C2 — 23-dars: Til me'yori va uni buzish (языкова́я но́рма и её наруше́ние) — me'yor tushunchasi, kodifikatsiya, me'yor dinamikasi, xato vs ijodiy buzish, til siyosati
C2 — MAHORAT (Master) · 23-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bitta savoldan boshlaymiz. Кофе — qaysi jinsda? Agar siz «мужско́й» desangiz — haqsiz. Agar «сре́дний» desangiz — siz ham haqsiz. Endi ikkinchi savol: звони́т yoki зво́нит? Bu yerda ikkalasi ham to'g'ri emas — biri me'yor (звони́т), ikkinchisi — millionlab odam aytadigan, lekin lug'at hanuz xato deb belgilaydigan shakl (зво́нит). Uchinchi savol: в Украи́не yoki на Украи́не? Bu yerda javob umuman grammatikada emas — u siyosatda yotadi.
Uch savol, uch xil javob. Va aynan shu uch xillik — bugungi darsning yuragi. Chunki C2 mahorat egasi uchun til me'yori (языкова́я но́рма) quruq «to'g'ri / noto'g'ri» jadvali emas. U — jonli, tarixiy, ijtimoiy jarayon: kimdir tomonidan yozib qo'yilgan (кодифика́ция), vaqt bilan o'zgaradigan (дина́мика), variant beradigan (вариати́вность), ataylab buzilishi mumkin bo'lgan (языкова́я игра́) va hatto davlat siyosatining nishoniga aylanadigan (языкова́я поли́тика) tirik tizim.
C1 va C2 ning oldingi darslarida siz ko'p marta «bu — norma, bu — so'zlashuv, bu — xato» degan yorliqlar bilan ishladingiz (ayniqsa C2 2-darsda — ziddiyatli grammatika). O'shanda norma siz uchun tashqi hakam edi — lug'at aytgan, siz bo'ysunadigan qonun. Bugun siz bir pog'ona yuqoriga ko'tarilasiz: normaning o'zini tahlil qilasiz. Norma qayerdan keladi? Kim uni belgilaydi? Nega u o'zgaradi? Xato bilan ijod orasidagi chegara qayerda? Bu — tilshunosning, muharrirning, til siyosatchisining pozitsiyasi. Bu — til haqidagi meta-bilim: nafaqat tilni bilish, balki til qanday «to'g'ri» bo'lishini bilish.
Nega bu C2 ning cho'qqilaridan biri? Chunki chet tilda «to'g'ri gapirish» — bu C1 edi. Til qanday to'g'ri bo'lishini, «to'g'ri»ning o'zi qanday shakllanishini va o'zgarishini tushunish — bu allaqachon til madaniyati (культу́ра ре́чи) darajasi, ona tili sohibi filologining darajasi. Aynan shu yerda siz ложить nega xato-yu, кофе (ср) nega endi xato emasligini, звони́т uchun kurash nega yillar davom etishini bir tizimda ko'ra olasiz.
Bir manzarada bugungi butun maydonni ko'ring:
ЯЗЫКОВА́Я НО́РМА — til me'yori tizimi:
НО́РМА — namunaviy, tavsiya etilgan qo'llash (императи́вная / диспозити́вная)
КОДИФИКА́ЦИЯ — me'yorni lug'at va grammatikada mustahkamlash
ВАРИА́НТ — me'yor doirasidagi teng yoki tebranuvchi ikki shakl (творо́г/тво́рог)
ДИНА́МИКА — me'yorning vaqt bilan o'zgarishi (eskirgan yangi norma)
НАРУШЕ́НИЕ — me'yorni buzish: ОШИ́БКА (xato) ИГРА́ (ijod)
ЯЗЫКОВА́Я ПОЛИ́ТИКА — davlatning tilga aralashuvi (soflik, o'zlashma, феминити́вы)Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:
- но́рма tushunchasini aniq ta'riflash va uni у́зус (jonli qo'llanish) hamda ко́декс (kodifikatsiya) dan farqlash;
- me'yorning императи́вная (qat'iy, bir shaklli) va диспозити́вная (variantli) turlarini ajratish;
- me'yorning oltita yarusini (orfoepik, leksik, grammatik, orfografik, punktuatsion, stilistik) tanish;
- me'yorning dinamikasini — o'zgarishini — tushunish: кофе jinsi, звони́т/зво́нит kurashi, eskirgan norma;
- xato (оши́бка — savodsizlik) bilan ijodiy buzish (языкова́я игра́, badiiy erkinlik) orasidagi chegarani aniq belgilash;
- til siyosati (языкова́я поли́тика), puryzm (пури́зм) va zamonaviy munozaralarni (o'zlashma, феминити́вы: а́вторка, граммар-на́ци) tahlil qilish.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarni urg'uli unli ustida ´ bilan beramiz — языкова́я но́рма, кодифика́ция, вариати́вность, императи́вная, диспозити́вная. Bu darsda urg'u alohida muhim: dars mavzularidan biri — aynan orfoepik norma, ya'ni urg'uning o'zi me'yor (звони́т / зво́нит , творо́г / тво́рог — ikkalasi ham norma). Har misolni urg'usi bilan o'qing — bu darsda urg'u ko'pincha «to'g'ri» va «xato»ni ajratuvchi chegaradir.
