C2 — 2-dars: Grammatik mahorat — ziddiyatli holatlar (спо́рные слу́чаи: rod tebranishi, ко'плик variantlari, но́рма у́зус xato)
C2 — MAHORAT · 2-dars
1. Dars nomi va maqsad
C1 darajaning oxirida siz muhim bir haqiqatni qabul qildingiz: rus grammatikasida bitta katakning bitta emas, ikkita to'g'ri shakli bo'lishi mumkin — ста́кан ча́я ham, ста́кан ча́ю ham; в о́тпуске ham, в отпуску́ ham. O'shanda siz bu variantlarni ma'no va uslub bo'yicha ajratishni o'rgandingiz. C2 da biz shu chegaraning eng nozik, eng ziddiyatli qismiga tushamiz — u yerda ona tilida so'zlashuvchining o'zi ham ikkilanadi, lug'atlar bir-biriga zid tavsiya beradi, va me'yor yillar davomida o'zgarib turadi.
Bu dars — qoida yodlash darsi emas. Bu — hakamlik (ekspert baho) darsi. C2 mahorat egasi grammatik nizoni ko'rganda uch narsani ajrata oladi:
- но́рма (me'yor) — nufuzli lug'at va grammatika tavsiya qiladigan, rasmiy/yozma nutqda "eng to'g'ri" hisoblangan shakl;
- у́зус (jonli qo'llanish) — jamiyat amalda gapiradigan shakl, u me'yordan orqada yoki oldinda bo'lishi mumkin;
- оши́бка (xato) — na me'yor, na uzus qo'llab-quvvatlamaydigan, savodsizlik belgisi bo'lgan shakl.
Bu uch toifa orasida ikkita oraliq zona ham bor, va aynan ular ТРКИ-4 (eng yuqori sertifikat) darajasini belgilaydi:
но́рма ── доп. (допусти́мо) ── разг. (разгово́рное) ── у́зус ── оши́бка
tavsiya "ruxsat" "so'zlashuv" amaliyot savodsizlikLug'atlarda siz ko'radigan qisqartma-belgilar (по́меты) aynan shu zonalarni ko'rsatadi: доп. — "yo'l qo'yiladigan ikkinchi shakl"; разг. — "so'zlashuv, rasmiy matnda emas"; прост. — "prostorechie, savodsizga yaqin"; устар. — "eskirgan"; проф. yoki спец. — "kasbiy nutq"; не рек. — "tavsiya etilmaydi". C2 da siz bu belgilarni o'qiy olishingiz kerak.
Bugun yettita ziddiyatli hududni ochamiz:
- Rod tebranishi — ко́фе (м/ср), тюль, шампу́нь (м), мозо́ль, бандеро́ль (ж), qisqartmalar (МГУ, ООН, вуз) va xorijiy so'zlar rodi;
- Ko'plik bosh kelishik — догово́ры / договора́, реда́кторы / редактора́, профессора́ (o'rnashgan -а́), листы́ / ли́стья (ma'no farqi);
- Kelishik variantlari — в о́тпуске / в отпуску́, ча́шка ча́я / ча́ю, грамм / гра́ммов;
- Son kelishigi — о двухста́х / двумяста́ми, полу́тора / полтора́;
- Fe'l shakli tebranishi — ма́шет / маха́ет, дви́жет / дви́гает, ка́плет / ка́пает, вы́здоровеет / вы́здоровит;
- Sifat taqqoslash — бо́лее лу́чший (xato!), бойче́е / бо́йче, qo'sh daraja xatosi;
- Murakkab moslashuv (согласова́ние) — большинство́ пришло́ / пришли́, qo'shma ot rodi (кре́сло-крова́ть, ка́фе-моро́женое).
C2 pozitsiyasi (butun dars uchun kalit): siz ikkita mahoratni bir vaqtda egallaysiz. Birinchisi — passiv: har qanday shaklni ko'rganda uni to'g'ri "yorlig'i" bilan tanish (bu — norma, bu — so'zlashuv, bu — xato). Ikkinchisi — aktiv: o'zingiz yozganda har doim norma tomonda turish. Ikkilanish paydo bo'lganda oltin qoida: rasmiy/yozma nutqda konservativ me'yorni tanlang — u hech qachon xato bo'lmaydi.
2. Takror — C1 dan poydevor
Ziddiyatli holatlarga kirishdan oldin, C1 da o'rnatgan uch tayanchni tiklaymiz — bugungi butun bino shular ustiga quriladi.
A) Rod (род) — uch jins va uni aniqlash qoidasi:
| Jins | Belgi (odatda) | Namuna |
|---|---|---|
| мужско́й (m) | undosh yoki -й bilan tugaydi | стол, чай, музе́й |
| же́нский (ж) | -а/-я bilan tugaydi | кни́га, земля́ |
| сре́дний (ср) | -о/-е bilan tugaydi | окно́, мо́ре |
Muammo: -ь bilan tugaganlar (м yoki ж bo'lishi mumkin — день м, ночь ж) va -о/-е bilan tugagan xorijiy so'zlar (ко́фе, метро́, ра́дио) — aynan shu yerda tebranish boshlanadi.
B) Ko'plik bosh kelishik — ikki asosiy tugash:
-ы / -и (an'anaviy, urg'u ko'pincha o'zakda): столы́, кни́ги, заво́ды
-а / -я (urg'uli, ko'pchiligi kasbiy/o'rnashgan): дома́, города́, учителя́C1 da siz дома́, города́, учителя́, паспорта́ kabi o'rnashgan -а́ shakllarini ko'rdingiz. Bugun ko'ramizki, ba'zi so'zlarda -ы va -а́ hali kurashmoqda (догово́ры договора́), ba'zilarida esa ma'noni ajratadi (листы́ ≠ ли́стья).
C) Norma va uzus tushunchasi (C1 dan):
но́рма — kilográmm гра́ммов, помидо́р помидо́ров (yozma, rasmiy)
у́зус — kilográmm грамм, помидо́р помидо́р (og'zaki, bozor)Bog'lanish: C1 da variant tanlovi ko'proq ma'no (в лесу́ ≠ о ле́се) yoki uslub (руко́й ≠ руко́ю) bilan hal bo'lardi. C2 da ko'radigan holatlarning aksariyati na ma'no, na aniq uslub bilan ajralmaydi — ular sof me'yor tebranishi: bir shakl "to'g'riroq", ikkinchisi "ruxsat etilgan" yoki "so'zlashuv". Bu — grammatikaning eng "chegaradosh" hududi.
Tez sinov: ко́фе — qaysi rod? Три́ста ning vosita kelishigi qanday? Бо́лее лу́чший — to'g'rimi? (Javoblar 3-bo'limda ochiladi: ko'pincha "ikkalasi ham", "тремяста́ми", va "qat'iy xato".)
3. Asosiy tushuntirish (chuqur)
3.1. ROD tebranishi — jins qaysi shaklda "qotmagan"
Rus tilida ba'zi otlarning jinsi tarixan hal bo'lmagan yoki o'zgarish jarayonida. Bu — chet ellik uchun eng xavfli zona, chunki jins otning butun moslashuvini boshqaradi: sifat, olmosh, o'tgan zamon fe'li — hammasi jinsdan kelib chiqadi.
(a) Klassik ziddiyat — ко́фе (м ср):
Tarixiy norma (qat'iy): ко́фе — мужско́й род чёрный ко́фе, ко́фе оста́л
Zamonaviy ruxsat (доп.): ко́фе — сре́дний род чёрное ко́фе (2009 dan разг. sifatida rasman "доп.")Bu so'z butun bir jamiyat munozarasiga sabab bo'lgan. Tarixi: avval ко́фий / ко́фей (м) bo'lgan, undan ко́фе qolgan, lekin -е tugashi barcha "o'rta" xorijiy so'zlarni (ка́фе, ре́зюме) o'ziga tortadi. C2 pozitsiyasi: rasmiy, yozma va imtihon nutqida faqat мужско́й — чёрный ко́фе, вку́сный ко́фе, ко́фе осты́л. Чёрное ко́фе — so'zlashuvda kechiriladi (доп. разг.), lekin savodli yozuvda ishlatmang.
