WisarWisar
Rus tili kursi/C2 Mahorat31 daqiqa

C2 — 21-dars: Territorial va ijtimoiy variantlar — dialekt, govor, sotsiolekt, mintaqaviy farq (диале́кты, го́воры, социоле́кты, просторе́чие, региоле́кты)

C2 — MAHORAT · 21-dars


1. Dars nomi va maqsad

Dars nomi: Til birligi va til xilma-xilligi — литерату́рный язы́к (adabiy me'yor) markazi atrofida joylashgan territorial (hududiy) va ijtimoiy variantlar tizimi: территориа́льные диале́кты (shimoliy/janubiy наре́чие, о́канье/а́канье), д(i)але́ктная ле́ксика, городско́е просторе́чие, социоле́кты (sleng, jargon, арго́/фе́ня), гендерные/возрастные nutq farqlari, региоле́кты (питер vs moskva) va ру́сский за рубежо́м (diaspora tili).

Bu — C2 mahorat bosqichining tabiiy bosqichi. C1 da (14–15-darslar) siz register vertikalini — bir tushunchaning "qavatlari"ni (высок. нейтр. разг. прост. жарг.) o'rgandingiz. C2-20-darsda esa kasbiy podtillar (профессиона́льные подъязыки́: huquq, tibbiyot, IT, moliya) bilan tanishdingiz. Bugungi dars shu ikki yo'nalishni umumlashtiradi va kengaytiradi: agar register — bu balandlik o'qi (yuqori past) bo'lsa, bugungi mavzu — bu kenglik o'qi: bir tilning bir vaqtning o'zida qancha parallel variantda yashashi. Rus tili — bu bitta bir jinsli narsa emas: u Arxangelsk qishlog'ida, Rostov bozorida, Moskva metrosida, Sankt-Peterburg kafesida, Nyu-Yorkning Brayton-Bich mahallasida va talaba yotoqxonasida turlicha jaranglaydi.

Nima uchun bu — aynan C2 (ТРКИ-4) mavzusi? Chunki C2 ning bosh belgisi — cheksiz retseptiv kompetensiya: siz rus nutqini har qanday shaklda — nafaqat adabiy me'yorda, balki dialekt, sotsiolekt, mintaqaviy variant va diaspora aralashmasida ham tanib, tushunib, kelib chiqishini aniqlab olasiz. Rus adabiy klassikasini (Sholoxov "Тихий Дон"da Don kazaklari govori, Shukshin qahramonlari, Leskov skaz uslubi) asl holida o'qish uchun bu ko'nikma shart. C2 ustasi personaj bir og'iz gapirishi bilan uning kelib chiqishini — qayerdan, qaysi ijtimoiy guruhdan, qaysi avloddan ekanini — nutq markerlaridan o'qiy oladi.

Darsning bosh printsipi — DIAGNOSTIKA, ishlatish emas: territorial va ijtimoiy variantlarni biz tanib olish (diagnostika) uchun o'rganamiz, ishlatish uchun emas. Chet tili o'rganuvchi hech qachon dialektda yoki арго́da gapirmaydi — bu sun'iy va kulgili chiqadi. Sizning maqsadingiz — variant markerini eshitib, "aha, bu — janubiy govor" yoki "bu — Питер regionalizmi" yoki "bu — diaspora kalkasi" deb aniqlash va uning ma'nosini tushunish. Faol nutqingiz esa doim adabiy me'yor (литерату́рная но́рма) markazida qoladi.

Dars oxirida siz quyidagilarni bilib olasiz:

  • Til = variantlar tizimi: adabiy me'yor (литерату́рный язы́к) — markaz, uning atrofida territorial va ijtimoiy variantlar aylanadi; me'yor va variant munosabati.
  • Territorial dialektlar: shimoliy наре́чие (о́канье), janubiy наре́чие (а́канье kuchli, г h frikativ), o'rta rus говоры (adabiy asos); dialekt markerlarini tovushdan tanish.
  • Dialekt leksikasi: бура́к = свёкла, баско́й = краси́вый, ве́кша = бе́лка, гута́рить = говори́ть, ко́чет = пету́х.
  • Городско́е просторе́чие — shahar past nutqi (adabiy me'yordan chetlanish).
  • Социоле́кты: молодёжный сленг, профессиона́льный жарго́н, арго́ / блатно́й язы́к (тюре́мная фе́ня), студе́нческий жарго́н.
  • Гендерные va возрастные nutq farqlari (tendensiya sifatida, qat'iy qoida emas).
  • Региоле́кты (regionalizm): питер «поре́брик / пара́дная / шаве́рма» vs moskva «бордю́р / подъе́зд / шаурма́».
  • Ру́сский за рубежо́м — diaspora tili, interferensiya va kalka.
  • Va nihoyat — o'zbek shevalari bilan solishtirish orqali til xilma-xilligining umumiy qonuniyatini his qilish.

Bu — sotsiolingvistik-diagnostik dars: yangi grammatika deyarli yo'q, asosiysi — rus tilining real geografik va ijtimoiy xaritasini eshitib tanib olish.


2. Takror — register vertikali, prostorechie va kasbiy podtillar

Yangi "kenglik" o'qiga o'tishdan avval, oldingi darslarning poydevorini tez tiklaymiz — bugungi dars aynan shu bilim ustiga quriladi.

a) C1 14-darsdan — register vertikali va adabiy me'yor chegarasi. Siz разг. прост. жарг. qatlamlarini va ular orasidagi hal qiluvchi chiziqniграни́ца литерату́рной но́рмы ni ko'rgan edingiz:

text
adabiy me'yor ICHIDA:   нейтра́льное · разгово́рное (болта́ть, ла́дно)
adabiy me'yor TASHQARISIDA: просторе́чие (и́хний, ло́жить), жарго́н (ба́зарить)

b) C1 14-darsdan — просторе́чие. Siz и́хний, ло́жить, зво́нит, чё, ща kabi shakllarni "adabiy me'yordan tashqari, XATO, lekin tanish shart" deb o'rgangansiz. Bugun biz просторе́чие ga yangi o'lchov qo'shamiz: u nafaqat ijtimoiy (past savod belgisi), balki territorial ildizga ham ega bo'lishi mumkin.

c) B2 37 / C1 14-darsdan — uslubiy belgi (стилисти́ческая помета). Lug'atda so'z yonidagi belgi uning "qavatini" aytadi. Bugun bu ro'yxatga yangi belgilar qo'shamiz:

Belgi To'liq shakli Ma'nosi
обл. областно́е hududiy, dialekt so'z (bir viloyat)
диал. диале́ктное dialekt (shevaga xos)
рег. региона́льное mintaqaviy variant (regionalizm)
жарг. жарго́нное jargon (guruh tili)
арго́ арготи́ческое argo (yopiq/kriminal guruh tili)
прост. просторе́чное shahar past nutqi

d) C2 20-darsdan — kasbiy podtillar (профессиона́льные подъязыки́). Siz huquq, tibbiyot, IT, moliya tilining o'ziga xos terminologiyasi va professional jargonini («бо́льно́й в реа́нимации», «за́лить релиз на прод», «зайти́ в позицию») ko'rdingiz. Kasbiy jargon — bu ham sotsiolektning bir turi (kasb bo'yicha ijtimoiy guruh tili). Bugun biz sotsiolektlar oilasini to'liq ochamiz.