2. Avvalgi darslardan takror — ziddiyatli grammatika va uch toifa
Bugungi butun bino C2 2-darsda («Grammatik mahorat — ziddiyatli holatlar») o'rnatgan poydevorga tayanadi. O'sha darsda siz til hodisalarini uch toifaga ajratishni o'rgandingiz. Bugun biz shu uch toifaning nazariyasini ochamiz — ular aslida me'yor tizimining tugunlaridir.
Poydevor 1 — uch toifa: но́рма у́зус оши́бка.
но́рма — nufuzli lug'at TAVSIYA qiladigan, yozma/rasmiy nutqda «eng to'g'ri» shakl
у́зус — jamiyat AMALDA gapiradigan shakl (me'yordan oldinda yoki orqada bo'lishi mumkin)
оши́бка — na norma, na uzus qo'llab-quvvatlaydigan, SAVODSIZLIK belgisi bo'lgan shaklC2 2-darsda siz ular orasida ikki oraliq zona ham borligini ko'rdingiz — aynan lug'at belgilari (по́меты) bilan:
но́рма ── доп. (допусти́мо) ── разг. (разгово́рное) ── у́зус ── оши́бка
tavsiya "ruxsat" "so'zlashuv" amaliyot savodsizlikPoydevor 2 — lug'at belgilari (по́меты). Siz доп. («yo'l qo'yiladigan ikkinchi shakl»), разг. («so'zlashuv»), прост. («prostorechie, savodsizga yaqin»), устар. («eskirgan»), не рек. («tavsiya etilmaydi») belgilarini o'qishni o'rgandingiz. Bugun ko'ramizki, bu belgilarni kim va qanday qo'yadi — bu aynan kodifikatsiya jarayoni.
Poydevor 3 — variant tanlovi. C2 2-darsda siz в о́тпуске / в отпуску́, ча́шка ча́я / ча́ю, договóры / договорá kabi variantlar bilan ishladingiz va oltin qoidani o'zlashtirdingiz: ikkilanganda rasmiy nutqda konservativ me'yorni tanlang. Bugun biz «variant» tushunchasining o'zini nazariy tahlil qilamiz: nima uchun bir katakda ikkita to'g'ri shakl bo'lishi mumkin?
Muhim bog'lanish: C2 2-darsda siz uch toifani amalda ishlatdingiz — har bir grammatik nizoda «bu norma, bu so'zlashuv, bu xato» deb yorliq qo'ydingiz. Bugun siz bir pog'ona yuqori ko'tarilasiz: toifalarning o'zini o'rganasiz. Nima — norma? U qayerdan keladi? Nega o'zgaradi? Qachon buzilishi xato, qachon ijod? 2-dars — bu amaliyot (yorliqni to'g'ri qo'yish) edi; 23-dars — bu nazariya (yorliqlar tizimini tushunish). Muharrir amaliyotchi; tilshunos — nazariyotchi. C2 mahorat egasi — ikkovi ham.