(b) -ь bilan tugagan "aldamchi" otlar:
Bu otlarni ko'rganda jinsni taxmin qilib bo'lmaydi — yodlash shart. Eng ko'p xato chiqadigan juftlik:
| So'z | Jins | To'g'ri moslashuv | Xato (ehtiyot!) |
|---|---|---|---|
| тюль (parda mato) | м | бе́лый тюль | бе́лая тюль |
| шампу́нь (shampun) | м | хоро́ший шампу́нь | хоро́шая шампу́нь |
| толь (tol qog'oz) | м | но́вый толь | — |
| рельс (rels) | м | сорва́лся с ре́льса | с ре́льсы |
| кофе́йник, дезодора́нт | м | — | — |
| мозо́ль (qadoq, suyak) | ж | больша́я мозо́ль | большо́й мозо́ль |
| бандеро́ль (banderol) | ж | заказна́я бандеро́ль | заказно́й бандеро́ль |
| вуа́ль, канифо́ль | ж | то́нкая вуа́ль | — |
| пода́гра? нет — ту́фля | ж | пра́вая ту́фля | пра́вый ту́фель |
Eng mashhur to'rt xato: o'zbek (va ko'p rus) o'quvchi doim adashadigan to'rtlik — тюль (м, ayol emas!), шампу́нь (м), мозо́ль (ж, erkak emas!), ту́фля (ж, "туфель" — noto'g'ri bosh shakl). Ularni juft-juft, sifat bilan yodlang: бе́лый тюль, мужско́й шампу́нь ... больша́я мозо́ль, пра́вая ту́фля. Sifat — jinsni "qulflab" qo'yadi.
(c) Qisqartma (аббревиату́ра) rodi — bosh so'z bo'yicha:
Qisqartmaning jinsi, qoida bo'yicha, asosiy (tayanch) so'z jinsi bilan aniqlanadi:
МГУ Моско́вский госуда́рственный университе́т тайанч: университе́т (м) МГУ при́нял (м)
ООН Организа́ция Объединённых На́ций тайанч: организа́ция (ж) ООН приняла́ (ж)
ФСБ Федера́льная слу́жба безопа́сности тайанч: слу́жба (ж) ФСБ заяви́ла (ж)
НАТО (blok, alyans) сре́дний yoki м НАТО заяви́ло / заяви́лLekin — agar qisqartma so'z kabi o'qilsa (talaffuz qilinadigan, "akronim") va oddiy so'zga aylanib ulgurgan bo'lsa, u tashqi ko'rinishi (tugashi) bo'yicha jinsni oladi va hatto turlanadi:
вуз (undoshga tugaydi м, turlanadi): но́вый вуз, в вузе, посту́пи́ть в вузы
ЗАГС (undoshga tugaydi м): пойти́ в ЗАГС, распи́саться в за́гсе
ТАСС (tarixan м, tayanch "аге́нтство" ср bo'lsa ham): ТАСС уполномо́чен заяви́ть (м — o'rnashgan)
МИД (undoshga tugaydi м): МИД заяви́л (tayanch "министе́рство" ср bo'lsa ham — м g'olib)Nozik ziddiyat: МИД va ТАСС — tayanch so'z o'rta (министе́рство, аге́нтство), lekin qisqartma undoshga tugagani uchun amalda мужско́й rodda ishlatiladi (МИД заяви́л, ТАСС уполномо́чен). Bu — norma tayanch-qoidadan chetlanib, uzus g'olib chiqqan holat. C2 da ikkalasini ham bilib, o'rnashgan variantni (МИД — м) tanlang.
(d) Turlanmaydigan xorijiy so'zlar rodi:
JONSIZ, -о/-е/-и/-у: odatda СРЕДНИЙ метро́, ра́дио, кино́, интервью́, ра́лли, кака́о (ср)
ISTISNO: ко́фе (м, an'ana), пена́льти (м/ср, sport), сиро́кко (м, shamol),
са́лями (ж — колбаса́ ta'sirida), авеню́ (ж — у́лица ta'sirida),
кольра́би (ж — капу́ста ta'sirida)
JONLI hayvon: odatda МУЖСКОЙ ко́лли, кенгуру́, шимпанзе́ (м; ayol kontekstida — ж)
JONLI shaxs: JINSGA qarab ле́ди (ж), атташе́ (м), протеже́ (m/ж kontekstga)
GEOGRAFIK nom: tayanch soʻz Со́чи (м — го́род), Миссиси́пи (ж — река́), Ба́ку (м — го́род)Qoida ostidagi mantiq: turlanmaydigan so'z jinsini ko'pincha umumiy tushuncha (гипероним) belgilaydi: са́лями — ж, chunki колбаса́ (ж); авеню́ — ж, chunki у́лица (ж); Миссиси́пи — ж, chunki река́ (ж). Shubha tug'ilsa — "bu qanday tur?" deb so'rang va o'sha tur so'zining jinsini oling.
3.2. KO'PLIK bosh kelishik — -ы -а́ kurashi va ma'no farqi
C1 da дома́, города́ kabi o'rnashgan -а́ ni ko'rgansiz. C2 da uch bosqichni ajratamiz: (a) -а́ hali kurashayotgan so'zlar; (b) -а́ butunlay o'rnashgan so'zlar; (c) ikki shakl ma'noni ajratadigan so'zlar.
(a) Tebranish zonasi — norma -ы, lekin kasbiy -а́ tarqalmoqda:
Bu so'zlarda -ы/-и — adabiy norma, -а́ — kasbiy yoki so'zlashuv (por professional jargon):
| So'z | NORMA (-ы) | Kasbiy/so'zlashuv (-а́) | Yorliq |
|---|---|---|---|
| догово́р | догово́ры | договора́ | разг./проф. |
| реда́ктор | реда́кторы | редактора́ | проф. (matbaachilar) |
| ре́ктор | ре́кторы | ректора́ | разг. |
| инжене́р | инжене́ры | инженера́ | прост. (savodsiz!) |
| шофёр | шофёры | шофера́ | разг./проф. |
| ку́зов | ку́зова́ | ку́зовы (kam) | (-а́ o'rnashib bormoqda) |
| ди́ктор | ди́кторы | диктора́ | проф. |
| бухга́лтер | бухга́лтеры | бухгалтера́ | разг. (не рек.) |
| ле́ктор | ле́кторы | лектора́ | разг. |
C2 hakamligi: bu jadvalda chegara bor. Договора́, редактора́, шофера́ — kasbiy muhitda eshitiladi va so'zlashuvda kechiriladi (доп. разг.), lekin инженера́, бухгалтера́ — prostorechie, ya'ni savodsizlik belgisi, uni hech qanday rasmiy nutqda ishlatmang. Eng xavfsiz yo'l: bu butun guruhda -ы ni tanlang — догово́ры, реда́кторы, инжене́ры, бухга́лтеры — bu har doim norma.
(b) O'rnashgan -а́ (norma — faqat -а́, -ы endi xato yoki eskirgan):
профессора́ (не профе́ссоры) доктора́ директора́ паспорта́
адреса́ мастера́ номера́ поезда́
века́ глаза́ берега́ края́
голоса́ города́ вечера́ ку́пола́
округа́ о́рдера́ (мукофот) сорта́Bu so'zlarda -ы allaqachon eskirgan yoki noto'g'ri: профе́ссоры, ди́ректоры, паспо́рты — xato. Faqat -а́: профессора́, директора́, паспорта́.
(c) Ikki shakl — ikki MA'NO (eng nozik, eng muhim):
Bu — bugungi darsning "gavhari". Ba'zi otlarda -ы va -а́ (yoki -ья) shakllari butunlay boshqa narsani anglatadi. Bu yerda tanlov — uslub emas, leksik ma'no:
| Bosh shakl | Shakl 1 | Ma'nosi 1 | Shakl 2 | Ma'nosi 2 |
|---|---|---|---|---|
| лист | листы́ | qog'oz varaqlari | ли́стья | daraxt barglari |
| зуб | зу́бы | og'izdagi tishlar | зу́бья | tishli asbob (arra, taroq) tishlari |
| ко́рень | ко́рни | ildizlar (o'simlik, matematik) | коре́нья | ovqatga solinadigan ildiz-poyalar (sabzi, petrushka) |
| муж | (мужья́) | erlar | мужи́ | (kitobiy) davlat arboblari, "mardlar" |
| сын | (сыновья́) | o'g'illar | сыны́ | (yuqori uslub) "vatan o'g'illari" |
| хлеб | хлеба́ | dala ekinlari (bug'doyzor) | хле́бы | pishirilgan non bo'laklari |
| цвет | цвета́ | ranglar | цветы́ | gullar |
| о́браз | образа́ | ikonalar (diniy) | о́бразы | badiiy obrazlar |
| по́вод | пово́дья | jilov (ot) | по́воды | sabab, bahona |
| счёт | счета́ | hisob-fakturalar, bank hisoblari | счёты | cho't (asbob); "hisob-kitob" |
| то́н | тона́ | rang tovlanishi (jism) | то́ны | musiqiy/nutq tovushlari |
| про́пуск | пропуска́ | ruxsatnomalar (hujjat) | про́пуски | tushib qolgan joylar, dars qoldirishlar |
| о́рден | ордена́ | mukofotlar, ordenlar | о́рдены | (tarixiy) ritsarlik ordenlari |
C2 kaliti: bu juftliklarda xato — bu ma'no xatosi, uslub xatosi emas. Agar цветы́ o'rniga цвета́ desangiz, "gullar" o'rniga "ranglar" bo'lib qoladi — jumla mantiqi buziladi. Shuning uchun bu juftliklarni ma'no bilan bog'lab yodlang: ли́стья (tirik, daraxtda) листы́ (jonsiz, qog'oz); коре́нья (oshxonada) ко́рни (yer ostida). "Tabiiy/tirik" ma'no ko'pincha -ья/-я ni oladi, "texnik/mavhum" ma'no — -ы ni.