Muhim bog'lanish: C1–C2 register darslari sizga til balandligini (vertikal: yuqori past) o'rgatdi. Bugun biz yangi o'q qo'shamiz — til kengligini (gorizontal: markaz chekka, bir hudud boshqa hudud, bir guruh boshqa guruh). Ikki o'q birlashib, tilning to'liq ikki o'lchovli xaritasini beradi: har bir nutq namunasini siz endi ikki koordinatada joylashtira olasiz — "qaysi balandlikda?" (register) va "qaysi hududda / guruhda?" (variant).


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Til — bu bitta narsa emas: variantlar tizimi

Boshlang'ich va o'rta bosqichda til bizga yagona, bir jinsli narsadek ko'rinadi: bitta "to'g'ri rus tili" bor, qolgani — xato. C2 darajada bu soddalashtirilgan tasavvur butunlay o'zgaradi. Aslida har bir tirik til — bu variantlar tizimi, ular markaz atrofida aylanadigan sayyoralardek joylashadi:

text
                    ┌─────────────────────────┐
                    │   ЛИТЕРАТУ́РНЫЙ ЯЗЫ́К     │   markaz, me'yor
                    │  (adabiy me'yor, «эталон»)│    maktab, OAV, hujjat
                    └─────────────────────────┘
         ┌──────────────┬──────────┴──────────┬──────────────┐
   ТЕРРИТОРИА́ЛЬНЫЕ   ГОРОДСКО́Е          СОЦИОЛЕ́КТЫ        РЕГИОЛЕ́КТЫ
   ДИАЛЕ́КТЫ          ПРОСТОРЕ́ЧИЕ        (sleng, жарго́н,   (mintaqaviy
   (shimol/janub,    (shahar past       арго́/фе́ня,        variant:
    qishloq govori)   nutqi)             kasbiy)            питер/moskva)
         └──────────────────────── РУ́ССКИЙ ЗА РУБЕЖО́М ─────────────┘
                                  (diaspora, interferensiya)

Adabiy me'yor (литерату́рная но́рма) — bu variantlardan biri emas, balki ular ustidan turuvchi, ataylab ishlangan, kodlashtirilgan (lug'at, grammatika, maktab orqali mustahkamlangan) namuna. Uning vazifasi — butun mamlakat bo'ylab yagona muloqot ta'minlash. Qolgan variantlar esa tabiiy ravishda, o'z-o'zidan yashaydi.

Ikki asosiy o'q bo'yicha variantlar farqlanadi:

text
TERRITORIAL o'q (QAYERDA?)  — dialekt, govor, regionalizm
                              (geografiya: shimol/janub, shahar/qishloq)
IJTIMOIY o'q  (KIM?)         — sotsiolekt: sleng, jargon, арго́
                              (ijtimoiy guruh: yosh, kasb, tabaqa)

Asosiy g'oya: me'yor va variant — dushman emas, balki bir tizimning ikki tomoni. Me'yor — bu "til pasporti" (rasmiy, umumiy); variant — bu "til yuzi" (jonli, mahalliy, o'ziga xos). C2 ustasi ikkalasini ham ko'radi: u toza adabiy me'yorda gapiradi (faol kompetensiya), lekin har qanday variantni tanib, o'qib, qadrlaydi (retseptiv kompetensiya). Variantni "xato" deb emas, "boshqacha" deb qabul qilish — sotsiolingvistik yetuklik belgisi.

3.2. Territorial dialektlar — shimoliy va janubiy наречие

Rus tili tarixan uch katta hududiy zonaga bo'linadi. Bu — Evropa qismidagi qishloq nutqining klassik xaritasi (shaharlar allaqachon me'yorga tekislangan, lekin qishloq va keksa avlod nutqida bu farqlar hozir ham tirik):

text
СЕ́ВЕРНОЕ НАРЕ́ЧИЕ (shimoliy)    Arxangelsk, Vologda, Kostroma, shimol
СРЕДНЕРУ́ССКИЕ ГО́ВОРЫ (o'rta)   Moskva, Vladimir — ADABIY TILNING ASOSI
Ю́ЖНОЕ НАРЕ́ЧИЕ (janubiy)       Ryazan, Kursk, Voronej, Don, janub

Ularni ajratib turuvchi asosiy fonetik markerlar — bu C2 diagnostikasining yuragi:

Marker 1 — о́канье / а́канье (urg'usiz о ni qanday aytish):

text
So'z: молоко́, вода́, голова́
─────────────────────────────────────────────────
Ше́вер (о́канье):   [молоко́], [вода́]     — har «о» aniq [o]
Adabiy/janub (а́канье): [мълако́], [вада́]  — urg'usiz «о»  [a]

О́канье (shimol) — urg'usiz о ham [o] bo'lib qoladi: корова [коро́ва] (uch aniq "o"). А́канье (janub va adabiy me'yor) — urg'usiz о [a] ga aylanadi: корова [кара́ва]. E'tibor bering: adabiy me'yor aynan а́канье ni tanladi (Moskva orqali) — demak siz kursda o'rgangan talaffuz — bu tarixan markaziy-janubiy xususiyat.

Marker 2 — «г» tovushi (portlovchi [g] yoki frikativ [ɣ/h]):

text
So'z: го́род, нога́, друг
─────────────────────────────────────────────────
Adabiy/shimol:  [g] portlovchi   [го́рат], [нага́], [друк]
Ю́жное (janub):  [ɣ]≈[h] frikativ  [ɣо́рат], [наɣа́], [друх]

Janubiy наре́чие ning eng yorqin belgisi — frikativ «г» (γ), ukrain va janubiy shevalarga xos "yumshoq h": друг [друх], бог [бох]. Shu bois janubiy notiq «ага́» deganda deyarli «аха» eshitiladi. (Qiziq: adabiy me'yor г ni portlovchi qilib shimoldan oldi, а́канье ni esa janubdan — ya'ni me'yor — bu ikki katta dialekt guruhining "kelishuvi".)

Marker 3 — 3-shaxs fe'l oxiri ( qattiq yoki -ть yumshoq):

text
Adabiy/shimol:  он идёт, они несу́т      (qattiq -т)
Ю́жное (janub):  он идёть, они несу́ть   (yumshoq -ть)

Yig'ma xarita:

Marker Се́верное (shimol) Ю́жное (janub) Adabiy me'yor
urg'usiz «о» о́канье [o] а́канье [a] а́канье [a] (janub/Moskva)
«г» tovushi [g] portlovchi [ɣ]≈[h] frikativ [g] portlovchi (shimol)
3-shaxs fe'l идёт (qattiq ) идёть (yumshoq -ть) идёт (qattiq -т)

DIQQAT — marker "ushlab olish": dialektni tanib olish uchun butun matnni tahlil qilish shart emas — bitta-ikkita marker yetadi. Frikativ «г» eshitildimi — bu deyarli aniq janub. Urg'usiz «о» toza [o] bo'lib turibdimi — bu shimol. Fe'l «идёть» bo'ldimi — janub. C2 ustasi personajning kelib chiqishini bir-ikki so'zdan o'qiy oladi, xuddi detektiv urg'udan odamning yurtini tanigandek.

