WisarWisar
Rus tili kursi/C2 Mahorat34 daqiqa

C2 — 16-dars: Akademik yozuv — cho'qqi (акаде́мическое письмо́) — монография va диссертация tuzilishi, научная полемика, ilmiy apparat, meta-til, научный этикет

C2 — MAHORAT · 16-dars


1. Dars nomi va maqsad

Dars nomi: Akademik yozuv — cho'qqi (акаде́мическое письмо́ вы́сшего у́ровня). Bu darsda siz alohida ilmiy maqoladan (C1 22-dars) katta ilmiy asar darajasiga ko'tarilasiz: моногра́фия (bir muammoga bag'ishlangan yaxlit kitob) va диссерта́ция (ilmiy daraja uchun yoziladigan tadqiqot) tuzilishi; ilmiy fikrni himoya qilish va o'zganikini asosli tanqid qilish san'ati — нау́чная поле́мика; ilmiy аппара́т (ссы́лки, сно́ски, библиогра́фия, цити́рование, дефини́ции); ilmiy uslubning eng nozik cho'qqisi; мета-язы́к (matn haqidagi matn) va нау́чный этике́т (ilmiy odob).

C1 22-darsda siz нау́чную статью́ — bir tadqiqotni IMRAD qolipida — yoza olardingiz. Ammo C2 (ТРКИ-4, ona tili sohibiga yaqin daraja) — bu bir maqola emas, butun bir ilmiy konsepsiyani yuzlab sahifada, o'nlab bo'limda, izchil mantiq bilan qurish darajasi. Bu yerda muallif nafaqat o'z bilimini bayon qiladi — u butun ilmiy maydonga kiradi: o'zidan avvalgilarni tahlil qiladi, ular bilan muloyim, ammo qat'iy bahslashadi (Тру́дно согласи́ться с те́зисом о том, что...), o'z pozitsiyasini o'nlab dalil bilan himoya qiladi va o'z ovozini fanning umumiy suhbatiga qo'shadi. Aynan shu — fikrni katta miqyosda arxitektura qilish va ilmiy jamoada bahslasha olish — akademik tilning eng yuqori cho'qqisidir.

Nima uchun bu — C2 mavzusi? Chunki katta ilmiy asar uch qiyinchilikni bir vaqtda yechishni talab qiladi, va ularning har biri — mahorat darajasi. (1) Makro-mantiq: yuzlab sahifani bitta gipoteza atrofida uzmaydigan, takrorlamaydigan, adashmaydigan izchil zanjirga tizish (гипо́теза аргумента́ция доказа́тельство вы́вод). (2) Полемика: o'zga olim bilan hurmat chegarasidan chiqmay, ammo yumshoq emas — asosli bahslashish; tanqid qilish, lekin shaxsni emas, tezisni; e'tiroz bildirish, lekin dalil bilan. (3) Abstraksiya: mavhum tushunchalar (концепт, парадигма, дискурс, феномен) tilida erkin fikrlash — bu (C1 29-darsdagi) mavhum tafakkur tilining eng yuqori nuqtasi. C2 muallifi "maqola yozadigan" odam emas — u fanning ishtirokchisi: o'qiydi, baholaydi, e'tiroz bildiradi, isbotlaydi va yangi bilim yaratadi.

Dars oxirida siz quyidagilarni bilib olasiz:

  • Моногра́фия va диссерта́ция tuzilishini: ular qanday bo'limlardan iborat, ular maqoladan qanday miqyos va mantiq bilan farq qiladi, va "гипо́теза доказа́тельство вы́вод" halqasi butun kitob bo'ylab qanday cho'ziladi.
  • Нау́чная поле́мика mahoratini: o'zga nuqtai nazarni muloyim, ammo asosli tanqid qilish (Представля́ется спо́рным...; Тру́дно согласи́ться с...; Автор, на наш взгляд, недооце́нивает...) va o'z pozitsiyani himoya qilish.
  • Ilmiy аппара́тni: ссы́лки (havolalar), сно́ски (izohlar), библиогра́фия, цити́рование standartlari (to'g'ridan-to'g'ri va bilvosita iqtibos), atamalar tizimi va дефини́ция (ta'rif berish).
  • Ilmiy uslub cho'qqisini: obyektivlik, aniqlik, mantiq, nominalizatsiya (C1 8), ilmiy passiv, murakkab sintaksis va а́вторское «мы» (ilmiy "biz") — C2 da "я" o'rnini egallaydigan nozik shakl.
  • Абстра́ктное мышле́ние tilini: mavhum tushunchalar (конце́пт, паради́гма, дискурс, феноме́н) bilan aniq, boshqariladigan ishlash.
  • Мета-язы́к (matn haqida matn) ni: o'z matningizni boshqarish klishelari (Как бы́ло пока́зано вы́ше...; Обрати́мся к...; Резюми́руя ска́занное...).
  • Нау́чный этике́т (ilmiy odob): o'zganing hissasini tan olish, muloyim e'tiroz, plagiatdan qochish va ilmiy jamoaga hurmat.

Bu — kompozitsion-intellektual dars: yangi grammatika yo'q; asosiysi — bilgan barcha vositalarni (ilmiy uslub, nominalizatsiya, mavhum leksika) katta miqyos va ilmiy bahs sharoitida ustalik bilan boshqarish.

Urg'u belgisi: ilmiy leksika uzun, ko'p bo'g'inli va xalqaro (моногра́фия, диссерта́ция, аргумента́ция, дефини́ция, парадигма́льный). Har so'zning urg'usini alohida yodlab boring — bu darsda urg'u ayniqsa muhim, chunki bir xil o'zakning turli shakllarida urg'u siljiydi (дискурс дискурси́вный, конце́пт концептуа́льный). Yozuvda urg'u belgisi qo'yilmaydi, lekin to'g'ri talaffuz va Anki uchun zarur.


2. Takror — ilmiy maqola (C1 22), sharh/polemika asosi (C1 23), nominalizatsiya (C1 8)

Cho'qqiga chiqishdan avval uchta poydevorni tiklaymiz — bugungi dars aynan shu uch tayanch ustiga quriladi.

a) C1 22-darsdan — ilmiy maqola va IMRAD. Siz bir tadqiqotni standart karkasda yoza olardingiz: аннота́ция введе́ние (актуа́льность, цель, зада́чи) методоло́гия результа́ты вы́воды список литерату́ры. Asosiy g'oya — "yopiq halqa": введе́ниеdagi maqsad вы́водыda aynan yopiladi. Bugun biz bu halqani kitob miqyosiga cho'zamiz.

b) C1 23-darsdan — sharh va tanqidiy baho. Siz реце́нзия (taqriz) yozishni — o'zga ishni muvozanatli baholashni — ko'rgan edingiz: avval yutuq (К досто́инствам рабо́ты сле́дует отнести́...), so'ng "одна́ко / вме́сте с тем" bilan kamchilik (Одна́ко вызыва́ет сомне́ние...), oxirida umumiy xulosa. Bugun bu ko'nikma нау́чная поле́микаga o'sadi: endi siz nafaqat baholaysiz — o'zga olim bilan bahslashasiz va o'z pozitsiyangizni himoya qilasiz.

c) C1 8-darsdan — nominalizatsiya. Ilmiy til nominal: fe'l ot birikmasiga aylanadi, matn zich va mavhum bo'ladi:

text
   FE'LLI (jonli):   Мы сравни́ли два подхо́да и уви́дели, что они́ различа́ются.
   NOMINAL (ilmiy):  Сравне́ние двух подхо́дов вы́явило их разли́чие.
                     (сравне́ние  сравни́ть; разли́чие  различа́ться)

Uchala qatlamni bitta jadvalda solishtiring — bu katta ilmiy asarning "DNK"si:

Qatlam Manba dars Monografiyada roli
ilmiy maqola + IMRAD C1 22 modul — kitobning har bobi mini-maqola mantiqiga bo'ysunadi
tanqidiy baho (реце́нзия) C1 23 polemika — o'zgalarni tahlil va e'tiroz bilan
nominalizatsiya (fe'l ot) C1 8 zichlik — yuzlab sahifada quruq, standart til

Muhim bog'lanish — C1 22 dagi "я yo'q" qoidasi C2 da qanday noziklashadi: C1 22-darsda qat'iy qoida bor edi — ilmiy matnda "я" (men) umuman ishlatilmaydi, faqat passiv va shaxssiz (бы́ло устано́влено). C2 darajada bu qoida noziklashadi: katta ilmiy asarda muallif to'liq "yashirinmaydi" — u а́вторское «мы» (ilmiy "biz") orqali paydo bo'ladi: мы полага́ем, на наш взгляд, обрати́мся к, как мы показа́ли вы́ше. Bu — bir kishilik "biz": muallif o'zini kamtarona ko'plikda ataydi va o'quvchini "birga" fikrlashga taklif qiladi (рассмо́трим... = "ko'raylik..."). Passiv (бы́ло устано́влено) faktni bayon qiladi, а́вторское «мы» (мы полага́ем) esa pozitsiyani bildiradi. Ikkovi almashib turadi — bu ilmiy uslub cho'qqisining belgisi. "Я" hamon ishlatilmaydi, lekin "мы" — ilmiy an'ananing to'liq huquqli qismidir.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Katta ilmiy asar: моногра́фия va диссерта́ция

Моногра́фия — bitta ilmiy muammoga bag'ishlangan, bir yoki bir necha muallif yozgan yaxlit ilmiy kitob. Maqoladan farqi — miqyos va chuqurlik: maqola bir savolga javob beradi, monografiya esa butun bir konsepsiyani, uning barcha jihatlari bilan, yuzlab sahifada ochadi.