3.3. KELISHIK variantlari — norma va uzus chegarasida
Bu bo'lim C1 5-darsning davomi, lekin C2 urg'usi bilan: endi biz qaysi variant qaysi yorliqni oladi degan savolga aniq javob beramiz.
(a) Предло́жный -е / -у́ — kasbiy va so'zlashuv tebranishi:
в о́тпуске (NORMA, neytral) в отпуску́ (доп. разг. — so'zlashuv)
в це́хе (NORMA) в цеху́ (проф. — kasbiy nutq, doʻkonchi/ishchi)
в аэропо́рте (NORMA) в аэропорту́ (у́зус — keng tarqalgan, deyarli norma)
на мы́се (NORMA) на мысу́ (доп.)
в ме́хе (NORMA) в меху́ (доп.)C2 hakamligi: в аэропорту́ — uzus shu darajada kuchayganki, ko'p lug'at endi uni norma sifatida beradi (bu yerda -у́ g'olib chiqmoqda). Aksincha в отпуску́ — hanuz разг., rasmiy hujjatda в о́тпуске.
(b) Роди́тельный partitiv -а / -у — susayish jarayoni:
ча́шка ча́я (NORMA, kuchaymoqda) ча́шка ча́ю (доп., susaymoqda)
кило́ са́хара (NORMA) кило́ са́хару (доп. разг.)C1 da ko'rganingizdek, partitiv -у kamayib bormoqda; C2 pozitsiyasi — neytral matnda -а (ча́я, са́хара), -у esa faqat turg'un iborada (ни ша́гу, с гла́зу на глаз, мно́го наро́ду) va kichraytma so'zlashuvda (ча́йку).
(c) Роди́тельный ko'plik Ø / -ов — norma va bozor uzusi:
NORMA: сто гра́ммов, кило́ помидо́ров, пять апельси́нов, мно́го баклажа́нов
УЗУС: сто грамм, кило́ помидо́р, пять апельси́н, мно́го баклажа́нUmumiy C2 qoida (kelishik variantlari uchun): rasmiy va yozma nutqda konservativ, to'liq shaklni tanlang — в о́тпуске, ча́шка ча́я, сто гра́ммов, кило́ помидо́ров. Qisqargan/so'zlashuv variantlar (в отпуску́, ча́ю, грамм, помидо́р) — jonli og'zaki nutqning belgisi; ularni taning, lekin hujjatda va imtihonda ishlatmang.
3.4. SON kelishigi — murakkab sonlarning turlanishi
Bu — savodli rus so'zlovchining o'zi ham eng ko'p yanglishadigan zona. Qoida: murakkab miqdor sonda (сто, две́сти, три́ста...) har ikkala qism ham turlanadi. Amalda esa odamlar birinchi qismni "muzlatib" qo'yadi — bu xato.
(a) Yuzliklar (со́тни) — ikkala qism turlanadi:
| Kelishik | 200 | 300 | 500 |
|---|---|---|---|
| И. (bosh) | две́сти | три́ста | пятьсо́т |
| Р. (qaratqich) | двухсо́т | трёхсо́т | пятисо́т |
| Д. (jo'nalish) | двумста́м | трёмста́м | пятиста́м |
| В. (tushum) | две́сти | три́ста | пятьсо́т |
| Т. (vosita) | двумяста́ми | тремяста́ми | пятьюста́ми |
| П. (o'rin) | о двухста́х | о трёхста́х | о пятиста́х |
XATO (birinchi qism muzlagan): с двухста́ рубля́ми, около двести́ киломе́тров
TO'G'RI: с двумяста́ми рубля́ми, о́коло двухсо́т киломе́тровEng ko'p xato: о двухста́х (o'rin) va двумяста́ми (vosita). Odamlar о двести́, двумста́ми deb aytadi — ikkalasi ham xato. To'g'risi: в кни́ге о двухста́х страни́цах, с двумяста́ми уча́стниками. Yodlash usuli: birinchi qism — bu два/три/пять ning turlanishi (двух, трёх, пяти), ikkinchi qism — сто ning ko'plik turlanishi (со́т, ста́м, ста́ми, ста́х). Ikkalasini alohida turlab, keyin qo'shing.
(b) Полтора́ / полу́тора — ikki shakl, ikki kelishik guruhi:
Полтора́ (1,5) sonining atigi ikki shakli bor:
И. / В. (bosh, tushum): полтора́ (m/ср), полторы́ (ж)
Р. / Д. / Т. / П. (qolgan barcha): полу́тора (jins farqi yo'q!)
Misol:
полтора́ часа́ bir yarim soat (И.)
полторы́ неде́ли bir yarim hafta (ж полторы́)
о́коло полу́тора часо́в bir yarim soatcha (Р. полу́тора)
к полу́тора то́ннам bir yarim tonnaga (Д. полу́тора) XATO: о́коло полтора́ часо́в, к полтора́ киломе́трам
TO'G'RI: о́коло полу́тора часо́в, к полу́тора киломе́трамC2 kaliti: полтора́ — faqat bosh va tushum kelishikda; qolgan hamma joyda полу́тора (jinsdan qat'i nazar). Va e'tibor bering: полтора́ dan keyingi ot birlik qaratqich (полтора́ часа, полторы́ недели), lekin полу́тора dan keyin ko'plik (полу́тора часо́в, недель).
(c) Собира́тельные (jamlovchi) sonlar — chegara:
дво́е, тро́е, че́тверо faqat: erkak/umumjins shaxslar (дво́е друзе́й), bolalar (тро́е дете́й),
juft-parli otlar (дво́е сапо́г, тро́е су́ток), shaxs olmoshi (нас бы́ло тро́е)
XATO: дво́е де́вушек (ayollar bilan — jamlovchi ishlatilmaydi!) две де́вушки3.5. FE'L shakli tebranishi — variativ tuslanish
Ba'zi fe'llarning hozirgi/kelasi zamon shakli ikki xil yasaladi. Ko'pincha biri — kitobiy/norma, ikkinchisi — so'zlashuv; ba'zan esa ular ma'noni ajratadi.
(a) Uslub farqi (biri norma, biri so'zlashuv):
| Fe'l | NORMA (kitobiy) | So'zlashuv (доп./разг.) |
|---|---|---|
| маха́ть | ма́шет, ма́шут | маха́ет, маха́ют (разг.) |
| колыха́ть(ся) | колы́шется | колыха́ется (разг.) |
| капа́ть | ка́плет (tomchilaydi) | ка́пает (доп., ko'proq) |
| мурлы́кать | мурлы́чет | мурлы́кает (разг.) |
| полоска́ть | поло́щет | полоска́ет (разг.) |
| пла́кать | пла́чет | (faqat пла́чет) |
| сы́пать | сы́плет | сы́пет (разг., не рек.) |
| щипа́ть | щи́плет | щипа́ет (разг.) |
NORMA: Он ма́шет руко́й на проща́ние. U xayrlashib qo'l silkiydi.