3.3. Dialekt leksikasi — hududiy so'zlar

Fonetikadan tashqari, dialektlar o'z leksikasi bilan ham farqlanadi. Bir xil narsa turli hududda turlicha ataladi. Bu so'zlar lug'atda обл. (областно́е) yoki диал. belgisi bilan beriladi:

Dialekt so'z Urg'u Adabiy muqobili O'zbekcha Hudud
бура́к бу-ра́к свёкла lavlagi janub
баско́й бас-ко́й краси́вый chiroyli shimol, Ural
ве́кша ве́к-ша бе́лка olmaxon shimol
ко́чет ко́-чет пету́х xo'roz janub
гута́рить гу-та́-рить говори́ть gaplashmoq Don, janub
ба́ять ба́-ять говори́ть, расска́зывать so'zlamoq shimol
ша́бёр ша-бёр сосе́д qo'shni janub
вёдро вёд-ро я́сная пого́да ochiq havo umumiy dialekt
зы́бка зы́б-ка колыбе́ль beshik shimol/o'rta
ла́ва ла́-ва ла́вочка, мо́стик ko'prikcha janub
text
На база́ре бура́к дешёвый.          — Bozorda lavlagi arzon.        (janub: бура́к = свёкла)
Кака́я баска́я де́вка!               — Qanday chiroyli qiz!          (shimol: баско́й = краси́вый)
Ве́кша по де́реву скака́ла.          — Olmaxon daraxtdan sakradi.    (shimol: ве́кша = бе́лка)
Дед с ша́бром цельный день гута́рил. — Bobo qo'shni bilan kun bo'yi gaplashdi. (Don govori)

Adabiyotdagi hayoti: dialekt leksikasi rus klassikasida davr va joy koloritini yaratadi. Sholoxov "Тихий Дон"da Don kazaklari гута́рить, курень (uy), баз (hovli) deydi; Shukshin sibir qishloq qahramonlari o'z so'zlari bilan gapiradi; Bajov Ural ertaklarida баско́й, робя́та ishlatadi. Bu so'zlarni tarjima qilib bo'lmaydi — ular matnga "yer hidi"ni beradi. C2 o'quvchisi ularni tanib, izohdan (yoki kontekstdan) ma'nosini ochadi.

3.4. Городско́е просторе́чие — shahar past nutqi

Городско́е просторе́чие — bu dialekt emas (u hududga bog'liq emas), balki ijtimoiy hodisa: shahar aholisining adabiy me'yorni to'liq egallamagan qatlami nutqi. Bu — dialekt bilan adabiy til orasidagi "oraliq" zona. Uning belgilari (C1 14-darsdan tanish, lekin endi tizimda):

text
GRAMMATIK:   ло́жить (класть), и́хний (их), ехай/едь (поезжа́й),
             кушать hamma joyda, оплати́ть за (за ortiqcha)
URG'U:       зво́нит (звони́т), кра́сивее (краси́вее), до́говор (догово́р)
FONETIK:     колидо́р (коридо́р), тубаре́тка (табуре́тка),
             ло́жить/лаборато́рия  лабо́ратория
LEKSIK:      харчи́, жра́ть, башка́, морда́ (dag'al so'zlashuv)

Nozik farq — просторе́чие ≠ диалект: просторе́чиеijtimoiy past nutq (savod darajasi bilan bog'liq, hududga emas), butun mamlakat shaharlarida bir xil eshitiladi. Диалектhududiy (bir mintaqaga xos, savod bilan bog'liq emas: eng savodli vologdalik ham qishlog'ida о́канье bilan gapirishi mumkin). Bu farqni his qilish — C2 diagnostikasining nozik nuqtasi: «ло́жить» — просторе́чие (ijtimoiy), «гута́рить» — диалект (Don, hududiy).

3.5. Социоле́кты — ijtimoiy guruhlar tili

Социоле́кт — bu muayyan ijtimoiy guruhning nutq varianti. Guruhni yosh, kasb, mashg'ulot yoki hatto turmush tarzi birlashtiradi. Sotsiolektlar oilasi:

a) Молодёжный сленг (yoshlar slengi) — C1 14-darsda batafsil ko'rilgan (кринж, зашква́р, чи́лить, фле́ксить, то́ксик, кайф, за́липать, го). C2 da asosiy — bu qatlamni tanib, avlodni aniqlash: sleng har 5–7 yilda yangilanadi, shuning uchun so'z avlod markeri bo'lib xizmat qiladi (чува́к — 1990-yillar, кру́то — universal, кринж/зашква́р — 2010–2020-yillar).

b) Профессиона́льный жарго́н (kasbiy jargon) — C2 20-darsda ko'rilgan (комп, баг, фи́ча — IT; шка́ф — huquq; зелёнка — tibbiyot). Kasb bo'yicha ijtimoiy guruh tili.

c) Студе́нческий жарго́н (talaba jargoni):

So'z Urg'u O'zbekcha
па́ра па́-ра dars (2 akademik soat)
хвост хвост qarzdorlik (topshirilmagan imtihon)
автома́т ав-то-ма́т imtihonsiz baho
шпо́ра шпо́-ра shpargalka
препо́д пре-по́д o'qituvchi
ку́рсач ку́р-сач kurs ishi
стипу́ха сти-пу́-ха stipendiya
зачётка за-чёт-ка baholar daftarchasi

d) Арго́ / блатно́й язы́к (argo, kriminal muhit tili; тюре́мная фе́ня) — bu sotsiolektlar orasida eng yopiq va chekka qatlam. Argo tarixan qamoqxona va o'g'rilar dunyosida shakllangan maxfiy til bo'lgan (uni "begonalar" tushunmasligi kerak edi). Uni faqat tanish uchun, C2 diagnostikasi doirasida beramiz — bu leksikani hech qachon ishlatmaysiz:

Арго́ so'z Urg'u Ma'nosi (o'zbekcha)
фе́ня фе́-ня argoning o'zi (по фе́не ба́зарить — argoda gaplashmoq)
мусо́р му-со́р politsiyachi (haqoratli)
ксива кси́-ва hujjat, pasport
ша́ра ша́-ра tekin, tekinga olingan narsa
шу́хер шу́-хер xavf-xatar signali (стоя́ть на шу́хере — qorovullik qilmoq)
беспреде́л бес-пре-де́л qonunsizlik, hadsizlik

HAL QILUVCHI: argo/féня — bu kriminal muhit tili, undan ehtiyot bo'ling. Uni bilishning yagona sababi — ba'zi so'zlar adabiy so'zlashuv nutqiga "chiqib ketgan" va endi keng ishlatiladi (беспреде́л, шу́хер, ту́сить/тусо́вка — ildizi argo/blatnoy). Bu so'zlar qayerdan kelganini bilsangiz, ularning konnotatsiyasini to'g'ri his qilasiz. Lekin мусо́р, ксива kabi "toza" argo so'zlarni faqat taniysiz — nutqingizda ular yo'q.

