Glossariy — atamalar lug'ati

Dasturlashda eng ko'p uchraydigan inglizcha atamalar va ularning o'zbekcha qisqa izohi. Inglizcha atama — dunyo standarti, shuning uchun asl shaklini ham bilish kerak.

---

A

• API (Application Programming Interface) — dasturlar bir-biri bilan gaplashadigan "shartnoma"/interfeys.
• ACID — ma'lumotlar bazasi tranzaksiyasi kafolatlari: Atomicity, Consistency, Isolation, Durability.
• Algorithm (algoritm) — muammoni hal qilishning aniq, qadamli yo'li.
• Async/await — asinxron kodni sinxrondek yozish usuli.
• Authentication (autentifikatsiya) — foydalanuvchi kimligini tasdiqlash (login).
• Authorization (avtorizatsiya) — foydalanuvchi nimaga ruxsati borligini tekshirish.

B

• Backend — server tomoni (ma'lumot, mantiq, DB).
• Big-O — algoritm tezligi/xotirasining kirish hajmiga qarab o'sishi.
• Binary (ikkilik) — 0 va 1 dan iborat sanoq sistemasi.
• Bug — kodatdagi xato.
• Build — kodni ishlatishga tayyor holatga keltirish jarayoni.
• Byte (bayt) — 8 bit; ma'lumotning asosiy birligi.

C

• Cache (kesh) — tez-tez kerak bo'ladigan ma'lumotni tezroq joyda saqlash.
• Callback — keyinroq chaqirish uchun uzatiladigan funksiya.
• CI/CD — avtomatik integratsiya (test/build) va yetkazib berish (deploy).
• Closure — funksiya o'zi yaratilgan scope o'zgaruvchilarini "eslab qolishi".
• Component (komponent) — UI'ning qayta ishlatiladigan mustaqil bo'lagi (React).
• Container (konteyner) — ilovani bog'liqligi bilan o'rab, izolyatsiyalangan ishlatish (Docker).
• CORS — brauzerning boshqa domenga so'rovni cheklash mexanizmi.
• CRUD — Create, Read, Update, Delete — asosiy ma'lumot amallari.
• CSR (Client-Side Rendering) — sahifani brauzerda JS bilan chizish.

D

• DOM (Document Object Model) — HTML sahifaning daraxtsimon ko'rinishi (JS o'zgartiradi).
• Database (ma'lumotlar bazasi) — ma'lumotni tartibli saqlovchi tizim.
• Debounce — tez chaqiruvlarni kechiktirib, faqat oxirgisini bajarish.
• Dependency (bog'liqlik) — loyiha ishlashi uchun kerak tashqi kutubxona.
• Deploy (joylashtirish) — ilovani serverga chiqarib, ishlatishga qo'yish.
• DevOps — dasturlash va operatsiyalarni birlashtiruvchi amaliyot (Docker, CI/CD).
• DI (Dependency Injection) — bog'liqlikni tashqaridan berish (NestJS).

E

• Encoding (kodlash) — ma'lumotni baytlarga aylantirish kelishuvi (UTF-8).
• Endpoint — API'ning aniq manzili (/users/5).
• Environment variable (.env) — koddan tashqaridagi sozlama/maxfiy qiymat.
• Event loop — JS'ning asinxron ishlarni boshqarish mexanizmi.
• Express — Node uchun minimal web framework.

F

• Frontend — foydalanuvchi ko'radigan tomon (UI, brauzer).
• Framework — ilova qurish uchun tayyor tuzilma/qoidalar to'plami.
• Full-stack — frontend + backend ikkalasini biluvchi.

G

• Git — kod versiyalarini boshqarish tizimi.
• GraphQL — mijoz kerakli ma'lumotni so'raydigan API tili.

H

• Hash (xesh) — ma'lumotdan qaytmas, sobit uzunlikdagi "barmoq izi" (parol uchun).
• Hoisting — JS'da e'lonlarning scope tepasiga "ko'tarilishi".
• HTTP/HTTPS — web aloqa protokoli (S — shifrlangan).
• Hook — React funksiyasi (useState, useEffect).