Диссерта́ция — ilmiy daraja (кандида́т нау́к, до́ктор нау́к) olish uchun yoziladigan, qat'iy talablarga bo'ysunuvchi tadqiqot. Uning tuzilishi eng standartlashgan.

Katta ilmiy asarning odatiy tuzilishi — bu darsning asosiy xaritasi:

Bo'lim (ruscha) O'zbekcha Vazifasi
1 Введе́ние Kirish muammo, актуа́льность, цель, зада́чи, гипо́теза, нови́зна
2 Обзо́р литерату́ры Adabiyotlar sharhi o'zga tadqiqotlar tahlili + polemika
3 Теорети́ческая часть (главы) Nazariy qism (boblar) tushunchalar tizimi, дефини́ции, konsepsiya
4 Практи́ческая / эмпири́ческая часть Amaliy / empirik qism material, metod, tahlil, доказа́тельство
5 Заключе́ние Xotima umumlashma, гипо́теза javob, перспекти́вы
6 Библиогра́фия / Список литерату́ры Bibliografiya barcha manbalar
7 Приложе́ния Ilovalar jadval, matn, ma'lumot bazasi

Диссерта́ция da kirishda alohida, qat'iy elementlar bo'ladi (dissertatsiyaning "pasporti"):

text
   объе́кт иссле́дования        — tadqiqot obyekti (keng maydon)
   предме́т иссле́дования       — tadqiqot predmeti (aniq jihat)
   цель и зада́чи              — maqsad va vazifalar
   гипо́теза                   — faraz
   нау́чная нови́зна           — ilmiy yangilik (nima birinchi marta?)
   теорети́ческая зна́чимость   — nazariy ahamiyat
   практи́ческая зна́чимость    — amaliy ahamiyat
   положе́ния, выноси́мые на защи́ту — himoyaga chiqariladigan qoidalar
   апроба́ция                  — sinovdan o'tkazish (konferensiya, nashr)

Kalit tushuncha — halqa kitob miqyosida: C1 22-darsdagi "yopiq halqa" (цель = вы́воды) katta asarda ko'p qavatli bo'ladi. Butun kitob darajasida: введе́ниеdagi гипо́тезазаключе́ниеda tasdiqlanadi yoki rad etiladi. Har bob darajasida: bob boshidagi savol — bob oxiridagi mini-xulosada yopiladi (Вы́воды по пе́рвой главе́). Har paragraf darajasida: tezis — dalil — mikro-xulosa. Ya'ni katta ilmiy asar — bu bir-biriga o'rnatilgan halqalar tizimi (matryoshka). C2 muallifining mahorati — o'quvchini yuzlab sahifa bo'ylab "yo'qotmaslik": har bob oxirida qayerda turganini eslatish, keyingi bobni e'lon qilish (Перейдём к рассмотре́нию...), butun mantiqni ko'z oldida tutish.

3.2. Нау́чная поле́мика — ilmiy bahs mahorati

Нау́чная поле́мика — bu ilmiy asarning yuragi: hech bir jiddiy tadqiqot "bo'sh joyda" tug'ilmaydi, u o'zidan avvalgilar bilan suhbat, ko'pincha bahs orqali paydo bo'ladi. Polemika ikki ko'nikmani birlashtiradi: (1) o'zga pozitsiyani asosli tanqid qilish; (2) o'z pozitsiyani himoya qilish. Ilmiy bahsning oltin qoidasi — tezisga qarshi, shaxsga qarshi emas; muloyim shaklda, ammo qat'iy mazmunda.

Muloyim, asosli e'tiroz klishelari (tanqid — pastdan yuqoriga: eng yumshoqdan qat'iyroq):

text
Представля́ется спо́рным утвержде́ние о том, что...
                        — ... degan da'vo bahsli ko'rinadi.
Тру́дно согласи́ться с те́зисом, согла́сно кото́рому...
                        — ... degan tezis bilan kelishish qiyin.
На наш взгляд, а́втор недооце́нивает роль...
                        — Bizningcha, muallif ... rolini yetarlicha baholamaydi.
Да́нный те́зис нужда́ется в уточне́нии (в дополни́тельной аргумента́ции).
                        — Ushbu tezis aniqlashtirishga (qo'shimcha dalilga) muhtoj.
Одна́ко подо́бный подхо́д не учи́тывает того́ обстоя́тельства, что...
                        — Biroq bunday yondashuv ... holatini hisobga olmaydi.
Позво́лим себе́ не согласи́ться с да́нной интерпрета́цией.
                        — Ushbu talqin bilan kelishmaslikka jur'at etamiz.
Вы́зывает возраже́ние сама́ постано́вка вопро́са.
                        — Masalaning qo'yilishining o'zi e'tiroz uyg'otadi.

O'z pozitsiyani himoya klishelari:

text
Мы приде́рживаемся то́чки зре́ния, согла́сно кото́рой...
                        — Biz ... degan nuqtai nazarga amal qilamiz.
В по́льзу да́нного положе́ния свиде́тельствует тот факт, что...
                        — Ushbu qoida foydasiga shu fakt dalolat beradi ...
Приведённые да́нные подтвержда́ют вы́двинутую ги́потезу.
                        — Keltirilgan ma'lumotlar ilgari surilgan gipotezani tasdiqlaydi.
Таки́м о́бразом, есть основа́ния полага́ть, что...
                        — Shunday qilib, ... deb hisoblashga asos bor.
Изло́женное позволя́ет нам настаива́ть на том, что...
                        — Bayon etilganlar bizga ... da qat'iy turishga imkon beradi.

Qisman kelishuv (ilmiy nazokat — avval tan olish, so'ng e'tiroz):

text
Соглаша́ясь в це́лом с пози́цией а́втора, отме́тим, одна́ко, что...
                        — Muallif pozitsiyasiga umuman qo'shilgan holda, shuni ta'kidlaymizki ...
Не отрица́я значи́мости да́нного подхо́да, укажем на его́ ограни́ченность.
                        — Ushbu yondashuv ahamiyatini inkor etmagan holda, uning cheklanganligiga ishora qilamiz.
Спра́ведливо утвержда́я X, а́втор, тем не ме́нее, упуска́ет из ви́ду Y.
                        — X ni to'g'ri da'vo qilgan holda, muallif shunga qaramay Y ni nazardan chetda qoldiradi.

Kalit qoida — polemikada shakl va mazmun ajratiladi: kuchli ilmiy e'tirozning siri — yumshoq shakl + qat'iy mazmun. Diqqat qiling: barcha e'tiroz klishelari shaxssiz yoki а́вторское «мы» shaklida (представля́ется, вы́зывает возраже́ние, на наш взгляд), hech qachon «вы непра́вы» yoki «а́втор оши́бся» kabi to'g'ridan-to'g'ri, shaxsiy hujum emas. Yana bir nozik nuqta — modallik pardasi: e'tiroz представля́ется спо́рным ("bahsli ko'rinadi"), нужда́ется в уточне́нии ("aniqlashtirishga muhtoj") kabi yumshatuvchi shakllarda beriladi, chunki ilmda haqiqat monopoliyasi yo'q. Ammo shakl yumshoq bo'lsa-da, dalil qat'iy bo'lishi shart: har e'tirozdan keyin «...поско́льку...», «...так как да́нные показыва́ют...» — sabab kelishi kerak. Sababsiz e'tiroz — bu ilmiy emas, hissiy bahs.