3.6. Гендерные va возрастные farqlar — jins va yosh bo'yicha

Nutq nafaqat hudud va guruh, balki jins va yosh bo'yicha ham farqlanadi. Muhim ogohlantirish: bular — qat'iy qoida emas, statistik tendensiya (stereotip emas, sotsiolingvistik kuzatuv). Har bir konkret odam bu tendensiyalardan chetga chiqishi mumkin.

a) Гендерные farqlar (tendensiya):

text
"AYOL nutqiga xosroq" tendensiyalar:
  - kichraytirish qo'shimchalari ko'p: су́пчик, кофеёк, пла́тьице, часо́чек
  - kuchaytiruvchi baholar: ужа́сно ми́лый, кака́я пре́лесть, бо́же, как краси́во
  - emotsional-ekspressiv leksika, hamdardlik markerlari

"ERKAK nutqiga xosroq" tendensiyalar:
  - qisqaroq, "quruqroq" iboralar
  - sleng va (ba'zan) dag'al leksika ulushi kattaroq
  - texnika/sport/avtomobil sohasi leksikasi

b) Возрастные farqlar (avlod tili):

text
KEKSA avlod:  советизмы, arxaik so'zlar (дави́ча — недавно, аккура́т — точно,
              поку́да — пока, о́тродясь — никогда), "eski" urg'u
YOSH avlod:   anglitsizmlar, internet-sleng (кринж, го, чи́лить), qisqartmalar

Nozik kuzatuv — nutq portret yasaydi: yaxshi yozuvchi personajni nutqi orqali tavsiflaydi (речево́й портре́т). Keksa qishloq ayoli «дави́ча векшу́ видала» deydi (yosh + hudud + jins markerlari birga), yosh shahar dasturchisi «за́пушил фи́чу, всё норм» deydi. C2 ustasi bu markerlar to'plamidan personajning butun ijtimoiy pasportini o'qiydi: yoshi, jinsi, kasbi, kelib chiqishi, ma'lumoti. Bu — badiiy matn tahlilining eng nozik qatlami.

3.7. Региоле́кты — mintaqaviy variantlar (regionalizm)

Региоле́кт / регионали́зм — bu dialekt emas (fonetika bir xil, adabiy), lekin bir mintaqada boshqa so'z ishlatiladigan hodisa. Bu — zamonaviy, shahar hodisasi. Eng mashhur misol — Moskva Sankt-Peterburg qarama-qarshiligi (har bir peterburglik va moskvalik bu ro'yxatni yoddan biladi):

Tushuncha Москва́ Санкт-Петербу́рг O'zbekcha
yo'lak cheti (bortik) бордю́р поре́брик trotuar cheti
bino kirishi подъе́зд пара́дная kirish/pod'ezd
shaurma шаурма́ шаве́рма shaurma
oq non (buxanka) бу́лка бу́лка (oq non ma'nosida keng) non/buxanka
grechka (bo'tqa) гре́чка гре́ча grechka yormasi
ponchik по́нчик пы́шка ponchik (donut)
tovuq (go'sht) ку́рица ку́ра tovuq go'shti
kirish talon/karta проездно́й ка́рточка yo'l chiptasi
text
— Дом за поре́бриком, во второ́й пара́дной.   — Uy bortik ortida, ikkinchi kirishda. (Питер!)
— Купи́ шаве́рму и пы́шек к ко́фе.             — Shaverma va qahvaga pishki ol. (Питер!)

Boshqa mintaqalarda ham regionalizmlar bor: Sibirda мультифо́ра (= фа́йлик, hujjat cho'ntagi), Ural va janubda ви́ктория (= клубни́ка, qulupnay bog' navi), ba'zi joylarda ба́нка o'rniga boshqa so'zlar.

Nozik farq — региолект ≠ диалект: peterburglik «поре́брик» deganda toza adabiy fonetikada, а́канье bilan gapiradi — bu dialekt emas, faqat leksik regionalizm. Dialekt esa fonetikani ham o'zgartiradi (о́канье, frikativ г). Ya'ni: поре́брик — Питер regionalizmi (leksik), гута́рить — Don dialekti (leksik + fonetik). C2 ustasi bu ikki hodisani chalkashtirmaydi.

3.8. Ру́сский за рубежо́м — diaspora tili

Rus tili Rossiyadan tashqarida — diaspora muhitida (AQSh, Germaniya, Isroil, Markaziy Osiyo, Yevropa) — o'ziga xos yo'l bilan rivojlanadi. Uning bosh belgisi — interferensiya (mahalliy til ta'siri) va kalka (so'zma-so'z tarjima):

text
AQSh (Brighton Beach, "рунглиш"):
  взять трейн (сесть на поезд)      — poyezdga chiqmoq (kalka: take a train)
  заплати́ть рент (заплати́ть за жильё) — ijara to'lamoq (rent)
  припарко́вать кар (маши́ну)         — mashina qo'ymoq (car)
  сде́лать аппо́йнтмент (записа́ться)  — uchrashuvga yozilmoq (appointment)

Germaniya:
  поста́вить те́рмин (назна́чить встре́чу) — uchrashuv belgilamoq (Termin)
  сде́лать ана́ммельдунг (пропи́саться)    — ro'yxatdan o'tmoq (Anmeldung)

Diaspora tilining tipik xususiyatlari: (1) leksik interferensiya — mahalliy so'zlarni rus grammatikasiga "kiydirish"; (2) kod almashinuvi (code-switching) — bir gap ichida ikki tilni aralashtirish; (3) "muzlagan" me'yor — emigratsiya paytidagi til saqlanib, Rossiyadagi o'zgarishlardan orqada qolishi; (4) ikkinchi avlodda — kelishik tizimining soddalashuvi yoki yo'qolishi.

Sotsiolingvistik ahamiyati: diaspora tili — bu "buzuq rus tili" emas, balki tilning tabiiy taqdiri: ajratilgan jamoada til boshqacha rivojlanadi. Bu hodisa tarixan yangi emas: XIX asr rus dvoryanligi frantsuzcha-ruscha aralash gapirgan (Tolstoy "Война и мир"da bu ko'rsatilgan). C2 ustasi diaspora nutqini tanib, uning ildizini (qaysi tildan interferensiya) aniqlaydi va bunga hukm chiqarmaydi — bu ham til xilma-xilligining bir qismi.

3.9. Variantni tanib olish strategiyasi + o'zbek shevalari bilan solishtirish

Diagnostika algoritmi — notanish nutq namunasi bilan uchrashganda:

text
1. FONETIKA o'zgarganmi? (о́канье, frikativ г, идёть)
    HA bo'lsa: bu TERRITORIAL DIALEKT (shimol/janub).
2. Faqat LEKSIKA boshqami, fonetika adabiymi?
    bir hudud so'zi (бура́к, поре́брик)  DIALEKT LEKSIKA yoki РЕГИОЛЕКТ.
3. GRAMMATIK/urg'u xatosimi (ло́жить, зво́нит)?
    ГОРОДСКО́Е ПРОСТОРЕ́ЧИЕ (ijtimoiy, hududsiz).
4. Guruh so'zimi (кринж — yosh, баг — IT, феня — argo)?
    СОЦИОЛЕ́КТ (yosh/kasb/muhit bo'yicha).
5. Boshqa til ta'siri, kalka bormi (взять трейн)?
    ДИАСПОРА tili (interferensiya).