разг.: Он маха́ет руко́й. (so'zlashuvda eshitiladi, yozuvda — ма́шет)(b) MA'NO farqi (eng muhim — ikki shakl ikki narsa):
| Fe'l | Shakl 1 | Ma'nosi 1 | Shakl 2 | Ma'nosi 2 |
|---|---|---|---|---|
| дви́гать | дви́жет | boshqaradi, harakatga keltiradi (ko'chma) | дви́гает | jismonan suradi, siljitadi |
| ка́пать | ка́плет | tomchilab oqadi (кры́ша ка́плет) | ка́пает | tomizadi (ка́пает лека́рство) |
| бры́згать | бры́зжет | otilib chiqadi (фонта́н бры́зжет, ko'chma: бры́зжет весе́льем) | бры́згает | sepadi (бры́згает водо́й на цветы́) |
| ме́тать | ме́чет | otadi (ме́чет ко́пья, ме́чет икру́) | мета́ет | (sport) tikadi/chatadi, "мета́ть шов" |
Им дви́жет чу́вство до́лга. Uni burch tuyg'usi harakatga soladi. (ko'chma дви́жет)
Он дви́гает шкаф к стене́. U shkafni devorga suradi. (jismoniy дви́гает)
С кры́ши ка́плет. Tomdan tomchilab tushmoqda. (o'z-o'zidan ка́плет)
Медсестра́ ка́пает лека́рство. Hamshira dorini tomizadi. (kimdir tomizadi ка́пает)C2 nozikligi: дви́жет дви́гает va ка́плет ка́пает — bu ma'no farqi, uslub emas. "Ko'chma/o'z-o'zidan" ma'no — arxaik-ko'rinishli -ет (дви́жет, ка́плет, бры́зжет); "jismoniy/kimdir bajaradi" ma'no — muntazam -ает (дви́гает, ка́пает, бры́згает). Buni "yashirin kuch qo'l harakati" antitezasi bilan yodlang.
(c) Yetishmaydigan / ziddiyatli shakllar (недоста́точные глаго́лы):
победи́ть 1-shaxs birlik YO'Q: я побежу́/побежда́ю я смогу́ победи́ть / оде́ржу побе́ду
убеди́ть, очути́ться, чуди́ть, дуде́ть — xuddi shunday, 1-sh. birlikda "aylanib o'tiladi"
вы́здороветь NORMA: вы́здоровеет, вы́здоровеют (I tuslanish)
разг.: вы́здоровит, вы́здоровят (II tuslanish — не рек.!)
опроти́веть NORMA: опроти́веетC2 kaliti: вы́здоровеет (norma) вы́здоровит (so'zlashuv, tavsiya etilmaydi). Xuddi shunday опосты́леет, опроти́веет — I tuslanish (-еет). Победи́ть, убеди́ть guruhida esa 1-shaxs birlik umuman yo'q — bu "kamchil fe'l"; uni tavsifiy shakl bilan aylanib o'ting (смогу́ убеди́ть, суме́ю победи́ть).
3.6. SIFAT taqqoslash darajasi — qo'sh daraja xatosi
Sifatning qiyosiy (сравни́тельная) va orttirma (превосхо́дная) darajasida C2 uchun bitta qat'iy qonun va bir nechta nozik tebranish bor.
(a) QO'SH DARAJA — mutlaq xato (плеона́зм):
бо́лее лу́чший лу́чший yoki бо́лее хоро́ший
бо́лее ху́дший ху́дший yoki бо́лее плохо́й
са́мый краси́вейший краси́вейший yoki са́мый краси́вый
бо́лее вы́ше вы́ше yoki бо́лее высо́кий
наибо́лее оптима́льный оптима́льный (оптима́льный allaqachon "eng maqbul")Temir qoida: qiyosiy darajani ikki usulda yasash mumkin — (1) analitik: бо́лее + oddiy sifat (бо́лее у́мный); (2) sintetik: -ее/-ей/-е qo'shimchasi (умне́е). Ikkalasini birga ishlatib bo'lmaydi! Лу́чший, ху́дший, ста́рший, вы́сший — bular allaqachon qiyosiy/orttirma ma'noli, ularga бо́лее qo'shish — takror (pleonazm). Bu — savodsizlikning eng ko'zga tashlanadigan belgisi, uni hech qachon qilmang.
(b) Qiyosiy shakl tebranishi (biri norma, biri so'zlashuv):
| Sifat | NORMA | So'zlashuv (разг.) |
|---|---|---|
| бо́йкий | бойче́е / бо́йче | (ikkalasi ham uchraydi) |
| зво́нкий | зво́нче | звонче́е (разг.) |
| ло́вкий | ловче́е / ло́вче | — |
| го́рький | горче́ (ta'm) / го́рше (kitobiy "achchiqroq taqdir") | — |
| сла́дкий | сла́ще | слаще́е (не рек.) |
| хлёсткий | хлёстче / хлеще́ | — |
(c) "Yasab bo'lmaydigan" qiyosiy shakllar — tavsifiy yo'l:
Ba'zi sifatlarning sintetik qiyosiy shakli yo'q yoki g'aliz — faqat "бо́лее":
дру́жнее? бо́лее дру́жный; ро́блее бо́лее ро́бкий
бо́екее бо́лее bilan: гро́мкий tipidagi kam ishlatiladigan sifatlarC2 pozitsiyasi: ikkilanish bo'lsa — бо́лее + oddiy sifat universal va har doim to'g'ri. Sintetik shakl "quloqni tirnasa" (бо́екее, ро́блее), analitik shaklga o'ting (бо́лее бо́йкий, бо́лее ро́бкий).
3.7. Murakkab moslashuv (согласова́ние) — kesim, rod, qo'shma ot
Bu — bugungi darsning eng "sintaktik" qismi va 3-darsga ko'prik. Gap egasi murakkab bo'lganda kesim qaysi shaklga kelishi ko'pincha variativ — va tanlov ma'no ottenkasini beradi.
(a) Miqdor-ega + kesim (большинство́, ряд, часть, не́сколько + kesim son/rod):
Большинство́ студе́нтов пришло́. (ср, birlik) — ega bir butun massa deb qaralganda
Большинство́ студе́нтов пришли́. (ko'plik) — ayrim shaxslar, faol harakat, "jonli" ta'kid
MEZON:
birlik (пришло́): jonsiz ega, passiv/holat, ega va kesim yaqin, aniq son
ko'plik (пришли́): jonli/shaxs ega, faol harakat, ega va kesim orasi uzoq, ayrim-ayrimНа столе́ лежа́ло пять книг. (birlik — holat, jonsiz)
Пять студе́нтов сда́ли экза́мен. (ko'plik — jonli, faol natija; birlik сда́ло ham mumkin)
Ряд ме́р был при́нят. (birlik — "ряд" bir butun)
Не́сколько челове́к молча́ли. (ko'plik — jonli, ayrim-ayrim)C2 hakamligi: большинство́ пришло́ va пришли́ — ikkalasi ham to'g'ri, bu xato-nizo emas, balki ma'no ottenkasi tanlovi. Massa/butunlik birlik (пришло́); ayrim faol shaxslar ko'plik (пришли́). Rasmiy-ilmiy uslub birlikka moyil (большинство́ счита́ет), jonli publitsistika — ko'plikka (большинство́ счита́ют). Ikkalasini ham ishlata olish — C2 belgisi.
(b) Qo'shma ot (сло́жное существи́тельное) rodi va turlanishi:
Ikki so'zdan chiziqcha bilan yasalgan otda qaysi qism yetakchi, o'sha rod va turlanishni belgilaydi:
| Qo'shma ot | Yetakchi qism | Rod | Moslashuv namunasi |
|---|---|---|---|
| кре́сло-крова́ть | кре́сло (kengroq tushuncha) | ср | удо́бное кре́сло-крова́ть |
| дива́н-крова́ть | дива́н | м | но́вый дива́н-крова́ть |
| ка́фе-моро́женое | ка́фе | ср | ую́тное ка́фе-моро́женое |
| пла́щ-пала́тка | пла́щ (asosiy funksiya) | м | солда́тский пла́щ-пала́тка* |
| платье-костю́м | пла́тье | ср | наря́дное пла́тье-костю́м |
| музе́й-кварти́ра | музе́й | м | но́вый музе́й-кварти́ра откры́лся |
| же́нщина-врач | же́нщина | (kesim — kasb bo'yicha) | врач пришла́ (ayol пришла́) |
| ва́гон-рестора́н | ва́гон | м | перепо́лненный ва́гон-рестора́н |
* пла́щ-пала́тка — ba'zan ж (пала́тка ta'sirida) deb ham uchraydi; norma — м (пла́щ yetakchi).