3.3. Ilmiy аппара́т — ссы́лки, сно́ски, цити́рование, дефини́ция

Нау́чный аппара́т — ilmiy asarni "ilmiy" qiladigan rasmiy tizim: havolalar, izohlar, iqtiboslar, bibliografiya va ta'riflar. Bu — asarning "skeleti va tomirlari".

Цити́рование (iqtibos) — ikki turi bor:

text
   TO'G'RIDAN-TO'G'RI (пряма́я цита́та) — muallif so'zi aynan, qo'shtirnoqda:
      Как пи́шет Ю. М. Ло́тман, «текст есть устро́йство,
      генери́рующее смы́слы» [Ло́тман, 1996, с. 12].
   BILVOSITA (ко́свенная, перефра́з) — muallif fikri o'z so'zingiz bilan:
      По мне́нию Ло́тмана, текст функциони́рует как механи́зм
      порожде́ния смы́сла [Ло́тман, 1996].

Ссы́лка (havola) — matn ichida, iqtibos manbasini ko'rsatadi:

text
как отмеча́ет [Бахти́н, 1975, с. 234]...   — [Baxtin, 1975, 234-b.] qayd etganidek...
согла́сно конце́пции [А́втор, год]...        — [Muallif, yil] konsepsiyasiga ko'ra...
ряд иссле́дователей [1; 4; 7]...            — bir qator tadqiqotchilar [1; 4; 7]...
данное положе́ние восхо́дит к рабо́там...   — ushbu qoida ... ishlariga borib taqaladi...

Сно́ска (izoh) — sahifa ostidagi qo'shimcha izoh: asosiy matnni to'xtatmay, chekka fikr, aniqlik yoki qo'shimcha manba beradi. Belgisi — matnda ustki raqam¹, sahifa ostida izoh matni.

Дефини́ция (ta'rif) — atamaga aniq ilmiy ma'no berish. Ilmiy asarda har asosiy atama ta'riflanishi shart, chunki bir atama turli maktablarda turlicha tushuniladi:

text
   Под X мы понима́ем...          — X deganda biz ... ni tushunamiz.
   X определя́ется как...          — X ... deb ta'riflanadi.
   В настоя́щей рабо́те те́рмин X испо́льзуется в значе́нии...
                        — Ushbu ishda X atamasi ... ma'nosida ishlatiladi.
   Вслед за [А́втор] мы тракту́ем X как...
                        — [Muallif] ortidan biz X ni ... deb talqin qilamiz.

Библиогра́фия — barcha manbalar ro'yxati, qat'iy standart (ГОСТ) bo'yicha:

text
Ло́тман Ю. М. Вну́три мы́слящих миро́в. — М.: Языки́ ру́сской
   культу́ры, 1996. — 464 с.
Бахти́н М. М. Пробле́ма ре́чевых жа́нров // Эстетика слове́сного
   тво́рчества. — М.: Иску́сство, 1979. — С. 237–280.

Kalit qoida — ilmiy halollik va terminologik izchillik: ikki cho'qqi talabi. (1) Академи́ческая че́стность: har o'zga fikr, raqam yoki iqtibos havola bilan; aks holda — плагиа́т, og'ir ilmiy jinoyat. To'g'ridan-to'g'ri iqtibos aynan (qo'shtirnoqda + sahifa), bilvosita esa aniq havola bilan. (2) Терминологи́ческая после́довательность: bir tushunchani butun asar bo'ylab bitta atama bilan atang. Agar boshda «конце́пт» deb ta'rifladingizmi, keyin uni goh «поня́тие», goh «иде́я» deb atamang — ilmiy matnda sinonim noaniqlik demakdir. Badiiy matnda takrordan qochish uchun sinonim izlaymiz (C2 4-dars); ilmiy matnda esa aksincha — atama takrorlanadi, chunki har almashinuv "boshqa narsa haqida gapiryapmi?" degan shubha tug'diradi. Aniqlik — go'zallikdan ustun.

3.4. Ilmiy uslub cho'qqisi — obyektivlik, aniqlik, murakkab sintaksis

C1 22-darsdagi ilmiy uslub (об obyektivlik, passiv, atama) C2 da eng nozik nuqtasiga chiqadi. To'rt xususiyat:

Obyektivlik + а́вторское «мы». "Я" yo'q; passiv (бы́ло установлено) va ilmiy "biz" (мы полага́ем) almashadi:

text
   FAKT (passiv):        Бы́ло установлено, что...
   POZITSIYA (мы):       Мы полага́ем, что...
   O'QUVCHINI JALB (мы): Рассмо́трим сле́дующий приме́р...
   BAHO (shaxssiz):      Представля́ется целесообра́зным...

Zichlik — nominalizatsiya (C1 8) eng yuqori darajada. Fe'l ot bo'ladi, matn "quruq" va zich:

text
   ЖИДКИЙ:  Когда́ мы проанализи́ровали те́ксты, мы вы́яснили, что...
   ЗИ́МНИЙ (zich):  Ана́лиз те́кстов вы́явил...

Murakkab sintaksis — период. Ilmiy fikr ko'p bosqichli bo'lgani uchun gap ham murakkab: ergash gaplar, ishtirok/ravishdosh oborotlari, mantiqiy bog'lovchilar (C2 3-darsdagi период bilan bog'lang):

text
   Несмотря́ на то что да́нный подхо́д, восходя́щий к тру́дам
классиков, доказа́л свою́ продукти́вность, он, как показыва́ет
ана́лиз совреме́нного материа́ла, нужда́ется в существе́нном
переосмысле́нии.

Mantiqiy bog'lovchilar tizimi — fikr zanjirini "payvandlaydi":

text
сле́довательно — binobarin        таки́м о́бразом — shunday qilib
одна́ко — biroq                    вме́сте с тем — shu bilan birga
бо́лее того́ — bundan tashqari      напро́тив — aksincha
в си́лу э́того — shu sabab          при э́том — bunda
с одно́й стороны́... с друго́й...   — bir tomondan... boshqa tomondan...

Diqqat — aniqlik go'zallikdan ustun: badiiy uslub (C2 3–6-darslar) noaniqlik, ko'p ma'nolilik, metafora bilan boyiydi; ilmiy uslub esa aksincha — bir ma'nolilik bilan kuchayadi. Ilmiy matnda metafora faqat atama sifatida (masalan «я́дро конце́пта» — "konsept yadrosi") ishlatiladi, bezak sifatida emas. Har jumla bir xil o'qilishi kerak: agar o'quvchi ikki xil tushunsa — bu ilmiy uslubning nuqsoni. Shuning uchun ilmiy matnda hissiy leksika yo'q (потряса́юще, ужа́сно, замеча́тельно), giperbola yo'q (все, никто́, всегда́ — o'rniga большинство́, как пра́вило, в ря́де слу́чаев), kategorik da'vo yumshatiladi (очеви́дно, что o'rniga представля́ется, что). Bu — ilmiy modallik: olim hech qachon "mutlaq haqiqat" da'vo qilmaydi.

3.5. Абстра́ктное мышле́ние — mavhum tushunchalar tili

Katta ilmiy asar mavhum tushunchalar bilan ishlaydi: konkret faktdan yuqoriga ko'tarilib, umumlashma, tizim, qonuniyat darajasida fikrlaydi (C1 29-darsdagi mavhum tafakkur tilining cho'qqisi). Bu — abstraksiya darajalari bilan boshqarish san'ati:

text
   KONKRET  ABSTRAKT
   э́тот текст  тип те́кста  дискурс  знако́вая систе́ма  семио́зис
   (bu matn)   (matn turi)  (nutq)   (belgilar tizimi) (ma'no hosil bo'lishi)

Mavhum ilmiy tushunchalar (mahorat leksikasi):

text
конце́пт — konsept (ma'noviy birlik)     феноме́н — fenomen (hodisa)
паради́гма — paradigma (namuna-tizim)     дискурс — diskurs (nutq amaliyoti)
дихотоми́я — dixotomiya (ikki qutb)       детермина́нта — determinanta (belgilovchi omil)
корреля́ция — korrelyatsiya (bog'liqlik)  импликация — implikatsiya (kelib chiqish)
релева́нтность — relevantlik (aloqadorlik) редукция — reduksiya (soddalashtirish)
экспликация — eksplikatsiya (ochib berish) верификация — verifikatsiya (tekshirish)

Mavhum munosabatlarni ifodalash klishelari:

text
Да́нное явле́ние следует рассма́тривать в ко́нтексте...
                        — Ushbu hodisani ... kontekstida ko'rish lozim.
Ме́жду X и Y просле́живается устойчивая корреля́ция.
                        — X va Y o'rtasida barqaror bog'liqlik kuzatiladi.
X выступа́ет детермина́нтой Y.             — X, Y ning belgilovchi omili sifatida chiqadi.
На у́ровне абстра́кции э́то мо́жно свести́ к... — Abstraksiya darajasida buni ... ga keltirsa bo'ladi.