O'zbek shevalari bilan solishtirish. Rus tilidagi bu manzara o'zbek tilida ham aynan mavjud — bu til xilma-xilligining umumiy qonuniyati. O'zbek tili uch katta lahjaga bo'linadi:

text
QARLUQ lahjasi   — Toshkent, Farg'ona vodiysi — ADABIY TIL ASOSI
QIPCHOQ lahjasi  — cho'l, ba'zi qishloqlar — "y  j" (yo'ljol, yigitjigit)
O'G'UZ lahjasi   — Xorazm — o'g'uzcha unlilar (keldimgaldim, cho'zilgan tovushlar)

Bu — rus tilidagi manzaraning aniq parallelidir:

Hodisa Rus tili O'zbek tili
Adabiy me'yor asosi o'rta rus govori (Moskva) qarluq lahjasi (Toshkent-Farg'ona)
Fonetik dialekt markeri о́канье/а́канье, frikativ г "yj" (jol), o'g'uz unlilari
Leksik regionalizm бордю́р/поре́брик mintaqaviy so'z farqlari
Diaspora tili рунглиш (Brighton Beach) chet eldagi o'zbek diasporasi tili

Umumiy qonuniyat: har bir tirik til — bu markaz (adabiy me'yor) + variantlar (dialekt, sotsiolekt, regionalizm) tizimi. Adabiy me'yor — bu ataylab tanlangan va ishlangan variant (rus tilida — Moskva govori, o'zbek tilida — Toshkent-Farg'ona shevasi asosida). Bu parallelni ko'rish — sizga rus variantlarini ona tilingiz tajribasi orqali tez his qilish imkonini beradi: siz o'zbek shevalarini qanday tanisangiz (Xorazm "galdim"i, cho'l "jol"i), rus dialektlarini ham xuddi shunday tanishingiz mumkin.


4. Ko'p misollar (variantlar bo'yicha, markerlar bilan)

Territorial dialekt — shimoliy наречие (о́канье):

text
[Оро́ва зашла́ во дво́р, молоко́ на столе́.]      — Sigir hovliga kirdi, sut stolda.
   marker: har «о» aniq [o] — о́канье (shimol)
Баска́я не́вестка у сосе́дей.                     — Qo'shnilarnikida chiroyli kelin.
   marker: баска́я (= краси́вая), shimol leksikasi

Territorial dialekt — janubiy наречие (а́канье + frikativ г):

text
[Ɣаварю́ табе́: ко́чет спазаранку́ крича́л.]       — Sizga aytyapman: xo'roz erta tongda qichqirdi.
   marker: frikativ г ([ɣаварю́]), ко́чет (= пету́х) — janub
Куда́ ж ты ідёшь, ша́бёр гута́рил заходи́ть.      — Qayoqqa ketyapsiz, qo'shni kirmoqni aytdi.
   marker: гута́рил (= говори́л), ша́бёр (= сосе́д) — Don govori

Городско́е просторе́чие (ijtimoiy, hududsiz):

text
Ложи́ су́мки на́ пол и не зво́нит мне бо́льше.     — Sumkalarni polga qo'y va menga boshqa qo'ng'iroq qilma.
   xato: ложи́ (класть), зво́нит (звони́т urg'u) — прост.
И́хний сын оплати́л за кварти́ру.                 — Ularning o'g'li kvartira uchun to'ladi.
   xato: и́хний (их), оплати́ть за (оплати́ть kvartira, за ortiqcha) — прост.

Социолект — talaba jargoni:

text
Два хвоста́ и ку́рсач не сдан — препо́д зава́лит. — Ikki qarz, kurs ishi topshirilmagan — o'qituvchi yiqitadi.
За доклад дали́ автома́т, стипу́ху сохрани́л.     — Ma'ruza uchun avtomat berishdi, stipendiyani saqladim.

Региолект — Питер regionalizmi:

text
Дом сра́зу за поре́бриком, вход че́рез пара́дную. — Uy bortik ortidan, kirish paradnaya orqali.
На у́жин — ку́ра с гре́чей и шаве́рма.            — Kechki ovqatga — grecha bilan tovuq va shaverma.
   Moskva varianti: бордю́р, подъе́зд, ку́рица, гре́чка, шаурма́

Diaspora tili (рунглиш):

text
На́до взять трейн и сде́лать аппо́йнтмент к до́ктору. — Poyezdga chiqib, doktorga uchrashuv belgilash kerak.
   kalka: take a train, make an appointment
Я заплати́л рент и запарко́вал кар у до́ма.           — Ijara to'ladim va uy oldiga mashina qo'ydim.
   kalka: pay rent, park a car

E'tibor bering — bir fikr, olti variant: «Sigir suti chiroyli idishda» mazmunini variantlar bo'ylab tushiring: adabiy — «Молоко́ коро́вы в краси́вой посу́де»; shimol — [Молоко́ оро́вы в баско́й посу́де] (о́канье + баско́й); janub — [Малако́ каро́вы...] frikativ г bilan; просторе́чие — «Ко́ровье молоко́ в красси́вой (urg'u xato) посу́де»; diaspora — «Милк коро́вы в найс посу́де» (kod almashinuvi). Bitta ma'no — olti xil "til dunyosi". C2 ustasi har birini tanib, kelib chiqishini aniqlaydi.


5. Talaffuz bo'limi

Bu darsda talaffuz — diagnostik quroli: aynan tovush dialektni "sotib qo'yadi". Har markerni ovoz chiqarib mashq qiling, ikki variantni yonma-yon ayting.

  • о́канье / а́канье — asosiy shimol/janub farqi. молоко́: adabiy /мъ-ла-КО́/ (urg'usiz "о" "a"); shimol /мо-ло-КО́/ (uch aniq "o"). вода́: adabiy /ва-ДА́/; shimol /во-ДА́/. Ikkalasini ketma-ket ayting — farqni quloq bilan his qiling.
  • frikativ «г» (janub) — /друг/: adabiy portlovchi /друк/ (oxirgi «г» «к»); janub frikativ /друх/ (yumshoq "h"). ага́: adabiy /а-ГА́/; janub «аха́». Bu — janub dialektining eng aniq "pasporti".
  • бура́к /бу-РА́К/ — urg'u oxirda; janub dialekt so'zi (= свёкла). "б" toza, "р" bir zarb.
  • баско́й /бас-КО́Й/ — urg'u oxirda; shimol dialekt so'zi (= краси́вый). Oxiri "-ой" yaxlit.
  • гута́рить /гу-ТА́-рить/ — urg'u o'rtada; Don govori (= говори́ть). Yumshoq "-ть".
  • поре́брик /па-РЁ-брик/ — DIQQAT: urg'u ikkinchi bo'g'inda, "ре" "рё" emas, aniq /па-РЕ́-брик/; Питер regionalizmi. Moskva varianti: бордю́р /бар-ДЮ́Р/ (urg'u oxirda).
  • пара́дная /па-РА́Д-на-я/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda; Питер (= подъе́зд). Sifat kabi tuslanadi (в пара́дной).
  • шаве́рма /ша-ВЕ́Р-ма/ — Питер varianti; Moskva: шаурма́ /ша-ур-МА́/ — urg'u va tovush ikkovi ham farq qiladi (в/у va urg'u o'rni).
  • фе́ня /ФЕ́-ня/ — urg'u boshda; argo atamasi. Yumshoq "фе", "-ня".