Turlanish: odatda IKKALA qism ham turlanadi, agar birinchisi mustaqil so'z bo'lsa:
в кре́сле-крова́ти, на дива́не-крова́ти, из ва́гона-рестора́на
Lekin birinchi qism o'lchov/turg'un bo'lsa — faqat ikkinchisi turlanadi:
плащ-пала́тки (Р.), в плащ-пала́ткеAyrim holat — "je'nshina-vrach" tipi: kasb-shaxs qo'shmasida rod shaxsni bildiruvchi so'z bo'yicha (же́нщина-врач ж), lekin kesim kasb egasining haqiqiy jinsi bo'yicha ham kelishi mumkin: Врач Ивано́ва при́няла́ пацие́нта (ayol shifokor пришла́). Bu — 3-darsda ko'radigan "semantik moslashuv" ning kirish nuqtasi.
3.8. Umumiy jadval — C2 ziddiyatli holatlar xaritasi
| Zona | Variant A | Variant B | Yorliq / farq |
|---|---|---|---|
| Rod (ко́фе) | ко́фе м (чёрный) | ко́фе ср (чёрное) | A — norma, B — доп. разг. |
| Rod (-ь) | тюль/шампу́нь м | мозо́ль/бандеро́ль ж | yodlash; xato — teskarisi |
| Ko'plik tebranish | догово́ры (norma) | договора́ (разг./проф.) | rasmiy — A; инженера́ = прост.! |
| Ko'plik ma'no | листы́ (qog'oz) | ли́стья (barg) | leksik ma'no farqi |
| Kelishik | в о́тпуске (norma) | в отпуску́ (разг.) | rasmiy — A |
| Son (200) | о двухста́х (norma) | о двести́ (xato) | B — qat'iy xato |
| Son (1,5) | полу́тора (Р/Д/Т/П) | полтора́ (И/В) | kelishikka qarab |
| Fe'l (uslub) | ма́шет (norma) | маха́ет (разг.) | rasmiy — A |
| Fe'l (ma'no) | дви́жет (ko'chma) | дви́гает (jismoniy) | ma'no farqi |
| Sifat | лу́чший | бо́лее лу́чший (xato!) | B — pleonazm, savodsizlik |
| Moslashuv | большинство́ пришло́ | большинство́ пришли́ | ikkalasi ham to'g'ri, ottenka |
| Qo'shma ot | кре́сло-крова́ть (ср) | дива́н-крова́ть (м) | yetakchi qism bo'yicha |
4. Ko'p misollar
Rod tebranishi (to'g'ri moslashuv bilan):
Он вы́пил горя́чий чёрный ко́фе. U issiq qora qahva ichdi. (ко́фе м чёрный)
Она́ купи́ла но́вый шампу́нь и бе́лый тюль. U yangi shampun va oq parda oldi. (м, м!)
У меня́ на ноге́ больша́я мозо́ль. Oyog'imda katta qadoq bor. (мозо́ль ж больша́я)
Пришла́ заказна́я бандеро́ль. Buyurtma banderol keldi. (ж заказна́я, пришла́)
МГУ при́нял абитурие́нтов, а ООН приняла́ резолю́цию. MDU abituriyentlarni qabul qildi, BMT esa rezolyutsiya qabul qildi. (м / ж)
Наш вуз откры́л но́вый факульте́т. Bizning OTM yangi fakultet ochdi. (вуз м, turlanadi)
Метро́ бы́ло закры́то, но такси́ прие́хало бы́стро. Metro yopiq edi, lekin taksi tez keldi. (ср, ср)Ko'plik — o'rnashgan -а́ va ma'no farqi:
На конфере́нции вы́ступили профессора́ и доктора́ нау́к. Konferensiyada professorlar va fan doktorlari so'zga chiqdi.
Осенью с дере́вьев опада́ют ли́стья. Kuzda daraxtlardan barglar to'kiladi. (ли́стья — barg!)
Он подписа́л все листы́ догово́ра. U shartnomaning barcha varaqlarini imzoladi. (листы́ — qog'oz)
В саду́ цвели́ ро́зы — я люблю́ таки́е цвета́ и таки́е цветы́. Bog'da atirgul ochilgan — men bunday ranglarni va bunday gullarni sevaman. (цвета́ ranglar / цветы́ gullar)
Ба́бушка положи́ла в суп коре́нья, а ко́рни расте́ния оста́лись в земле́. Buvim sho'rvaga ildiz-poya soldi, o'simlik ildizlari esa yerda qoldi.Son kelishigi (to'g'ri turlangan):
Речь идёт о двухста́х пятидесяти́ уча́стниках. Gap ikki yuz ellik ishtirokchi haqida bormoqda. (о двухста́х!)
Заво́д получи́л зака́з на пятьсо́т маши́н. Zavod besh yuz mashinaga buyurtma oldi.
С трёмста́ми рубля́ми далеко́ не уе́дешь. Uch yuz so'm bilan uzoqqa bormaysan.
Собра́ние продли́лось о́коло полу́тора часо́в. Yig'ilish bir yarim soatcha davom etdi. (полу́тора!)
К полу́тора миллио́нам жи́телей приба́вились но́вые. Bir yarim million aholiga yangilari qo'shildi.Fe'l shakli (norma va ma'no):
Ветера́н ма́шет флажко́м на пара́де. Faxriy paradda bayroqcha silkiydi. (norma ма́шет)
Им дви́жет жа́жда справедли́вости. Uni adolatga tashnalik harakatga soladi. (ko'chma дви́жет)
Рабо́чий дви́гает тяжёлый я́щик. Ishchi og'ir yashikni suradi. (jismoniy дви́гает)
Из ста́рого кра́на всё вре́мя ка́плет. Eski jo'mrakdan doim tomchilaydi. (o'zidan ка́плет)
Он ка́пает в глаза́ лека́рство. U ko'ziga dori tomizadi. (tomizadi ка́пает)
Больно́й ско́ро вы́здоровеет. Bemor tez sog'ayadi. (norma вы́здоровеет)Sifat taqqoslash (to'g'ri):
Э́то лу́чший вариа́нт из всех. Bu — hammasidan yaxshi variant. (не "бо́лее лу́чший"!)
Второ́е реше́ние оказа́лось бо́лее уда́чным. Ikkinchi yechim muvaffaqiyatliroq bo'ldi.
Его́ докла́д был содержа́тельнее и глу́бже. Uning ma'ruzasi mazmunliroq va chuqurroq edi.
Э́тот чай слаще́, чем тот. Bu choy undan shirinroq. (сла́ще — norma)Murakkab moslashuv:
Большинство́ прису́тствующих поддержа́ло реше́ние. Ishtirokchilarning ko'pchiligi qarorni qo'llab-quvvatladi. (birlik — massa)
Большинство́ депута́тов проголосова́ли «за». Deputatlarning ko'pchiligi "ha" ovoz berdi. (ko'plik — faol shaxslar)
Наш но́вый дива́н-крова́ть о́чень удо́бен. Bizning yangi divan-krovat juda qulay. (м удо́бен)
Э́то ую́тное ка́фе-моро́женое откры́лось вчера́. Bu shinam kafe-muzqaymoqxona kecha ochildi. (ср ую́тное, откры́лось)
Врач Петро́ва назна́чила лече́ние. Shifokor Petrova davolashni tayinladi. (ayol назна́чила)E'tibor bering: har misolda tanlov aniq bir mantiqqa bo'ysunadi — ко́фе jinsi an'anaga, ли́стья/листы́ — ma'noga, двухста́х — turlanish qoidasiga, дви́жет/дви́гает — ko'chma/jismoniy farqiga, большинство́ пришло́/пришли́ — massa/ayrim qarashiga. C2 mahorati — qaysi mantiq ishlayotganini bir zumda "o'qish".
5. Talaffuz bo'limi
Ziddiyatli shakllarda urg'u ko'pincha me'yorning o'zi bo'ladi — noto'g'ri urg'u shaklni "so'zlashuv" yoki "xato" zonasiga tushiradi.
- догово́р /da-ga-VÓR/ — urg'u oxirda; ko'plik norma догово́ры /da-ga-VÓ-ry/. So'zlashuv договора́ /da-ga-va-RÁ/ — urg'u oxirda, -а́. Diqqat: birlikda ham до́говор (o'zakda urg'u) — keng tarqalgan, lekin разг./не рек.; norma — догово́р.