Kalit qoida — abstraksiyani konkret bilan "yerga tushirish": mavhum tafakkurning xavfi — bo'sh so'zbozlik (пустосло́вие): tushunarsiz, atamalar ustiga atama qalashtirilgan, hech narsa demaydigan matn. C2 mahoratining belgisi — har mavhum tezisni konkret misol yoki dalil bilan "yerga tushirish": «Дискурс детермини́рует восприя́тие. Так, наприме́р, в поли́тическом дискурсе сло́во "рефо́рма" приобрета́ет...». Ya'ni: mavhum da'vo «так, наприме́р» / «в ча́стности» / «обрати́мся к приме́ру» konkret dalil. Abstraksiya va konkretlik — ilmiy fikrning ikki oyog'i: faqat mavhum tushunarsiz; faqat konkret yuzaki. Cho'qqi muallifi doim abstraksiyadan misolga va misoldan umumlashmaga erkin harakat qiladi.

3.6. Мета-язы́к — matn haqidagi matn

Мета-язы́к (yoki метате́кст) — bu "matn haqidagi matn": o'z bayoningizni boshqaradigan, yo'naltiradigan iboralar. Ular o'quvchini yuzlab sahifa bo'ylab "yetaklaydi": qayerda turibmiz, nima qildik, nima qilamiz. Meta-til — katta asarda o'quvchini yo'qotmaslikning asosiy vositasi.

Meta-til to'rt vazifani bajaradi:

text
    ORQAGA VISHOR (nima qilingan):
      Как бы́ло пока́зано вы́ше...          — Yuqorida ko'rsatilganidek...
      Как отмеча́лось ра́нее...            — Ilgari qayd etilganidek...
      В предыду́щем разделе мы рассмотре́ли... — Oldingi bo'limda biz ... ko'rib chiqdik.

    OLDINGA E'LON (nima qilinadi):
      Обрати́мся к рассмотре́нию...        — ... ko'rib chiqishga o'tamiz.
      Пе́рейдём к ана́лизу...              — ... tahliliga o'tamiz.
      В сле́дующем разделе бу́дет пока́зано... — Keyingi bo'limda ... ko'rsatiladi.
      Останови́мся подро́бнее на...        — ... ustida batafsilroq to'xtalamiz.

    TARTIB (mantiqni ajratish):
      Во-пе́рвых... во-вторы́х... в-тре́тьих... — Birinchidan... ikkinchidan...
      Прежде всего́... зате́м... наконе́ц...   — Avvalo... so'ng... nihoyat...

    UMUMLASHMA (fikrni yig'ish):
      Резюми́руя ска́занное...              — Aytilganlarni umumlashtirib...
      Подводя́ ито́г вышеизло́женному...     — Yuqorida bayon etilganlarga yakun yasab...
      Таки́м о́бразом, мо́жно заключи́ть...   — Shunday qilib, xulosa qilsa bo'ladi...

Kalit qoida — meta-til o'quvchining "kompasi": kichik maqolada meta-til deyarli kerak emas — o'quvchi butun matnni ko'z oldida tutadi. Ammo yuzlab sahifali monografiyada o'quvchi adashadi: u qayerda ekanini, oldin nima o'qiganini, oldinda nima borligini bilishi kerak. Aynan meta-til bu kompasni beradi. Har bob boshida — «В настоя́щей главе́ рассма́тривается...» (biz qayerdamiz), har bob oxirida — «Ита́к, в да́нной главе́ бы́ло пока́зано...» (nima qildik) + «...что подво́дит нас к вопро́су о...» (keyingi bobga ко'прик). Meta-til — bu matnning "yo'l ko'rsatkichlari"; ularsiz katta asar o'quvchi uchun labirintga aylanadi. Ammo o'lchov muhim: haddan tashqari meta-til (как мы уже́ говори́ли, как бу́дет пока́зано, как отмеча́лось) matnni "quritadi" — u faqat burilish nuqtalarida kerak.

3.7. Нау́чный этике́т — ilmiy odob

Нау́чный этике́т — ilmiy jamoadagi xulq-atvor va til odobi. Bu shunchaki "muloyimlik" emas — bu ilmiy madaniyatning bir qismi.

Ilmiy odobning asosiy qoidalari:

text
    O'ZGA HISSANI TAN OLISH — har fikr manba bilan; avvalgilarga hurmat.
    TANQID — TEZISGA, SHAXSGA EMAS — «те́зис спо́рен», emas «а́втор глуп».
    MULOYIM MODALLIK — «представля́ется», «на наш взгляд», kategorik emas.
    O'Z HISSANI KAMTAR — «нам удало́сь показа́ть», emas «я доказа́л истину».
    MUNOZARADA XOLISLIK — o'zga pozitsiyani avval TO'G'RI bayon qil, so'ng e'tiroz.

Ilmiy odob klishelari:

text
Мы выража́ем призна́тельность [А́втор] за це́нные замеча́ния.
                        — Biz [Muallif]ga qimmatli mulohazalari uchun minnatdorlik bildiramiz.
Автор спра́ведливо обраща́ет внима́ние на...
                        — Muallif haqli ravishda ... ga e'tibor qaratadi.
Не претенду́я на исче́рпывающее реше́ние пробле́мы, мы...
                        — Muammoni to'liq yechishga da'vo qilmagan holda, biz...
Да́нный вопро́с заслу́живает отде́льного рассмотре́ния.
                        — Ushbu masala alohida ko'rib chiqishga loyiq.

Kalit qoida — "принцип доброжела́тельности": ilmiy polemikada oltin qoida bor — xayrixohlik prinsipi (o'zga pozitsiyani eng kuchli, eng oqilona shaklda talqin qil, so'ng e'tiroz bildir). Yomon polemist raqib fikrini soddalashtirib, uni "so'roq qilib" osongina yiqitadi — bu «со́ломенное чу́чело» (sabon qo'g'irchoq) mantiqiy xatosi. Kuchli olim esa aksincha: raqib pozitsiyasini uning o'zidan ham yaxshiroq bayon qiladi («Автор, по-ви́димому, име́ет в виду́, что...»), so'ng aynan shu kuchli shakliga e'tiroz bildiradi. Ilmiy odobning mag'zi — bahs g'oyalar o'rtasida, odamlar o'rtasida emas. Siz muallif bilan emas, uning tezisi bilan bahslashasiz; va bahs tugagach, unga minnatdorlik bildirasiz, chunki uning fikri sizning fikringizni o'tkirlashtirdi.

3.8. Yig'ma xarita — vazifa vosita klishe

Bu jadval — darsning ish quroli:

Vazifa Vosita Kalit klishe
katta asar tuzish моногра́фия/диссерта́ция karkasi Объе́кт... предме́т... цель... положе́ния на защи́ту
e'tiroz bildirish нау́чная поле́мика Представля́ется спо́рным...; Тру́дно согласи́ться...
pozitsiya himoya аргумента́ция Мы приде́рживаемся...; В по́льзу... свиде́тельствует...
manbaga tayanish ссы́лка, цита́та как отмеча́ет [А́втор, год]; Под X мы понима́ем...
mavhum fikr абстра́ктная ле́ксика X выступа́ет детермина́нтой Y; в ко́нтексте дискурса
matnni boshqarish мета-язы́к Как бы́ло пока́зано вы́ше...; Обрати́мся к...
odob saqlash нау́чный этике́т Автор спра́ведливо...; вы́ражаем призна́тельность

4. Namuna matn — ilmiy polemika parchasi (monografiya bobidan)

Quyida monografiya bobining parchasi keltirilgan — unda bugungi barcha vositalar (polemika, ilmiy apparat, meta-til, mavhum leksika, ilmiy odob) birga ishlaydi. Chetdagi izohlar har vositaning funksiyasini ko'rsatadi.

Те́ма: «Поня́тие "языкова́я карти́на ми́ра" в совреме́нной лингви́стике» ("Zamonaviy tilshunoslikda 'til dunyoqarashi' tushunchasi")

text
[МЕТА-ЯЗЫ́К: bo'lim ochilishi]
    Обрати́мся к рассмотре́нию одного́ из центра́льных поня́тий
совреме́нной когнити́вной лингви́стики — «языково́й карти́ны ми́ра».