Ikki oltin qoida bugun: (1) Dialektni tovush "sotadi": frikativ «г» yoki о́канье — bir so'zdayoq hududni oshkor qiladi. Siz bu markerlarni ishlab chiqarmaysiz (adabiy а́канье va portlovchi г da qolasiz), lekin ularni eshitib tanishingiz shart. (2) Regionalizmda urg'u va tovush ham farq qiladi: шаве́рма (Питер) шаурма́ (Moskva) — nafaqat harflar, balki urg'u ham boshqa. Regionalizm juftliklarini ikkala variant bilan yodlang.

Topshiriq: har juftlikni ketma-ket, farqni bo'rttirib ayting: молоко́ (adabiy) — молоко́ (о́канье) · друк (adabiy) — друх (frikativ) · бордю́р (Москва) — поре́брик (Питер) · шаурма́ (Москва) — шаве́рма (Питер).


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Territorial dialekt leksikasi (обл. / диал. — faqat tanish uchun):

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
бура́к бу-ра́к lavlagi (janub = свёкла) На база́ре бура́к. — Bozorda lavlagi.
баско́й бас-ко́й chiroyli (shimol = краси́вый) Баска́я де́вка. — Chiroyli qiz.
ве́кша ве́к-ша olmaxon (shimol = бе́лка) Ве́кша на де́реве. — Daraxtda olmaxon.
ко́чет ко́-чет xo'roz (janub = пету́х) Ко́чет запе́л. — Xo'roz sayradi.
гута́рить гу-та́-рить gaplashmoq (Don = говори́ть) Гута́рить о де́ле. — Ish haqida gaplashmoq.
ша́бёр ша-бёр qo'shni (janub = сосе́д) Мой ша́бёр. — Qo'shnim.

Sotsiolekt — talaba jargoni + argo (tanish uchun):

Ruscha Urg'u O'zbekcha Belgi
хвост хвост qarzdorlik (imtihon) talaba жарг.
автома́т ав-то-ма́т imtihonsiz baho talaba жарг.
ку́рсач ку́р-сач kurs ishi talaba жарг.
препо́д пре-по́д o'qituvchi talaba жарг.
стипу́ха сти-пу́-ха stipendiya talaba жарг.
фе́ня фе́-ня argoning o'zi арго́ (passiv!)
шу́хер шу́-хер xavf signali арго́ разг.
беспреде́л бес-пре-де́л qonunsizlik, hadsizlik арго́ разг.

Regionalizm juftliklari (Москва Питер):

Ruscha (Москва) Urg'u Питер varianti O'zbekcha
бордю́р бар-дю́р поре́брик yo'lak cheti
подъе́зд подъ-е́зд пара́дная bino kirishi
шаурма́ ша-ур-ма́ шаве́рма shaurma
гре́чка гре́ч-ка гре́ча grechka yormasi
по́нчик по́н-чик пы́шка ponchik
ку́рица ку́-ри-ца ку́ра tovuq (go'sht)

Sotsiolingvistik atamalar (faol bilim — C2):

Ruscha Urg'u O'zbekcha Izoh
диале́кт ди-а-ле́кт dialekt, sheva hududiy variant
го́вор го́-вор mahalliy sheva (tor) kichik hudud govori
наре́чие на-ре́-чие katta lahja (shimol/janub) dialektlar guruhi
социоле́кт со-ци-о-ле́кт sotsiolekt ijtimoiy guruh tili
просторе́чие прос-то-ре́-чие past shahar nutqi ijtimoiy, hududsiz
региоле́кт ре-ги-о-ле́кт mintaqaviy variant leksik regionalizm
о́канье о́-кань-е okanye (urg'usiz "о"[o]) shimol markeri
а́канье а́-кань-е akanye (urg'usiz "о"[a]) janub/me'yor markeri

Yodlash qoidasi: har variant so'zini uch ma'lumot bilan yodlang — (1) qaysi variant qatlami (диалект / регионализм / социолект / арго́ / просторечие); (2) adabiy muqobili (бура́к свёкла, поре́брик бордю́р); (3) kelib chiqishi/hududi (janub / shimol / Питер / talaba muhiti / argo). Dialekt va argo kartochkalariga qo'shimcha "passiv: faqat tanish" belgisi qo'ying — bu so'zlar sizning faol nutqingizda emas, faqat "quloqingizda" yashaydi.


7. Dialog (variantlar to'qnashuvi — real nutq)

Sankt-Peterburglik talaba Ки́ра va Rostovdan (janub) kelgan bobosi дед Семён telefonda gaplashadi. Bir oilada — ikki variant: yosh shahar (Питер regionalizmi + sleng) va keksa janub (dialekt markerlari). Diqqat qiling: har bir so'z qaysi variantga tegishli.

text
— Дед, приве́т! Как вы там? Пого́да как?         — Bobo, salom! U yerda ahvolingiz qanday?
                                                   Ob-havo qanday?
— Да ничо́, вну́чка. Ɣаварю́ табе́ — вёдро      — Yaxshi, nevaram. Sizga aytyapman —
  стои́т, ко́чет с утра́ орёт, ша́бёр гута́рил     ochiq havo, xo'roz ertadan qichqiryapti,
  на ры́балку звал.                                qo'shni baliq ovlashga chaqirdi.
   [ded: frikativ г, вёдро, ко́чет, ша́бёр,
    гута́рить — janub dialekti]
— Ой, здо́рово! А я тут запа́рилась — два        — Voy, zo'r! Men esa bu yerda charchadim —
  хвоста́ и ку́рсач го́рит. Препо́д — про́сто      ikki qarz, kurs ishi kuyib turibdi.
  зашква́р, всех зава́ливает.                      O'qituvchi — tula uyat, hammani yiqitadi.
   [Kira: talaba жарг. + sleng]
— Э́то ты по-ва́шему, по-городско́му ла́ешь?      — Bu sen o'zingcha, shaharchasiga
  Не разуме́ю я э́тих слове́ц.                     "vovullayapsanmi"? Bu so'zlarni tushunmayman.
   [ded: разуме́ть (= понима́ть), слове́ц —
    keksa/dialekt registri]
— Ха-ха, извини́, дед! Хвост — э́то до́лг по      — Xa-xa, kechiring, bobo! "Xvost" — bu
  экза́мену. Ла́дно, а вы куда́ на ры́балку,       imtihondan qarz. Mayli, siz qayerga baliqqa,
  за поре́брик, к реке́?                           bortik ortidami, daryogami?
   [Kira: Питер regionalizmi — поре́брик]
— Каки́й-каки́й по́ребрик? У нас, вну́чка,       — Qanaqa "porebrik"? Bizda, nevaram,
  бордю́р да бе́рег. Вот так-то. Прие́дешь —       bordyur va qirg'oq bor. Mana shunday.
  свои́х слов набра́лась.                          Kelasan — o'zingcha so'zlar yig'ib olibsan.
   [ded: bordyur — janub/umumiy; regionalizm
    to'qnashuvi]
— Прие́ду на кани́кулы, дед! Обеща́ю.             — Ta'tilga kelaman, bobo! Va'da beraman.
  То́лько бура́к свой знамени́тый пригото́вь.       Faqat mashhur lavlagingizni tayyorlang.
   [Kira: бура́к — bobosining so'zini "o'zlashtirgan"]
— Э́то запро́сто. Приезжа́й, ла́ду́шка.           — Bu oson. Kel, jonim.