- ко́фе /KÓ-fe/ — urg'u boshda, oxiri to'liq "е" (reduksiyasiz, xorijiy so'z): "kófe", "kófi" emas.
- тюль /tyul'/ — bir bo'g'in, yumshoq "л"; шампу́нь /sham-PÚN'/ — urg'u oxirda, yumshoq "н".
- мозо́ль /ma-ZÓL'/ — urg'u oxirda, yumshoq "л"; ayol rodi shu urg'uda "qulflanadi".
- двухсо́т /dvuh-SÓT/, двумяста́ми /dvu-mya-STÁ-mi/, о двухста́х /a dvuh-STÁH/ — bu uch shaklni hijolab mashq qiling: "dvuh-STÁH", "dvu-mya-STÁ-mi". Aynan bu yerda urg'u ikkinchi (сто) qismga tushadi.
- полу́тора /pa-LÚ-ta-ra/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda "лу"; solishtiring: полтора́ /pal-ta-RÁ/ — urg'u oxirda. Urg'u siljishi kelishikni ajratadi.
- ма́шет /MÁ-shet/ (norma) маха́ет /ma-HÁ-yet/ (разг.) — birinchisida urg'u va o'zak qisqa, ikkinchisida cho'ziq "-ха́-".
- дви́жет /DVÍ-zhet/ (ko'chma) дви́гает /DVÍ-ga-yet/ (jismoniy) — ikkalasida urg'u boshda, farq o'zak tovushida.
- лу́чший /LÚCH-shiy/ — urg'u boshda; бо́лее лу́чший birikmasi grammatik jihatdan xato bo'lsa-da, talaffuzda "bólee lúchshiy" — bu belgi: bunday deganni eshitsangiz, savodsizlik indikatori.
Uch oltin qoida bugun: (1) догово́р, догово́ры — urg'u har doim oxirgi qismda; до́говор/договора́ — so'zlashuv-xato zonasi. (2) Son turlanishida urg'u ikkinchi qism (сто) ustida barqaror: двухсо́т, двумста́м, двумяста́ми, двухста́х — hammasida "-СТ-" urg'uli. (3) полу́тора полтора́ — urg'u o'rni kelishikni ko'rsatadi: "лу́" boshiga yaqin (bilvosita kelishik) "ра́" oxirda (bosh/tushum).
Topshiriq: ovoz chiqarib, ziddiyatli juftliklarni yonma-yon ayting: догово́ры — договора́ · ма́шет — маха́ет · дви́жет — дви́гает · полтора́ — полу́тора · двести́ — двухста́х. Har juftda qaysi biri "yozma-norma", qaysi biri "og'zaki/xato" ekanini ovozingiz bilan his qiling.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| но́рма | но́р-ма | me'yor (tavsiya shakli) | но́рма и у́зус |
| у́зус | у́-зус | jonli qo'llanish | у́зус опережа́ет но́рму |
| по́мета (разг./доп.) | по́-ме-та | lug'at belgisi | по́мета «разг.» |
| допусти́мо (доп.) | до-пус-ти́-мо | ruxsat etilgan (ikkinchi shakl) | вариа́нт доп. |
| ко́фе (м) | ко́-фе | qahva | чёрный ко́фе |
| тюль (м) | тюль | tyul, parda mato | бе́лый тюль |
| шампу́нь (м) | шам-пу́нь | shampun | но́вый шампу́нь |
| мозо́ль (ж) | мо-зо́ль | qadoq (teri, suyak) | больша́я мозо́ль |
| бандеро́ль (ж) | бан-де-ро́ль | banderol (pochta) | заказна́я бандеро́ль |
| догово́ры / договора́ | до-го-во́-ры | shartnomalar (norma/разг.) | подписа́ть догово́ры |
| ли́стья / листы́ | ли́с-тья / лис-ты́ | barglar / qog'oz varaqlari | опа́ли ли́стья |
| коре́нья / ко́рни | ко-ре́-нья / ко́р-ни | ildiz-poya / ildizlar | суп с коре́ньями |
| в о́тпуске / в отпуску́ | в о́т-пус-ке | ta'tilda (norma/разг.) | я в о́тпуске |
| двухсо́т | двух-со́т | ikki yuzning (Р.) | о́коло двухсо́т |
| двумяста́ми | дву-мя-ста́-ми | ikki yuz bilan (Т.) | с двумяста́ми |
| полу́тора | по-лу́-то-ра | bir yarimning (bilvosita) | о́коло полу́тора |
| ма́шет (norma) | ма́-шет | silkiydi | ма́шет руко́й |
| дви́жет / дви́гает | дви́-жет / дви́-га-ет | harakatga soladi / suradi | им дви́жет долг |
| вы́здоровеет | вы́-здо-ро-ве-ет | sog'ayadi (norma) | ско́ро вы́здоровеет |
| бо́лее лу́чший | — | XATO (pleonazm) | to'g'risi: лу́чший |
| большинство́ пришло́/пришли́ | боль-шин-ство́ | ko'pchilik keldi (massa/ayrim) | большинство́ реши́ло |
| кре́сло-крова́ть (ср) | кре́с-ло-кро-ва́ть | kreslo-krovat | удо́бное кре́сло-крова́ть |
Yodlash qoidasi: ziddiyatli otlarni jins-belgi bilan yodlang: quruq "тюль" emas — "бе́лый тюль (м)". Ma'no juftliklarini qarama-qarshi qo'yib: ли́стья (barg) листы́ (qog'oz), дви́жет (ko'chma) дви́гает (jismoniy). Norma/uzus juftliklarini yorliq bilan: догово́ры (norma) договора́ (разг.). Xato shakllarni (бо́лее лу́чший, о двести́, инженера́) alohida "qora ro'yxatga" oling — ularni tanish, lekin hech qachon yozmaslik uchun.
7. Dialog
Vaziyat: Dilnoza (O'zbekistonlik, C2 talaba) tahririyatda tajriba o'tayapti; muharrir Sergey Petrovich uning matnini ko'rib, ziddiyatli grammatik holatlarni tushuntiradi.
— Дилно́за, у вас в статье́ напи́сано «бо́лее — Dilnoza, maqolangizda "более лучший
лу́чший результа́т». Так нельзя́. natija" deb yozilibdi. Bunday bo'lmaydi.
— А почему́? Я хоте́ла усили́ть. — Nega? Kuchaytirmoqchi edim.
— «Лу́чший» уже́ содержи́т сравне́ние. «Бо́лее — "Лучший" o'zida allaqachon qiyos bor.
лу́чший» — грамма́тическая оши́бка, плеона́зм. "Более лучший" — grammatik xato, pleonazm.
Пиши́те про́сто «лу́чший» и́ли «бо́лее уда́чный». Shunchaki "лучший" yoki "более удачный" deb yozing.
— Поняла́. А вот здесь: «в статье́ о двести́ — Tushundim. Mana bu yerda: "ikki yuz sahifalik
страни́цах» — пра́вильно? maqolada" — to'g'rimi?
— Нет. Числи́тельное скло́няется цели́ком: — Yo'q. Son to'liq turlanadi: o'rin
предло́жный паде́ж — «о двухста́х страни́цах». kelishigida — "о двухста́х страницах".
— А «договора́» вме́сто «догово́ры» — то́же оши́бка? — "Договора" o'rniga... "договоры" ham xatomi?
— Смотря́ где. «Договора́» — профессиона́льная речь, — Qayerdaligiga qarab. "Договора" — kasbiy
разгово́рная. В на́шем изда́нии — то́лько nutq, so'zlashuv. Bizning nashrda — faqat
«догово́ры». А вот «инженера́» — э́то уже́ "договоры". "Инженера" esa allaqachon
просторе́чие, никогда́ так не пиши́те. prostorechie, hech qachon bunday yozmang.
— Ясно. Ещё вопро́с: «большинство́ чита́телей — Aniq. Yana savol: "o'quvchilarning
счита́ет» и́ли «счита́ют»? ko'pchiligi hisoblaydi" yoki "hisoblaydilar"?
— О́ба ве́рны! Е́сли ва́жен о́бщий настро́й — — Ikkalasi ham to'g'ri! Umumiy kayfiyat muhim
«счита́ет», еди́ное большинство́. Е́сли bo'lsa — "считает", yagona ko'pchilik. Agar
подчёркиваете отде́льных люде́й — «счита́ют». alohida odamlarni ta'kidlasangiz — "считают".
В аналити́ческой статье́ ча́ще еди́нственное. Analitik maqolada ko'proq birlik.