[ДЕФИНИ́ЦИЯ: atamaga ta'rif]
    Под языково́й карти́ной ми́ра мы понима́ем истори́чески
сложи́вшуюся в созна́нии наро́да сово́купность представле́ний о
действи́тельности, зафикси́рованную в языке́. Вслед за [Апреся́н,
1995] мы тракту́ем да́нный феноме́н как «наи́вную», донауч́ную
моде́ль ми́ра, противопоставленную нау́чной.

[POLEMIKA: o'zga pozitsiya + e'tiroz]
    В ря́де рабо́т [Ивано́в, 2018; Петро́в, 2020] языкова́я карти́на
ми́ра тракту́ется как нечто стати́чное и еди́ное для всего́ этноса.
Одна́ко подо́бный подхо́д, на наш взгляд, недооце́нивает вну́треннюю
неоднородность языково́го созна́ния. Представля́ется спо́рным
утвержде́ние о том, что все носители языка́ разделя́ют одну́ и ту же
карти́ну ми́ра. Да́нный те́зис нужда́ется в существе́нном уточне́нии,
поско́льку эмпири́ческие да́нные свиде́тельствуют о значи́тельных
различиях ме́жду социа́льными и возрастны́ми гру́ппами.

[ILMIY ODOB: qisman kelishuv]
    Соглаша́ясь в це́лом с те́зисом о культу́рной обусло́вленности
языка́, отме́тим, одна́ко, что абсолютиза́ция э́того те́зиса ведёт к
неоправданному упроще́нию.

[POZITSIYA HIMOYASI + dalil]
    Мы приде́рживаемся то́чки зре́ния, согла́сно кото́рой языкова́я
карти́на ми́ра предста́вляет собо́й не моноли́т, а динами́ческую,
вну́тренне противоречи́вую систе́му. В по́льзу да́нного положе́ния
свиде́тельствует тот факт, что одни́ и те же концепты (напри́мер,
«свобо́да», «судьба́») получа́ют в ре́чи ра́зных групп несовпада́ющую
интерпрета́цию.

[META-ZAG'YO: bob yakuni + ко'прик]
    Таки́м о́бразом, как бы́ло пока́зано вы́ше, поня́тие языково́й
карти́ны ми́ра нужда́ется в переосмысле́нии с учётом её вну́тренней
динамики. Э́то подво́дит нас к вопро́су о ме́тодах эмпири́ческого
изуче́ния да́нного феноме́на, к рассмотре́нию кото́рого мы перейдём в
сле́дующем разделе.

Bu matn nima uchun kuchli — tahlil:

  • Мета-язы́к: bob «Обрати́мся к рассмотре́нию...» bilan ochiladi, «Как бы́ло пока́зано вы́ше... Э́то подво́дит нас к вопро́су о...» bilan yopiladi va keyingi bobga ко'прик tashlaydi — o'quvchi hech qachon "adashmaydi".
  • Дефини́ция: markaziy atama (языкова́я карти́на ми́ра) darhol ta'riflanadi (Под... мы понима́ем...) va manbaga tayanadi (Вслед за [Апреся́н, 1995]).
  • Полемика: o'zga pozitsiya avval to'g'ri bayon qilinadi (В ря́де рабо́т... тракту́ется как...), so'ng muloyim, ammo asosli e'tiroz (Одна́ко... недооце́нивает...; Представля́ется спо́рным...; нужда́ется в уточне́нии) — va har e'tirozdan keyin dalil (поско́льку эмпири́ческие да́нные...).
  • Ilmiy odob: to'g'ridan-to'g'ri hujum yo'q; qisman kelishuv (Соглаша́ясь в це́лом... отме́тим, одна́ко) — raqibning haqli tomonini tan olib, so'ng e'tiroz.
  • Абстра́кция + konkretlik: mavhum tezis (динами́ческая, вну́тренне противоречи́вая систе́ма) darhol konkret misol bilan "yerga tushiriladi" (напри́мер, «свобо́да», «судьба́»).
  • Til: "я" yo'q, hamma joyda а́вторское «мы» (мы понима́ем, на наш взгляд, мы приде́рживаемся) va passiv (тракту́ется, зафикси́рованную); murakkab период sintaksisi; nominal zichlik (обусло́вленность, абсолютиза́ция, интерпрета́ция).

E'tibor bering — "polemika halqasi": professional ilmiy bahs doim uch qadamli: (1) o'zga pozitsiyani xolis bayon (тракту́ется как...); (2) asosli e'tiroz (однако... поско́льку...); (3) o'z muqobil (Мы приде́рживаемся... В по́льзу... свиде́тельствует). Bu — ilmiy bahsning "muhandislik go'zalligi": raqibni "sabon qo'g'irchoq" qilib emas, uni eng kuchli shaklida ko'rsatib yiqitasiz. C2 muallifi bahsni yozib bo'lgach, birinchi ish — o'z e'tirozini o'qib, "raqib buni o'qisa, o'zi shu deganini tan oladimi?" ni tekshirish. Agar raqib "men bunday demaganman" desa — polemika halol emas.


5. Talaffuz bo'limi

Ilmiy leksika uzun va xalqaro. Bir o'zakning turli shakllarida urg'u siljiydi — bu eng katta talaffuz tuzog'i.

  • моногра́фия /ma-na-GRÁ-fi-ya/ — urg'u -гра́- da: "managráfiya".
  • диссерта́ция /di-sir-TÁ-tsy-ya/ — urg'u -та́- da; "сс" bir "s": "disirtátsyya".
  • аргумента́ция /ar-gu-min-TÁ-tsy-ya/ — urg'u -та́- da; olti bo'g'in, faqat -та́- kuchli: "argumintátsyya".
  • дефини́ция /di-fi-NÍ-tsy-ya/ — urg'u -ни́- da: "difinítsyya".
  • дискурс /DÍ-skurs/ — urg'u boshda ди́- da: "dískurs". Ammo дискурси́вный /dis-kur-SÍV-ny/ — urg'u siljidi, -си́- da! Solishtiring: дискурс дискурси́вный.
  • конце́пт /kan-TSÉPT/ — urg'u -це́- da: "kantsépt". Ammo концептуа́льный /kan-tsep-tu-ÁL-ny/ — urg'u -а́- ga siljidi.
  • паради́гма /pa-ra-DÍG-ma/ — urg'u -ди́- da: "paradígma". Парадигма́льный — urg'u -ма́- ga siljiydi.
  • феноме́н /fi-na-MÉN/ — urg'u -ме́- da (adabiy me'yor): "finamén". (So'zlashuvda ba'zan фено́мен — lekin ilmiy me'yor — феноме́н.)
  • корреля́ция /ka-ri-LYÁ-tsy-ya/ — urg'u -ля́- da; "рр" bir "r": "karilyátsyya".
  • представля́ется /prid-stav-LYÁ-i-tsa/ — urg'u -ля́- da; oxiri "-ется" "itsa": "pridstavlyáitsa".