I — J

• Index (indeks) — DB qidiruvini tezlashtiruvchi tuzilma.
• Idempotent — bir necha marta bajarsa ham natija bir xil bo'lgan amal.
• JSON — ma'lumot almashish formati ({"key": "value"}).
• JWT — imzolangan token (autentifikatsiya uchun).
• JIT — kodni ishlash paytida mashina kodiga kompilyatsiya.

K — L

• Kernel (yadro) — operatsion tizimning markaziy, temirga kiradigan qismi.
• Kubernetes (K8s) — ko'p konteynerni boshqarish (orkestratsiya) tizimi.
• Lazy loading — kerak bo'lganda yuklash (oldindan emas).
• Library (kutubxona) — qayta ishlatiladigan kod to'plami.
• Load balancer — yukni serverlar orasida taqsimlovchi.

M

• Middleware — so'rov–javob orasida ishlaydigan funksiya.
• Migration (migratsiya) — DB sxemasini versiyalangan o'zgartirish.
• Microservice (mikroservis) — tizimni mustaqil servislarga bo'lish.
• Monolith (monolit) — hamma narsa bir ilovada bo'lgan arxitektura.
• Mutation — ma'lumotni o'zgartirish (GraphQL/holat).

N — O

• NoSQL — jadvalsiz, moslashuvchan ma'lumotlar bazasi (MongoDB).
• npm — Node paket menejeri.
• ORM — obyekt DB jadval o'rtasidagi ko'prik (Prisma).
• OAuth — uchinchi tomon (Google) orqali kirish standarti.
• OWASP — web xavfsizlik bo'yicha tashkilot/Top 10 ro'yxati.

P

• Package (paket) — npm orqali o'rnatiladigan kutubxona.
• Payload — uzatilayotgan asosiy ma'lumot (token/so'rov ichidagi).
• Promise — kelajakda tugaydigan asinxron amal.
• Props — React'da komponentga tashqaridan beriladigan ma'lumot.
• PWA — brauzerda ishlovchi, ilovaga o'xshash web ilova (oflayn).

R

• RAM — tez, vaqtinchalik xotira (tok o'chsa o'chadi).
• Rate limiting — so'rovlar sonini cheklash.
• React — UI qurish kutubxonasi.
• Recursion (rekursiya) — funksiyaning o'zini chaqirishi.
• Redis — tez xotirada ishlovchi kesh/ma'lumot bazasi.
• Refactoring — kodni xulqini o'zgartirmasdan tozalash.
• REST — resurs va HTTP metodlariga asoslangan API uslubi.

S

• SaaS — obunaga asoslangan web ilova (Notion, Slack).
• Scope — o'zgaruvchi "ko'rinadigan" hudud.
• SEO — qidiruv tizimlarida yaxshi ko'rinish.
• Server — so'rovga javob beradigan kompyuter/dastur.
• SOLID — toza arxitekturaning 5 tamoyili.
• SQL — relyatsion ma'lumotlar bazasi tili.
• SSR/SSG — serverda chizish / build paytida sahifa generatsiya.
• State (holat) — ilovaning o'zgaruvchan ma'lumoti.
• Stream (oqim) — ma'lumotni bo'lak-bo'lak o'qish/yozish.

T — U

• TCP/IP — internet aloqa protokollari.
• Thread (oqim) — bajarilish yo'nalishi (Node — asosan bitta).
• Token — autentifikatsiya/ruxsat uchun "kalit".
• Transaction (tranzaksiya) — bir necha amalni bitta birlik sifatida bajarish.
• TypeScript — tipli JavaScript.
• Unicode/UTF-8 — barcha tillar belgilari uchun kodlash standarti.

V — W

• Validation (validatsiya) — kirish ma'lumotini tekshirish.
• Virtual DOM — UI'ning xotiradagi nusxasi (React).
• WebSocket — doimiy, ikki tomonlama real-time ulanish.
• Webhook — hodisa bo'lganda boshqa tizimga avtomatik so'rov.
• Worker — fonda og'ir ishni bajaruvchi jarayon/thread.

---

Bosh sahifa: README · Boshqa: Komandalar, Shpargalkalar, Xatolar.