— А как пра́вильно: «чёрный ко́фе» и́ли «чёрное»? — "Черный кофе" yoki "черное" — qaysi to'g'ri?
— В на́шем сти́ле — то́лько «чёрный ко́фе», мужско́й — Bizning uslubda — faqat "черный кофе",
род. «Чёрное ко́фе» оста́вьте для ку́хни. erkak rod. "Черное кофе"ni oshxonaga qoldiring.
— Тепе́рь всё поняла́. Спаси́бо за то́чность! — Endi hammasini tushundim. Aniqlik uchun rahmat!
— Э́то и есть реда́кторская рабо́та — ви́деть — Muharrirlik ishi shu — norma va so'zlashuv
грани́цу ме́жду но́рмой и разгово́рным. orasidagi chegarani ko'rish.E'tibor bering: dialogda muharrir har safar yorliq beradi — "bu pleonazm-xato", "bu prostorechie", "bu so'zlashuv, nashrda emas", "ikkalasi ham to'g'ri". Aynan shu yorliqlash — C2 mahoratining mohiyati: shaklni ko'rib, uni to'g'ri "javonga" qo'yish va rasmiy matnda norma tomonda turish.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Rod xatosi (aldamchi otlar): бе́лая тюль, хоро́шая шампу́нь, большо́й мозо́ль, заказно́й бандеро́ль. бе́лый тюль (м), хоро́ший шампу́нь (м), больша́я мозо́ль (ж), заказна́я бандеро́ль (ж). Sabab: тюль/шампу́нь — erkak, мозо́ль/бандеро́ль — ayol; -ь tugashi jinsni ko'rsatmaydi, yodlash shart.
Ko'plik ma'noni chalkashtirish: опа́ли листы́ (daraxtdan), в суп положи́ли ко́рни, краси́вые цвета́ (guldasta haqida). опа́ли ли́стья (barg), положи́ли коре́нья (ildiz-poya), краси́вые цветы́ (gul). Sabab: bu — leksik ma'no farqi; noto'g'ri shakl jumla ma'nosini buzadi.
Sonni to'liq turlmaslik: о двести́ рубля́х, с двумста́ уча́стниками, о́коло полтора́ часо́в. о двухста́х рубля́х, с двумяста́ми уча́стниками, о́коло полу́тора часо́в. Sabab: murakkab sonda ikkala qism turlanadi; полтора́ faqat bosh/tushumda, qolganida полу́тора.
Prostorechie ko'plik yozma nutqda: на́ши инженера́, о́пытные бухгалтера́, гла́вные ре́дакторы? нет — редактора́ разг. инжене́ры, бухга́лтеры (faqat -ы!), rasmiy matnda реда́кторы, догово́ры. Sabab: инженера́/бухгалтера́ — savodsizlik belgisi; договора́/редактора́ — kasbiy so'zlashuv, nashrda -ы.
Qo'sh daraja (pleonazm): бо́лее лу́чший, са́мый краси́вейший, бо́лее вы́ше, наибо́лее оптима́льный. лу́чший / бо́лее хоро́ший, краси́вейший / са́мый краси́вый, вы́ше / бо́лее высо́кий, оптима́льный. Sabab: analitik (бо́лее +...) va sintetik (-ший/-ее) darajani birga ishlatib bo'lmaydi.
Fe'l ma'nosini chalkashtirish: им дви́гает долг (ko'chma ma'noda), медсестра́ ка́плет лека́рство. им дви́жет долг (ko'chma дви́жет), медсестра́ ка́пает лека́рство (tomizadi ка́пает). Sabab: дви́жет/ка́плет — ko'chma/o'z-o'zidan; дви́гает/ка́пает — jismoniy/kimdir bajaradi.
Qisqartma rodini noto'g'ri moslash: ООН при́нял (м), МГУ приняла́ (ж). ООН приняла́ (организа́ция ж), МГУ при́нял (университе́т м). Sabab: qisqartma rodi tayanch so'z bo'yicha; istisno — undoshga tugagan o'rnashgan akronimlar (вуз, МИД м).
Mini-mashq (to'g'ri variantni tanlang)
1. У меня́ на пятке́ (больша́я / большо́й) мозо́ль.
2. Осенью опада́ют (листы́ / ли́стья).
3. Кни́га о (двести́ / двухста́х) города́х.
4. Им (дви́жет / дви́гает) любо́вь к ро́дине.
5. Э́то (бо́лее лу́чший / лу́чший) спо́соб.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. To'g'ri jins (rod) shaklidagi sifatni qo'ying:
1. (Бе́лый / Бе́лая) ___ тюль виси́т на окне́.
2. Пришла́ (заказно́й / заказна́я) ___ бандеро́ль.
3. Я купи́л (но́вый / но́вое) ___ шампу́нь.
4. У него́ (большо́й / больша́я) ___ мозо́ль на руке́.
5. (Чёрный / Чёрное) ___ ко́фе уже́ осты́л. [norma]Mashq 2. Ma'noga qarab -ы/-и yoki -а́/-ья shaklini tanlang:
1. С дере́вьев опа́ли (листы́ / ли́стья) ___ .
2. Он аккура́тно сложи́л (листы́ / ли́стья) ___ бума́ги.
3. Мне нра́вятся я́ркие (цвета́ / цветы́) ___ на карти́не.
4. Она́ подари́ла мне (цвета́ / цветы́) ___ .
5. Ба́бушка доба́вила в бульо́н (ко́рни / коре́нья) ___ .Mashq 3. Sonni to'g'ri kelishikda turlang:
1. Речь идёт о (две́сти) ___ уча́стниках.
2. Заво́д спра́вился с (три́ста) ___ зака́зами. [Т.]
3. Собра́ние дли́лось о́коло (полтора́) ___ часо́в.
4. К (пятьсо́т) ___ рубля́м доба́вили ещё сто. [Д.]
5. В го́роде о́коло (двести́ пятьдеся́т) ___ ты́сяч жи́телей. [Р.]Mashq 4. Norma yoki uzus/xato? Har birini yorliqlang (norma / разг. / прост.-xato) va rasmiy shaklni yozing:
1. на́ши инженера́ ___
2. подписа́ли договора́ ___
3. о́пытные бухгалтера́ ___
4. молоды́е профессора́ ___
5. ста́рые паспо́рты ___Mashq 5. Fe'lning to'g'ri shaklini (ma'noga qarab) tanlang:
1. Им (дви́жет / дви́гает) ___ чу́вство до́лга.
2. Гру́зчик (дви́жет / дви́гает) ___ тяжёлый шкаф.
3. Из кра́на (ка́плет / ка́пает) ___ вода́.
4. Врач (ка́плет / ка́пает) ___ лека́рство в глаз.
5. Ребёнок ско́ро (вы́здоровеет / вы́здоровит) ___ . [norma]Mashq 6. Sifat darajasidagi xatoni toping va to'g'rilang:
1. Э́то бо́лее лу́чший вариа́нт.
2. Он вы́брал са́мый оптима́льнейший путь.
3. Э́та зада́ча бо́лее сложне́е предыду́щей.
4. Он ста́л бо́лее вы́ше ро́стом.
5. Наш план наибо́лее лу́чший.Mashq 7. Moslashuvni to'g'rilang (kesim va rod):
1. ООН при́нял ва́жную резолю́цию.
2. Наш но́вый кре́сло-крова́ть о́чень удо́бный.
3. Большинство́ студе́нтов сдал экза́мен. [massa sifatida]
4. МГУ откры́ла но́вую лаборато́рию.
5. Заказно́й бандеро́ль был доста́влен вчера́.Mashq 8. O'zbekchadan ruschaga o'giring (ziddiyatli shaklga e'tibor bering):
1. Bir yarim soatcha kutdik.
2. Uni burch tuyg'usi harakatga soladi.
3. Bu — hammasidan yaxshi variant. (qo'sh darajasiz!)
4. Kuzda daraxtlardan barglar to'kiladi.
5. Gap ikki yuz ishtirokchi haqida bormoqda.Mashq 9. Har bir juftlik uchun ma'no yoki yorliq farqini izohlang:
1. дви́жет / дви́гает ___
2. листы́ / ли́стья ___
3. догово́ры / договора́ ___
4. полтора́ / полу́тора ___
5. большинство́ пришло́ / пришли́ ___10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Rod-detektor: Wisar AIdan 10 ta "aldamchi" ot bersin (тюль, шампу́нь, мозо́ль, бандеро́ль, ту́фля, рельс, кофе́, вуаль, гель, картофель...). Har biriga to'g'ri jinsli sifat qo'shing (бе́лый тюль, больша́я мозо́ль). AI xato jinsni tuzatib, sababini aytsin.