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Urg'u ko'chishi so'z oilasida: ilmiy so'z sifatga aylanganda urg'u ko'pincha oxirga siljiydi: ди́скурс дискурси́вный, конце́пт концептуа́льный, паради́гма парадигма́льный, феноме́н феномена́льный. Har juftni birga yodlang — bir so'zni bilib, ikkinchisining urg'usini taxmin qilmang. (2) Polemika klishelari bir ohangda, pauzasiz aytiladi — ular bitta "mantiqiy blok": представля́ется спо́рным = "pridstavlyáitsa spórnym", на наш взгляд = "na nash vzglyat", тру́дно согласи́ться = "trúdna saglasítsa". Ularni butun ibora sifatida mashq qiling — bahsda ular avtomatik "chiqishi" kerak.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
моногра́фия мо-но-гра́-фи-я monografiya (ilmiy kitob) Опубликова́ть моногра́фию. — Monografiya chop etmoq.
диссерта́ция дис-сер-та́-ци-я dissertatsiya Защити́ть диссерта́цию. — Dissertatsiya himoya qilmoq.
поле́мика по-ле́-ми-ка ilmiy bahs, polemika Вступи́ть в нау́чную поле́мику. — Ilmiy bahsga kirmoq.
аргумента́ция ар-гу-мен-та́-ци-я dalillash, argumentatsiya Убеди́тельная аргумента́ция. — Ishonarli dalillash.
дефини́ция де-фи-ни́-ци-я ta'rif, definitsiya Дать дефини́цию те́рмина. — Atamaga ta'rif bermoq.
ссы́лка ссы́л-ка havola Оформи́ть ссы́лку на исто́чник. — Manbaga havola qilmoq.
сно́ска сно́с-ка izoh (sahifa ostida) Пояснить в сно́ске. — Izohda tushuntirmoq.
цита́та ци-та́-та iqtibos Привести́ пряму́ю цита́ту. — To'g'ridan-to'g'ri iqtibos keltirmoq.
цити́рование ци-ти́-ро-ва-ни-е iqtibos keltirish Пра́вила цити́рования. — Iqtibos qoidalari.
библиогра́фия биб-ли-о-гра́-фи-я bibliografiya Соста́вить библиогра́фию. — Bibliografiya tuzmoq.
конце́пт кон-це́пт konsept (ma'noviy birlik) Ана́лиз конце́пта «дом». — "Uy" konsepti tahlili.
паради́гма па-ра-ди́г-ма paradigma Сме́на нау́чной паради́гмы. — Ilmiy paradigma almashuvi.
дискурс ди́с-курс diskurs (nutq amaliyoti) Полити́ческий дискурс. — Siyosiy diskurs.
феноме́н фе-но-ме́н fenomen, hodisa Изучи́ть да́нный феноме́н. — Ushbu fenomenni o'rganmoq.
корреля́ция кор-ре-ля́-ци-я korrelyatsiya, bog'liqlik Устойчивая корреля́ция ме́жду... — ...o'rtasida barqaror bog'liqlik.
детермина́нта де-тер-ми-на́н-та belgilovchi omil X выступа́ет детермина́нтой Y. — X, Y ning belgilovchisi.
спо́рный спо́р-ный bahsli Э́то спо́рное утвержде́ние. — Bu bahsli da'vo.
уточне́ние у-точ-не́-ни-е aniqlashtirish Те́зис тре́бует уточне́ния. — Tezis aniqlashtirishga muhtoj.
недооце́нивать не-до-о-це́-ни-вать yetarlicha baholamaslik Автор недооце́нивает роль... — Muallif ... rolini past baholaydi.
приде́рживаться при-де́р-жи-вать-ся (fikrga) amal qilmoq Мы приде́рживаемся мне́ния... — Biz ... fikriga amal qilamiz.
обусло́вленность о-бус-ло́в-лен-ность shartlanganlik Культу́рная обусло́вленность языка́. — Tilning madaniy shartlanganligi.
переосмысле́ние пе-ре-о-смыс-ле́-ни-е qayta anglash Те́зис нужда́ется в переосмысле́нии. — Tezis qayta anglashga muhtoj.
призна́тельность приз-на́-тель-ность minnatdorlik Вы́разить призна́тельность. — Minnatdorlik bildirmoq.
исче́рпывающий ис-че́р-пы-ва-ю-щий to'liq, tugal Исче́рпывающий отве́т. — To'liq javob.
положе́ние по-ло-же́-ни-е qoida, holat (nazariy) Положе́ния, выноси́мые на защи́ту. — Himoyaga chiqariladigan qoidalar.

Yodlash qoidasi: so'zlarni vazifaga bog'lab yodlang: katta asar — моногра́фия, диссерта́ция, положе́ние; polemika — поле́мика, спо́рный, недооце́нивать, приде́рживаться, уточне́ние; apparat — ссы́лка, сно́ска, цита́та, цити́рование, дефини́ция, библиогра́фия; abstraksiya — конце́пт, паради́гма, дискурс, феноме́н, корреля́ция, детермина́нта; odob — призна́тельность, исче́рпывающий. Polemika o'zagini bitta zanjir qilib yodlang: Представля́ется спо́рным... — Тру́дно согласи́ться... — недооце́нивает... — нужда́ется в уточне́нии... — Мы приде́рживаемся... — В по́льзу... свиде́тельствует.


7. Namuna: ilmiy bahs (научная полемика — dialog shaklida)

Ilmiy polemika ko'pincha yozma dialogdir: bir olim maqola yozadi, ikkinchisi unga e'tiroz bilan javob maqola yozadi, birinchisi javob beradi. Quyida shu "yozma bahs"ning uch bosqichini ko'rsatamiz. Mavzu: «Влия́ет ли язы́к на мышле́ние?» (til tafakkurga ta'sir qiladimi — Sepir-Uorf gipotezasi bo'yicha bahs).

text
БОСЌИЧ 1 — А́ВТОР A (dastlabki tezis):
    Мы приде́рживаемся то́чки зре́ния, согла́сно кото́рой структу́ра
языка́ определя́ет способ мышле́ния его́ носителей. В по́льзу да́нного
положе́ния свиде́тельствуют да́нные о разли́чиях в категориза́ции
цве́та у ра́зных наро́дов [Author A, 2019].

БОСЌИЧ 2 — А́ВТОР B (asosli e'tiroz — polemika):
    Соглаша́ясь с те́зисом о свя́зи языка́ и мышле́ния, мы, одна́ко,
счита́ем его́ формулиро́вку изли́шне категори́чной. Представля́ется
спо́рным утвержде́ние о том, что язы́к «определя́ет» мышле́ние.
На наш взгляд, а́втор недооце́нивает обра́тное влия́ние — мышле́ния
на язы́к. Да́нный те́зис нужда́ется в уточне́нии: пра́вильнее говори́ть
не об определе́нии, а о влия́нии, поско́льку экспериме́нты
[Author B, 2021] пока́зывают, что носители «bectsvetovix» языко́в
всё же различа́ют цвета́.

БОСЌИЧ 3 — А́ВТОР A (javob — pozitsiyani himoya + qisman chekinish):
    Мы выража́ем призна́тельность колле́ге за це́нное замеча́ние.
Спра́ведливо ука́зывая на обра́тную связь, оппоне́нт, тем не ме́нее,
упуска́ет из ви́ду, что речь идёт не об абсолю́тном, а об
относи́тельном влия́нии. Уточня́я на́шу пози́цию, отме́тим: язы́к не
«определя́ет», но существе́нно «направля́ет» мышле́ние. В э́том
пу́нкте на́ши то́чки зре́ния, по су́ти, сближа́ются.

E'tibor bering: bu — ilmiy bahsning ideal modeli. (1) Har ishtirokchi raqib fikrini avval to'g'ri va hurmat bilan bayon qiladi (Соглаша́ясь с те́зисом...; Спра́ведливо ука́зывая...). (2) E'tiroz muloyim shaklda, ammo dalil bilan (Представля́ется спо́рным... поско́льку экспериме́нты пока́зывают...). (3) Bahs shaxsga emas, tezisga qaratilgan — hech kim "adashding" demaydi, "тезис нужда́ется в уточне́нии" deyiladi. (4) Eng muhimi — bahs haqiqatga yaqinlashish bilan yakunlanadi: A o'z pozitsiyasini yumshatadi (не «определя́ет», но «направля́ет»), B ning haqli tomonini tan oladi (то́чки зре́ния сближа́ются). Bu — ilmiy polemikaning maqsadi: "yutish" emas, birga haqiqatga yaqinlashish. Minnatdorlik (выража́ем призна́тельность) esa — ilmiy odobning yakuniy muhri.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Polemikada shaxsga o'tish: Автор не понима́ет пробле́мы; э́то оши́бка; он непра́в. Tezisga, dalil bilan: Да́нный те́зис представля́ется спо́рным, поско́льку... Sabab: ilmiy bahs g'oyalar o'rtasida, odamlar o'rtasida emas. Shaxsiy baho (не понима́ет, глуп, оши́бся) — ilmiy odobni buzadi va e'tirozni ishonarsiz qiladi. Muloyim shakl + qat'iy dalil = kuchli polemika.

  • Dalilsiz e'tiroz: С э́тим нельзя́ согласи́ться. (nega? qayerdan?) Sabab bilan: С э́тим тру́дно согласи́ться, так как эмпири́ческие да́нные свиде́тельствуют об обра́тном. Sabab: har e'tirozdan keyin «поско́льку / так как / ибо» + dalil kelishi shart. Sababsiz e'tiroz — bu hissiy bahs, ilmiy emas.

  • Terminologik chalkashlik: bir tushunchani goh конце́пт, goh поня́тие, goh иде́я deb atash (badiiy sinonim izlash odati). Bitta atama butun asar bo'ylab: конце́пт deb ta'rifladingizmi — hamma joyda конце́пт. Sabab: ilmiy matnda sinonim = noaniqlik. Badiiy matnda takrordan qochamiz (C2 4), ilmiy matnda esa atama ataylab takrorlanadi. Aniqlik go'zallikdan ustun.

  • Havolasiz o'zga fikr (плагиа́т): Изве́стно, что язы́к влия́ет на мышле́ние. (kim aytdi?) Havola bilan: Согла́сно ги́потезе [Сепир, Уорф], язы́к влия́ет на мышле́ние. Sabab: har o'zga fikr — manba bilan; aks holda plagiat. Bilvosita — havola, to'g'ridan-to'g'ri — qo'shtirnoq + sahifa.