Tez sinov: звони́т yoki зво́нит — qaysi biri norma va nima uchun ikkinchisi shu qadar keng tarqalgan? Ложить — nega bu «xato», класть esa norma? Кофе (ср) — nega endi «xato» emas? (Javoblar 3-bo'limda ochiladi: birinchisi — orfoepik norma dinamikasi, ikkinchisi — leksik norma, uchinchisi — kodifikatsiyaning o'zgarishi.)
3. Asosiy tushuntirish (chuqur)
3.1. НО́РМА nima — ta'rif, mexanizm, mezonlar
Ta'rif: языкова́я но́рма (til me'yori) — muayyan davrda til jamoasi tomonidan namunaviy, to'g'ri deb qabul qilingan til vositalarining (talaffuz, so'z, shakl, tuzilma) yig'indisi va ularni qo'llash qoidalari. Norma — bu «ideal til» emas, balki ijtimoiy kelishuv: «biz shu tarzda gapirishni to'g'ri deb hisoblaymiz».
Normaning uch ustuni bor:
1. УСТО́ЙЧИВОСТЬ (barqarorlik) — norma nisbatan turg'un, u tilni «ushlab turadi»,
avlodlar bir-birini tushunishini ta'minlaydi.
2. ВАРИАТИ́ВНОСТЬ (variativlik) — norma mutlaq emas: bir katakda ikki shakl bo'lishi mumkin.
3. ИСТОРИ́ЧНОСТЬ (tarixiylik) — norma o'zgaradi: bugungi xato ertaga norma bo'lishi mumkin.Norma qanday aniqlanadi? Tilshunoslar uch mezonga tayanadi:
1. Namunaviy manbalar — klassik va zamonaviy adabiyot, obro'li mualliflar tili.
2. Ko'pchilik ma'lumotli — oliy ma'lumotli, savodli so'zlovchilarning nutqi (не у́лица!).
nutq amaliyoti Norma «xalq ko'pchiligi» emas — ma'lumotli qatlam nutqi.
3. Til tizimiga moslik — shakl til qonuniyatlariga zid emasmi? (ichki mantiq).Muhim nozik: norma ≠ ko'pchilik. Ko'plar «зво́нит deb hamma aytadi, demak u to'g'ri» deb o'ylaydi. Bu — xato mulohaza. Norma — statistika emas, obro' (авторите́т) masalasi: u ma'lumotli, savodli nutq amaliyotiga va til an'anasiga tayanadi. Millionlab odam зво́нит desa ham, u hozircha norma emas, chunki ma'lumotli qatlam va lug'atlar hanuz звони́т ni tavsiya qiladi. Lekin — diqqat — bu «hozircha»: agar bir necha avlod davomida ma'lumotli nutq ham o'zgarsa, norma ergashadi. Aynan shu — normaning dinamikasi 3.4-bob.
Императи́вная va диспозити́вная norma:
ИМПЕРАТИ́ВНАЯ (qat'iy) — faqat BITTA to'g'ri shakl; chetlanish — XATO.
звони́т (не зво́нит), их (не и́хний), класть (не ложить), до́говор догово́р
ДИСПОЗИТИ́ВНАЯ (variantli) — IKKI shakl ruxsat etilgan (teng yoki bosh/ikkinchi).
творо́г / тво́рог, и́наче / ина́че, в о́тпуске / в отпуску́ (доп.)Imperativ dispozitiv — kalit farq. Imperativ normada tanlov yo'q: звони́т — to'g'ri, зво́нит — xato, tamom. Dispozitiv normada tanlov bor: творо́г ham, тво́рог ham — ikkalasi to'g'ri (bunda ba'zan biri «asosiy», ikkinchisi «доп.» belgisi bilan). C2 mahorati — har bir holatda «bu imperativ (bitta yo'l) yoki dispozitiv (ikki yo'l) me'yormi?» degan savolga aniq javob bera olish. Imperativda — hakam qat'iy; dispozitivda — ikki shakl ham qonuniy.