Norma uzus xato saralash: AIga 12 ta shakl bering (догово́ры, договора́, инженера́, профессора́, помидо́ров, помидо́р, в о́тпуске, в отпуску́, о двухста́х, о двести́, ма́шет, маха́ет). Har birini uch qutiga ajrating: NORMA / разг.-доп. / xato yoki прост. AI baholasin va chegara qayerdan o'tishini tushuntirsin.
Son turlash drill'i: AIdan 5 ta murakkab son bersin (двести пятьдесят, триста, полтора, пятьсот, полторы). Har birini olti kelishikda to'liq turlang. AI, ayniqsa двухста́х/двумяста́ми va полу́тора shakllarini tekshirsin.
Ma'no-juftlik o'yini: AIga fe'l/ot juftliklarini bering (дви́жет–дви́гает, ка́плет–ка́пает, листы́–ли́стья, цвета́–цветы́, ко́рни–коре́нья). Har juftlik uchun ikkita gap tuzing — har shaklga bittadan, ma'nosi aniq ko'rinsin. AI ma'no to'g'ri ajratilganini baholasin.
Muharrir roli: AIdan atayin xatolar bilan to'la 5–6 gaplik matn so'rang (бо́лее лу́чший, о двести́, инженера́, чёрное ко́фе, большинство́ пришёл). Muharrir sifatida har xatoni toping, yorliqlang va normaga to'g'rilang. AI tahriringizni tekshirsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. больша́я мозо́ль (ж); 2. ли́стья (barg); 3. двухста́х (Р.мн. turlanadi); 4. дви́жет (ko'chma ma'no); 5. лу́чший (qo'sh daraja xato).
Mashq 1: 1. бе́лый тюль (м); 2. заказна́я бандеро́ль (ж); 3. но́вый шампу́нь (м); 4. больша́я мозо́ль (ж); 5. чёрный ко́фе (м, norma).
Mashq 2: 1. ли́стья (barg); 2. листы́ (qog'oz); 3. цвета́ (ranglar); 4. цветы́ (gullar); 5. коре́нья (oshxona ildiz-poyasi).
Mashq 3: 1. о двухста́х уча́стниках; 2. с тремяста́ми зака́зами (Т.); 3. о́коло полу́тора часо́в; 4. к пятиста́м рубля́м (Д.); 5. о́коло двухсо́т пяти́десяти ты́сяч (Р.).
Mashq 4: 1. инженера́ — прост.-xato norma инжене́ры; 2. договора́ — разг./проф. yozma догово́ры; 3. бухгалтера́ — разг. (не рек.) norma бухга́лтеры; 4. профессора́ — NORMA (o'rnashgan -а́, to'g'ri); 5. паспо́рты — xato norma паспорта́.
Mashq 5: 1. дви́жет (ko'chma); 2. дви́гает (jismoniy); 3. ка́плет (o'zidan oqadi); 4. ка́пает (tomizadi); 5. вы́здоровеет (norma).
Mashq 6:
- Э́то лу́чший вариа́нт (yoki бо́лее уда́чный; "бо́лее лу́чший" — pleonazm).
- са́мый оптима́льный путь yoki про́сто оптима́льный ("оптимальный" o'zi orttirma; "самый оптимальнейший" — ikki xato).
- Э́та зада́ча сложне́е предыду́щей (yoki бо́лее сло́жная).
- Он ста́л вы́ше ро́стом (yoki бо́лее высо́ким).
- Наш план наилу́чший yoki про́сто лу́чший ("наиболее лучший" — xato).
Mashq 7:
- ООН приняла́ (организа́ция ж).
- Наш но́вый кре́сло-крова́ть о́чень удо́бный to'g'risi: удо́бное (кре́сло yetakchi ср); yoki agar дива́н-крова́ть bo'lsa — удо́бный (м).
- Большинство́ студе́нтов сда́ло экза́мен (massa birlik).
- МГУ откры́л но́вую лаборато́рию (университе́т м).
- Заказна́я бандеро́ль была́ доста́влена (ж).
Mashq 8 (namuna javoblar):
- Мы жда́ли о́коло полу́тора часо́в.
- Им дви́жет чу́вство до́лга.
- Э́то лу́чший вариа́нт из всех.
- Осенью с дере́вьев опада́ют ли́стья.
- Речь идёт о двухста́х уча́стниках.
Mashq 9:
- дви́жет (ko'chma: "harakatga soladi", им дви́жет долг) / дви́гает (jismoniy: "suradi", дви́гает шкаф) — ma'no farqi.
- листы́ (qog'oz varaqlari) / ли́стья (daraxt barglari) — leksik ma'no farqi.
- догово́ры (NORMA, yozma) / договора́ (разг./проф., so'zlashuv) — yorliq/uslub farqi.
- полтора́ (bosh/tushum kelishik) / полу́тора (qolgan barcha kelishik) — kelishik farqi.
- большинство́ пришло́ (massa, yagona butun) / пришли́ (ayrim faol shaxslar) — ma'no ottenkasi; ikkalasi ham to'g'ri.
12. Xulosa va keyingi dars
- Uch toifa — norma, uzus, xato: C2 mahorati har shaklni to'g'ri "javonga" qo'yishdan boshlanadi. Но́рма — tavsiya (rasmiy/yozma); у́зус — amaliyot (og'zaki); оши́бка — savodsizlik. Oraliqda доп. (ruxsat), разг. (so'zlashuv), прост. (savodsizga yaqin), проф. (kasbiy) yorliqlari yotadi. Yozganda har doim norma tomonda turing.
- Rod tebranishi: ко́фе — norma м (чёрный ко́фе), ср — доп. разг.; -ь otlarini jins bilan yodlang (тюль/шампу́нь м, мозо́ль/бандеро́ль ж); qisqartma rodi tayanch so'z bo'yicha (ООН ж, МГУ м), lekin o'rnashgan akronimlar tugashi bo'yicha (вуз, МИД м); turlanmaydigan xorijiy so'zlar odatda ср (метро́, ра́дио), lekin giperonim ta'sirida (са́лями ж, авеню́ ж).
- Ko'plik: o'rnashgan -а́ (профессора́, директора́, паспорта́ — faqat -а́); tebranish zonasi (догово́ры norma / договора́ разг.; инженера́ — прост.!); ma'no juftliklari (листы́ qog'oz ≠ ли́стья barg, цвета́ rang ≠ цветы́ gul, ко́рни ≠ коре́нья).
- Son: murakkab son to'liq turlanadi (о двухста́х, двумяста́ми — о двести́ xato); полтора́ — faqat bosh/tushum, полу́тора — qolgan barcha kelishik.
- Fe'l: uslub tebranishi (ма́шет norma / маха́ет разг.); ma'no farqi (дви́жет ko'chma / дви́гает jismoniy, ка́плет o'zidan / ка́пает tomizadi); вы́здоровеет norma; победи́ть guruhida 1-shaxs birlik yo'q.
- Sifat: qo'sh daraja — qat'iy xato (бо́лее лу́чший, са́мый оптима́льнейший — savodsizlik); ikkilanishda бо́лее + oddiy sifat universal.
- Moslashuv: большинство́ пришло́/пришли́ — ikkalasi to'g'ri (massa ayrim shaxs); qo'shma ot rodi yetakchi qism bo'yicha (кре́сло-крова́ть ср, дива́н-крова́ть м).
Keyingi dars — C2 — 3-dars: Sintaktik mahorat (период, murakkab davr, ритмическая проза). Bugun siz so'z va shakl darajasidagi ziddiyatlarni — grammatik me'yorning eng nozik tebranishlarini — o'zlashtirdingiz. Ertaga bir pog'ona yuqoriga, jumla qurilishi darajasiga chiqamiz: ko'p qismli период (davriy jumla) qanday tuziladi, ritm va intonatsiya nasrda qanday ishlaydi, inversiya va parsellyatsiya orqali qanday ekspressiya yasaladi. Bugungi "большинство́ пришло́/пришли́" moslashuv nozikligi aynan sintaksisning kirish eshigi edi — ertaga shu eshikdan to'liq kiramiz. Уда́чи! (Omad!)
C2 kursi · 2-dars · © Rus Tili Kursi (o'zbeklar uchun)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!