  • Kategorik da'vo (ilmiy modallik yo'q): Э́то, безусло́вно, дока́зывает, что все языки́ влия́ют на мышле́ние. Yumshatilgan modallik: Э́то, по-ви́димому, свиде́тельствует о том, что ряд языко́в мо́жет влия́ть на мышле́ние. Sabab: olim mutlaq haqiqat da'vo qilmaydi. все ряд/большинство́; дока́зывает свиде́тельствует; безусло́вно по-ви́димому. Ilmiy modallik — bilim chegarasini tan olish.

  • "Я" yoki hissiy leksika: Я счита́ю, что э́то потряса́юще ва́жное откры́тие. А́вторское «мы» + neytral: Мы полага́ем, что да́нное наблюде́ние представля́ет значи́тельный интере́с. Sabab: ilmiy uslubda "я" — а́вторское «мы» ga; hissiy baho (потряса́юще) — neytral (значи́тельный интере́с) ga aylanadi.

Mini-mashq (yozma): quyidagi qo'pol, dalilsiz e'tirozni ilmiy polemika tiliga o'giring (muloyim shakl + а́вторское «мы» + dalil + tezisga yo'naltirish): Автор непра́в. Его́ вы́вод — по́лная чепуха́, я с э́тим не согла́сен. (Javob 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Har klisheni to'g'ri vazifaga ajrating (полемика / пози́ция / дефини́ция / ссы́лка / мета-язы́к / этике́т):

Под X мы понима́ем...; Представля́ется спо́рным...; как отмеча́ет [А́втор, год];
Обрати́мся к рассмотре́нию...; Мы приде́рживаемся то́чки зре́ния...;
Вы́ражаем призна́тельность за це́нные замеча́ния; Как бы́ло пока́зано вы́ше...;
Тру́дно согласи́ться с те́зисом...; В по́льзу да́нного положе́ния свиде́тельствует...

Mashq 2. E'tirozlarni yumshoqlikdan qat'iylikka tartiblang (1 = eng yumshoq, 4 = eng qat'iy):

а) Вы́зывает возраже́ние сама́ постано́вка вопро́са.
б) Да́нный те́зис нужда́ется в не́котором уточне́нии.
в) Тру́дно согласи́ться с да́нным утвержде́нием.
г) Представля́ется, что э́тот аспе́кт заслу́живает дополни́тельного внима́ния.

Mashq 3. Qo'pol/shaxsiy e'tirozni ilmiy polemika tiliga o'giring (shaxs tezis, dalil qo'shing):

1. Автор оши́бся.                            ________
2. Э́то глу́пая иде́я, так нельзя́ говори́ть.   ________
3. Он ничего́ не по́нял в пробле́ме.          ________
4. Всё э́то полна́я ерунда́.                   ________

Mashq 4. Bo'sh joyga mos meta-til klishesini qo'ying (Обрати́мся к / Как бы́ло пока́зано вы́ше / Резюми́руя ска́занное / Пе́рейдём к / Останови́мся подро́бнее):

________ , поня́тие дискурса нужда́ется в уточне́нии.
________ рассмотре́нию сле́дующего аспе́кта пробле́мы.
________ на определе́нии ключево́го те́рмина.
________ , мо́жно вы́делить три основны́х подхо́да.

Mashq 5. Kategorik/hissiy jumlani ilmiy modallik va uslubga o'giring (всеряд, дока́зываетсвиде́тельствует, "я""мы", hissiy leksikani olib tashlang):

1. Я уве́рен, что все лю́ди мы́слят одина́ково.          ________
2. Э́то потряса́юще ва́жное откры́тие всё дока́зывает.   ________
3. Никто́ никогда́ не изуча́л э́тот вопро́с.              ________

Mashq 6. Berilgan mavzu uchun dissertatsiya kirishining to'rt elementini yozing (объе́кт, предме́т, цель, гипо́теза), har biri 1 jumla:

Те́ма: «Ме́тафора в языке́ рекла́мы»

Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang (qaysi qoida buzilgan?):

1. Автор — некомпете́нтный иссле́дователь, его́ вы́воды сме́шны.  (odob/shaxs)
2. С э́тим невозмо́жно согласи́ться.                             (dalil yo'q)
3. Изве́стно, что реклама манипули́рует созна́нием.              (havola yo'q)
4. Э́то безусло́вно дока́зывает, что все рекла́мные те́ксты
   иска́жают действи́тельность.                                 (kategorik modallik)

Mashq 8 (ijodiy — polemika parchasi). Quyidagi tezisga ilmiy e'tiroz parchasini yozing (uch qadam: o'zga pozitsiyani xolis bayon muloyim, dalilli e'tiroz o'z muqobili). Ilmiy odob va meta-tildan foydalaning:

Те́зис (o'zga muallif): «Социа́льные се́ти по́лностью разруша́ют
живо́е о́бщение и веду́т к дегра́дации ре́чи.»

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

Wisar platformasidagi AI suhbatdosh bilan akademik yozuv cho'qqisini mashq qiling — AI polemika, ilmiy apparat, modallik va uslubni tekshiradi.

  1. Polemika drill: Wisar AIdan 6 ta qo'pol/shaxsiy e'tiroz bersin («автор непра́в», «э́то глу́пость» kabi). Siz har birini ilmiy polemika tiliga o'giring: shaxsni tezisga, muloyim shakl + dalil qo'shing. AI har o'zgarishni baholasin: shakl muloyimmi, dalil bormi, tezisga yo'naltirilganmi.

  2. Modallik va uslub: AIdan 5 ta kategorik/hissiy jumla so'rang («все», «никто́», «потряса́юще»). Har birini ilmiy modallikka o'giring: всеряд/большинство́, дока́зываетсвиде́тельствует, "я"а́вторское «мы», hissiy leksikani neytralga. AI baholasin.

  3. Dissertatsiya kirishi: AIdan bitta ilmiy mavzu bersin («Юмор в поли́тическом дискурсе», «Заимствования в языке́ IT»). Siz shu mavzuda dissertatsiya kirishining beshta elementini yozing: объе́кт, предме́т, цель, гипо́теза, нау́чная нови́зна — har biri o'z klishesi bilan. AI mantiq va aniqlikni tekshirsin.

  4. To'liq polemika parchasi: AI sizga bitta bahsli tezis bersin. Siz uch qadamli ilmiy e'tiroz yozing: xolis bayon dalilli e'tiroz o'z muqobili, meta-til va ilmiy odob bilan. AI "polemika halqasi"ni tekshirsin: raqib pozitsiyasi to'g'ri bayon qilinganmi, e'tiroz dalilli va muloyimmi, o'z muqobil dalil bilan himoya qilinganmi.

Maqsad: kamida 6 ta e'tirozni ilmiy polemika tiliga o'giring, 5 ta jumlada ilmiy modallikni tiklang, bitta dissertatsiya kirishi va bitta to'liq uch qadamli polemika parchasi yozing; AI uni "muloyim shakl + qat'iy dalil, tezisga yo'naltirilgan, ilmiy modallik saqlangan, halqa uch qadamli" deb tasdiqlaguncha qayta ishlang.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): Позво́лим себе́ не согласи́ться с да́нным вы́водом. Представля́ется спо́рным те́зис а́втора, поско́льку он не подкреплён достаточной аргумента́цией: приведённые да́нные допуска́ют ино́е толкова́ние. — "автор непра́в / чепуха́ / я не согла́сен" (shaxsiy, dalilsiz) tezisga yo'naltirildi (да́нным вы́водом, те́зис а́втора), muloyim shakl (Позво́лим себе́ не согласи́ться, представля́ется спо́рным), dalil qo'shildi (поско́льку не подкреплён аргумента́цией), а́вторское «мы».

Mashq 1:

  • Дефини́цияПод X мы понима́ем...
  • ПолемикаПредставля́ется спо́рным...; Тру́дно согласи́ться с те́зисом...
  • Ссы́лкакак отмеча́ет [А́втор, год]
  • Мета-язы́кОбрати́мся к рассмотре́нию...; Как бы́ло пока́зано вы́ше...
  • Пози́цияМы приде́рживаемся то́чки зре́ния...; В по́льзу да́нного положе́ния свиде́тельствует...
  • Этике́тВы́ражаем призна́тельность за це́нные замеча́ния

Mashq 2: Yumshoqlikdan qat'iylikka: г б в а. (г — eng yumshoq, faqat "e'tibor talab qiladi"; б — "biroz aniqlashtirish"; в — "kelishish qiyin"; а — "masalaning qo'yilishi e'tiroz uyg'otadi" — eng qat'iy, tezisning tagiga zarba.)