E'tibor bering — variantlar xaritasi: bu dialogda bir necha variant to'qnashadi: janub dialekti (ded: frikativ г, вёдро, ко́чет, ша́бёр, гута́рить, разуме́ть, слове́ц), Питер regionalizmi (Kira: поре́брик), talaba jargoni + sleng (Kira: хвост, ку́рсач, препо́д, зашква́р, запа́риться). Ikki avlod bir tilda gapiradi, lekin turli variantlarda — shu bois ular ba'zan bir-birini tushunmaydi («не разуме́ю э́тих слове́ц», «каки́й по́ребрик?»). MUHIM: ikkovi ham "buzuq" tilda emas — ikkovi ham o'z muhitida to'g'ri. C2 ustasi bu dialogni o'qib, har bir markerdan personajning yoshi, hududi, muhitini aniqlaydi — bu badiiy речево́й портре́т ning tirik namunasi.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Dialektni "buzuq til" deb baholash: «гута́рить» yoki о́канье ni "savodsizlik" deb hisoblash. Dialekt — bu buzuq til emas, balki tilning tarixiy-hududiy varianti (ba'zan adabiy me'yordan eskiroq shakllarni saqlaydi). Гута́рить — Don kazaklari uchun normal; ло́жить esa — просторечие (ijtimoiy xato). Sabab: dialekt (hududiy) va просторечие (ijtimoiy past nutq) — ikki boshqa hodisa; birinchisini "xato" deb bo'lmaydi.

  • Диалект va просторечиени chalkashtirish: «гута́рить» va «ло́жить» ni bir qatorga qo'yish. Гута́ритьдиалект (Don, hududiy, fonetika ham o'zgaradi); ло́житьпросторечие (ijtimoiy, butun mamlakatda bir xil, hududsiz). Sabab: birinchisi geografik, ikkinchisi ijtimoiy; diagnostika ularni ajratishni talab qiladi.

  • Regionalizmni dialekt deb o'ylash: «поре́брик» ni "Питер dialekti" deb atash. Поре́брикрегионализм (faqat leksika boshqa, fonetika toza adabiy: peterburglik а́канье bilan gapiradi). Dialekt esa fonetikani ham o'zgartiradi. Sabab: региолект (leksik) va диалект (leksik + fonetik) — turli daraja; Питер — adabiy fonetika + boshqa so'zlar.

  • Dialekt/арго leksikasini o'z nutqida ishlatish: rus do'stiga «Ве́кша баска́я» yoki «Пойдём по фе́не» deyish. Bu so'zlarni faqat taning, ishlatmang; o'zingiz doim adabiy me'yorda gapiring (бе́лка краси́вая). Sabab: chet ellikning dialekt/арго ishlatishi sun'iy va kulgili chiqadi — variantlar bizda passiv (retseptiv), faol emas.

  • Diaspora kalkasini me'yor deb qabul qilish: «взять трейн», «сде́лать аппо́йнтмент» ni "zamonaviy rus tili" deb o'rganish. Bu — diaspora interferensiyasi (сесть на по́езд, записа́ться на приём). Sabab: рунглиш — muayyan muhit hodisasi; adabiy me'yorda rus muqobilini ishlating.

  • Gender/yosh farqini qat'iy qoida deb olish: "ayollar doim kichraytirma ishlatadi", "keksalar arxaik gapiradi" deb umumlashtirish. Bular — statistik tendensiya, qat'iy qoida emas; har bir odam individ. Sabab: sotsiolingvistik tendensiyani stereotipga aylantirish — xato; bu — ehtimollik, qonun emas.

Mini-mashq (variantni aniqlang — Д диалект / П просторечие / Р регионализм / С социолект / ДИА diaspora):

text
1) гута́рить          2) ло́жить          3) поре́брик
4) хвост (imtihon)    5) взять трейн       6) о́канье
7) шаве́рма           8) феня              9) и́хний

9. Mashqlar

Mashq 1. Har so'z/hodisani variant qatlamiga ajrating (Д — диалект / П — просторечие / Р — регионализм / С — социолект / ДИА — diaspora):

1) бура́к        2) зво́нит (urg'u boshda)   3) пара́дная
4) кринж         5) заплати́ть рент          6) ко́чет
7) шпо́ра         8) шаве́рма                 9) ба́ять

Mashq 2. Dialekt/regionalizm so'ziga adabiy muqobilini toping:

1) бура́к      а) бе́лка
2) баско́й     б) сосе́д
3) ве́кша      в) свёкла
4) ко́чет      г) краси́вый
5) ша́бёр      д) говори́ть
6) гута́рить   е) пету́х

Mashq 3. Fonetik marker bo'yicha qaysi наречие ekanini aniqlang (С — се́верное / Ю — ю́жное):

1) [молоко́] — har «о» aniq [o]           ______
2) [друх], frikativ «г»                   ______
3) он идёть (yumshoq -ть)                 ______
4) [баска́я де́вка], о́канье                ______

Mashq 4. Moskva Питер regionalizm juftini to'ldiring:

1) бордю́р (Москва)    ________ (Питер)
2) подъе́зд (Москва)   ________ (Питер)
3) ________ (Москва)   шаве́рма (Питер)
4) гре́чка (Москва)    ________ (Питер)
5) по́нчик (Москва)    ________ (Питер)

Mashq 5. Diaspora kalkasini adabiy rus muqobiliga o'giring:

1) взять трейн             ________
2) сде́лать аппо́йнтмент    ________
3) заплати́ть рент          ________
4) припарко́вать кар        ________

Mashq 6. Har gapda variant markerini toping va uni qaysi variant (диалект/регионализм/просторечие/социолект/diaspora) ekanini yozing:

1) У нас за поре́бриком но́вый дом.
2) Дед гута́рил, что ко́чет с утра́ орёт.
3) Он и́хнюю су́мку на́ пол ло́жит.
4) На́до сде́лать те́рмин к до́ктору.
5) Два хвоста́, препо́д — зашква́р.

Mashq 7. Variant nutqni adabiy me'yorga o'giring:

1) Ложи́ бура́к на стол, ша́бёр придёт.
2) За поре́брик пойдём, ку́ру с гре́чей ку́пим.
3) Он взял трейн и запарко́вал кар.
4) И́хний ко́чет ка́жный день орёт.

Mashq 8. O'zbek shevalari bilan solishtiring — bo'sh joyni to'ldiring:

1) Rus adabiy tili asosi — ________ govori (Moskva).
   O'zbek adabiy tili asosi — ________ lahjasi (Toshkent-Farg'ona).
2) Rus dialekt fonetik markeri — ________ / ________ (urg'usiz «о»).
   O'zbek qipchoq lahjasi markeri — «y  ___» (yo'l  ___).
3) Rossiyadan tashqari rus tili varianti — ________ (masalan, Brighton Beach).

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Variant detektori: Wisar AIga 10 ta nutq namunasi bering (masalan гута́рить, поре́брик, ло́жить, кринж, взять трейн, ко́чет, шаве́рма, феня, зво́нит, баско́й) va har birining variant qatlamini (диалект / регионализм / просторечие / социолект / арго́ / diaspora) aniqlashini so'rang. So'ng har biriga adabiy muqobil va hududini bersin. Javobni o'zingiz tekshiring.