Mashq 3 (namunaviy javob):

text
1. Да́нный вы́вод представля́ется спо́рным, поско́льку не учи́тывает ряда фа́кторов.
2. Тру́дно согласи́ться с да́нным подхо́дом: он нужда́ется в дополни́тельном обоснова́нии.
3. На наш взгляд, а́втор недооце́нивает сло́жность пробле́мы, что тре́бует уточне́ния.
4. Приведённая аргумента́ция представля́ется недоста́точно убеди́тельной, так как да́нные допуска́ют ино́е толкова́ние.

Mashq 4: Как бы́ло пока́зано вы́ше, поня́тие дискурса...; Обрати́мся к рассмотре́нию сле́дующего аспе́кта...; Останови́мся подро́бнее на определе́нии...; Резюми́руя ска́занное, мо́жно вы́делить три подхо́да. («Пе́рейдём к» ham 2-bo'sh joyga mos — «Пе́рейдём к рассмотре́нию».)

Mashq 5 (namunaviy javob):

text
1. Мы полага́ем, что большинство́ люде́й обнару́живает схо́дные при́нципы мышле́ния.
   (yoki: Представля́ется, что ряд когнити́вных при́нципов явля́ется универса́льным.)
2. Да́нное наблюде́ние свиде́тельствует о существова́нии определённой законо́мерности.
3. Да́нный вопро́с изуче́н недоста́точно (yoki: остаётся ма́ло изу́ченным).

Mashq 6 (namunaviy javob):

text
Объе́ктом иссле́дования явля́ется язы́к совреме́нной рекла́мы.
Предме́том иссле́дования выступа́ют ме́тафорические моде́ли в рекла́мных те́кстах.
Цель рабо́ты — вы́явить осно́вные ти́пы ме́тафор и их функциона́льную роль в рекла́ме.
Ги́потеза: ме́тафора в рекла́ме выступа́ет не украше́нием, а сре́дством воздействия
на потреби́тельское реше́ние.

Mashq 7: 1. Odob/shaxs Пози́ция а́втора представля́ется недоста́точно обосно́ванной ("некомпете́нтный, сме́шны" — shaxsiy baho olib tashlandi, tezisga yo'naltirildi). 2. Dalil yo'q С э́тим тру́дно согласи́ться, поско́льку да́нные свиде́тельствуют об обра́тном (sabab qo'shildi). 3. Havola yo'q Согла́сно да́нным [А́втор, год], реклама ока́зывает влия́ние на созна́ние (manba qo'shildi; "манипули́рует" — qat'iy hissiy so'z ham "ока́зывает влия́ние" ga yumshatildi). 4. Kategorik modallik Э́то, по-ви́димому, свиде́тельствует о том, что ряд рекла́мных те́кстов мо́жет искажа́ть действи́тельность (безусло́внопо-ви́димому, дока́зываетсвиде́тельствует, всеряд, иска́жаютмо́жет искажа́ть).

Mashq 8 (namunaviy javob):

text
    В ря́де рабо́т утвержда́ется, что социа́льные се́ти по́лностью
разруша́ют живо́е о́бщение и веду́т к дегра́дации ре́чи. Соглаша́ясь
с тем, что цифрова́я коммуника́ция изменя́ет характер о́бщения, мы,
одна́ко, счита́ем да́нный те́зис изли́шне категори́чным. Представля́ется
спо́рным утвержде́ние о «по́лном разруше́нии»: на наш взгляд, а́втор
недооце́нивает адапти́вность языка́. Да́нный те́зис нужда́ется в
уточне́нии, поско́льку эмпири́ческие да́нные свиде́тельствуют не о
дегра́дации, а о формирова́нии но́вых ре́чевых жа́нров. Мы
приде́рживаемся то́чки зре́ния, согла́сно кото́рой социа́льные се́ти
не разруша́ют, а трансформи́руют коммуника́цию. Таки́м о́бразом,
пра́вильнее говори́ть об измене́нии, а не о дегра́дации.

(Ochiq mashq — tekshiring: raqib pozitsiyasi xolis bayon qilindimi? e'tiroz muloyim va dalilli-mi? o'z muqobil berildimi? ilmiy modallik saqlandimi?)


12. Xulosa va keyingi dars

Bugun siz o'rgandingiz:

  • Katta ilmiy asarмоногра́фия va диссерта́ция — bir maqoladan miqyos va mantiq bilan farq qiladi: butun konsepsiya, o'nlab bob, ko'p qavatli "yopiq halqa" (гипо́теза доказа́тельство вы́вод kitob, bob, paragraf darajasida takrorlanadi).
  • Нау́чная поле́мика — ilmiy bahs mahorati: o'zga pozitsiyani muloyim shaklda, ammo asosli tanqid (Представля́ется спо́рным...; Тру́дно согласи́ться...; недооце́нивает...; нужда́ется в уточне́нии) va o'z pozitsiyani dalil bilan himoya. Oltin qoida — tezisga, shaxsga emas.
  • Ilmiy аппара́т — ссы́лки, сно́ски, цити́рование (to'g'ridan-to'g'ri/bilvosita), библиогра́фия va дефини́ция. Ikki cho'qqi talabi: ilmiy halollik (har fikr — havola bilan) va terminologik izchillik (bir tushuncha — bir atama).
  • Ilmiy uslub cho'qqisi — obyektivlik + а́вторское «мы» (C1 22 dagi "я yo'q" qoidasining nozik davomi), nominalizatsiya (C1 8), murakkab период sintaksisi, ilmiy modallik (kategoriklik yumshatiladi).
  • Абстра́ктное мышле́ние — mavhum tushunchalar (конце́пт, паради́гма, дискурс, феноме́н) tilida ishlash, ammo har tezisni konkret misol bilan "yerga tushirish".
  • Мета-язы́к — matnni boshqaruvchi klishelar (Как бы́ло пока́зано вы́ше...; Обрати́мся к...; Резюми́руя ска́занное...) — katta asarda o'quvchining "kompasi".
  • Asosiy ko'nikma — "polemika halqasi": professional e'tiroz uch qadamli — o'zga pozitsiyani xolis bayon dalilli, muloyim e'tiroz o'z muqobil. Raqibni eng kuchli shaklida ko'rsatib, so'ng aynan shunga e'tiroz bildirish — bu ilmiy odobning va cho'qqi mahoratning belgisi.

Eslatib qo'yamiz: akademik yozuv cho'qqisi — bu "bilimni bayon qilish" emas, fanning suhbatiga kirish. Yodda tuting: (1) katta asar — ko'p qavatli halqa, meta-til bilan boshqariladi; (2) polemika — muloyim shakl + qat'iy dalil, tezisga yo'naltirilgan; (3) har fikr — havola bilan, har atama — bir xil; (4) ilmiy modallik — mutlaq haqiqat da'vo qilinmaydi; (5) а́вторское «мы» — "я" ning ilmiy o'rni; (6) abstraksiya doim konkret misol bilan "yerga tushiriladi"; (7) ilmiy odob — bahs g'oyalar o'rtasida, minnatdorlik bilan yakunlanadi.

Keyingi dars — C2 — 17-dars: Публицистическое мастерство — muallif uslubi, kolumnistika cho'qqisi. Bugun siz ilmiy tilning cho'qqisini — obyektivlik, aniqlik, "я"siz matnni — egalladingiz. Keyingi darsda esa teskari qutbga o'tamiz: публицисти́ческое мастерство́ — o'z ovozi, o'z uslubi, jonli va ta'sirchan matn. Agar ilmiy uslub muallifni yashirsa (obyektivlik), publitsistika aksincha muallifni ko'rsatadi (individual uslub, muallif "men"i, hissiy ta'sir). Ilmiy matnda "я" yo'q edi — kolumnistikada esa aynan "я" va muallif ovozi — asosiy quroldir. Bugungi mantiq, aniqlik va argumentatsiya u yerda ham qoladi, lekin ular endi badiiy jozibadorlik va shaxsiy ohang bilan boyiydi. Ilmiy va publitsistik uslub — akademik-ijodiy mahoratning ikki qanoti: biri isbotlaydi, ikkinchisi ishontiradi va ta'sir qiladi. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C2 — 16-dars: Akademik yozuv — cho'qqi (акаде́мическое письмо́) — монография va диссертация tuzilishi, научная полемика, ilmiy apparat, meta-til, научный этикет — Wisar