  2. Наречие diagnostikasi: AIdan 8 ta transkripsiya bersin — ba'zilari о́канье, ba'zilari а́канье + frikativ г markeri bilan. Siz har biri shimoliy yoki janubiy наречие ekanini aniqlang, AI baholasin va markerni tushuntirsin.

  3. Регионализм xaritasi: AIdan Moskva Питер regionalizm juftliklarini (10 ta) so'rang, so'ng boshqa mintaqalar (Sibir, Ural, janub) regionalizmlarini ham bersin. Har juftlik uchun misol gap tuzing va AI tekshirsin.

  4. Речево́й портре́т o'yini: AIga bitta personaj tavsifini bering (masalan "70 yoshli Rostovdan qishloq ayoli" yoki "22 yoshli Piterlik dasturchi") va u shu personaj nutq portretini (qaysi markerlar: dialekt/sleng/kasbiy jargon) tuzsin. Siz markerlarni tahlil qiling — qaysi so'z qaysi variant belgisi.

  5. Ona tili ko'prigi: AI bilan rus va o'zbek til variantlarini solishtiring — rus dialektlari (shimol/janub) va o'zbek lahjalari (qarluq/qipchoq/o'g'uz) o'rtasidagi parallelni muhokama qiling. AIdan har ikki tilda "adabiy me'yor qaysi shevaga asoslangan" savolini yoriting va tabl ko'rinishida chiqarsin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1) Д (диалект — Don govori); 2) П (просторечие — urg'u xatosi); 3) Р (регионализм — Питер); 4) С (социолект — talaba/sleng); 5) ДИА (diaspora — kalka take a train); 6) Д (диалект — shimoliy наречие markeri); 7) Р (регионализм — Питер, шаурма́ Moskva); 8) С/арго́ (социолект — argo); 9) П (просторечие — их).

Mashq 1: 1) Д; 2) П; 3) Р (Питер); 4) С (sleng); 5) ДИА; 6) Д (janub); 7) С (talaba); 8) Р (Питер); 9) Д (shimol, ба́ять = говори́ть).

Mashq 2: 1-в; 2-г; 3-а; 4-е; 5-б; 6-д.

Mashq 3: 1) С (се́верное — о́канье); 2) Ю (ю́жное — frikativ г); 3) Ю (ю́жное — yumshoq -ть); 4) С (се́верное — о́канье + баско́й).

Mashq 4: 1) поре́брик; 2) пара́дная; 3) шаурма́ (Москва); 4) гре́ча; 5) пы́шка.

Mashq 5: 1) сесть на по́езд; 2) записа́ться на приём (назна́чить встре́чу); 3) заплати́ть за жильё (за аре́нду); 4) припаркова́ть маши́ну.

Mashq 6: 1) поре́брик — регионализм (Питер); 2) гута́рил, ко́чет — диалект (janub/Don); 3) и́хнюю, ло́жит — просторечие; 4) сде́лать те́рмин — diaspora (Germaniya, Termin); 5) хвост, препо́д, зашква́р — социолект (talaba jargoni + sleng).

Mashq 7: namunaviy javoblar — 1) Положи́ свёклу на стол, сосе́д придёт; 2) За бордю́р пойдём, ку́рицу с гре́чкой ку́пим; 3) Он сел на по́езд и припаркова́л маши́ну; 4) Их пету́х ка́ждый день кричи́т.

Mashq 8: 1) o'rta rus (среднеру́сский) govori; qarluq lahjasi; 2) о́канье / а́канье; «y j» (yo'l jol); 3) diaspora tili (рунглиш / эмигра́нтский ру́сский).


12. Xulosa va keyingi dars

  • Til — bu variantlar tizimi: markazda adabiy me'yor (литерату́рный язы́к — ataylab ishlangan, kodlashtirilgan namuna), uning atrofida esa ikki o'q bo'yicha variantlar aylanadi — territorial (QAYERDA?) va ijtimoiy (KIM?). Me'yor va variant — dushman emas, bir tizimning ikki tomoni.
  • Territorial dialektlar: shimoliy наречие (о́канье — urg'usiz «о» [o]); janubiy наречие (а́канье kuchli + frikativ г [ɣ/h] + fe'l идёть); o'rta rus говоры — adabiy tilning asosi. Dialekt leksikasi (бура́к, баско́й, ве́кша, гута́рить, ко́чет) davr va joy koloritini yaratadi.
  • Ijtimoiy variantlar: городско́е просторе́чие (shahar past nutqi, ijtimoiy, hududsiz — ло́жить, зво́нит); социоле́кты (молодёжный сленг, kasbiy jargon, talaba jargoni, арго́/фе́ня — kriminal muhit tili, faqat passiv tanish uchun); гендерные/возрастные farqlar (tendensiya, qat'iy qoida emas).
  • Региоле́кты (regionalizm): leksik farq, fonetika adabiy — Москва Питер (бордю́р/поре́брик, подъе́зд/пара́дная, шаурма́/шаве́рма, гре́чка/гре́ча). Ру́сский за рубежо́м — diaspora tili (interferensiya, kalka: взять трейн, сде́лать аппо́йнтмент).
  • Diagnostika algoritmi: fonetika o'zgardimi диалект; faqat leksika, bir hudud регионализм; grammatik/urg'u xatosi просторечие; guruh so'zi социолект; boshqa til kalkasi diaspora. O'zbek shevalari (qarluq/qipchoq/o'g'uz) bilan solishtirish bu manzarani ona tilingiz tajribasi orqali tez his qilishga yordam beradi.
  • Asosiy qoida — DIAGNOSTIKA, ishlatish emas: variantlarni tanib olish (retseptiv kompetensiya) uchun o'rganamiz, faol nutqimiz esa doim adabiy me'yor markazida qoladi. C2 ustasi bir og'iz nutqdan personajning kelib chiqishini — hududi, yoshi, jinsi, kasbi, ma'lumotini — o'qiy oladi (речево́й портре́т), lekin variantni "xato" deb emas, "boshqacha" deb qadrlaydi. Bu — sotsiolingvistik yetuklik cho'qqisi.

Keyingi dars — C2 — 22-dars: Til tarixi — etimologiya, arxaik qatlam, tildagi o'zgarishlar (исто́рия языка́, этимоло́гия, языковы́е измене́ния). Bugun siz rus tilining kenglik o'lchovini — bir vaqtda yashovchi hududiy va ijtimoiy variantlarni ko'rdingiz. Keyingi darsda esa chuqurlik (vaqt) o'lchovini ochamiz: bu variantlar qayerdan kelib chiqqan? Dialekt farqlari — bu tilning tarixiy taraqqiyoti izlari; о́канье/а́канье, staroslavyanizmlar (C1 15-darsdan), diaspora "muzlagan me'yori" — hammasi til tarixi bilan izohlanadi. Etimologiya (so'z kelib chiqishi), tovush qonunlari, tilning asrlar davomidagi o'zgarishlarini o'rganamiz — bu sizga bugungi variantlar xaritasining sabablarini beradi. Kenglik va chuqurlik birlashib, rus tilining to'liq fazoviy-vaqtiy manzarasini yaratadi. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C2 — 21-dars: Territorial va ijtimoiy variantlar — dialekt, govor, sotsiolekt, mintaqaviy farq (диале́кты, го́воры, социоле́кты, просторе́чие, региоле́кты) — Wisar