3.2. НО́РМА yaruslari — oltita me'yor turi
Norma tilning har bir qatlamida mavjud. C2 da bularni bir tizimga jamlash muhim — chunki «savodsizlik» har bir yarusda o'z ko'rinishiga ega:
| Yarus | Norma turi | Nimani boshqaradi | Namuna (norma buzilish) |
|---|---|---|---|
| Talaffuz/urg'u | орфоэпи́ческая | tovush, urg'u | звони́т / зво́нит ; ску[ш]но |
| So'z tanlash | лекси́ческая | so'zning to'g'ri ma'no/qo'llanishi | одолжи́ть / зАнять (=bermoq) |
| Shakl yasash | граммати́ческая (морфологи́ческая) | rod, kelishik, tuslanish | кладу́ / ложу́ ; их / и́хний |
| Gap tuzish | синтакси́ческая | so'z birikmasi, gap | оплати́ть прое́зд / оплати́ть ЗА прое́зд |
| Yozuv | орфографи́ческая | so'z imlosi | в тече́ние / в течении (vaqt) |
| Tinish | пунктуацио́нная | tinish belgilari | ввод. сл. ajratiladi |
| Uslub | стилисти́ческая | register mosligi | rasmiy matnda жарг. so'z |
Yarus g'oyasi — «savodsizlik ko'p qavatli». Odam bitta yarusda benuqson, ikkinchisida xato qilishi mumkin: imlosi (орфографи́я) mukammal, lekin urg'usi (орфоэ́пия) «зво́нит». Yoki grammatikasi toza, lekin uslubi (стили́стика) buzuq — ilmiy maqolada so'zlashuv so'zlari. C2 da siz har bir yarusni alohida «eshitasiz»: bu — orfoepik xato (urg'u), bu — leksik (so'z noto'g'ri tanlangan), bu — grammatik (shakl noto'g'ri), bu — stilistik (register mos emas). Muharrir aynan shunday — yarus-yarus — matnni tekshiradi.
Har yarusda tipik buzilish (fosh qiluvchi belgilar):
ОРФОЭ́ПИЧЕСКАЯ: зво́нит, кра́сивеекраси́вее, ката́логкатало́г, жа́люзижалюзи́
ЛЕКСИ́ЧЕСКАЯ: оде́ть/наде́ть chalkashligi; «займи́ мне де́нег» (=одолжи́ mshould)
ГРАММАТИ́ЧЕСКАЯ: ложить, ихний, ездиют, более лучше, около пятиста ( пятисо́т)
СИНТАКСИ́ЧЕСКАЯ: оплатить ЗА проезд, скучать ЗА тобой ( по тебе́), уверен в успех
ОРФОГРАФИ́ЧЕСКАЯ: тся/ться, не/ни, слитно/раздельно
СТИЛИСТИ́ЧЕСКАЯ: registr aralashuvi (kanselyarizm+jargon bir matnda)3.3. КОДИФИКА́ЦИЯ — me'yorni «yozib qo'yish»
Ta'rif: кодифика́ция — me'yorni lug'at, grammatika va ma'lumotnomalarda rasmiy ravishda qayd etish va tavsiya sifatida mustahkamlash. Agar «norma» — jamiyatda mavjud amaliyot bo'lsa, «kodifikatsiya» — shu amaliyotni yozma qonunga aylantirish. Norma tabiiy ravishda paydo bo'ladi; kodifikatsiya — tilshunoslarning ongli mehnati.
НО́РМА jamiyatda amalda mavjud «to'g'ri qo'llash»
КОДИФИКА́ЦИЯ shu normani lug'at/grammatikaga yozib, tavsiya qilish
КОДИФИ́КАТОР buni bajaruvchi (tilshunos, akademik institut)Rus tilining asosiy kodifikatorlari (obro'li manbalar):
LUG'ATLAR:
Толко́вый слова́рь Ожего́ва / Ожего́ва–Шве́довой — izohli, eng mashhur.
Больш. толко́вый слова́рь (БТС) под ред. Кузнецо́ва — akademik izohli.
Орфоэпи́ческий слова́рь (Ре́зниченко, Аване́сов) — urg'u va talaffuz normasi.
Ру́сский орфографи́ческий слова́рь (РАН, Лопати́н) — imlo normasi.
GRAMMATIKA:
«Ру́сская грамма́тика» (АН СССР, 1980, «Гра́мматика-80») — akademik.
INSTITUT:
Институ́т ру́сского языка́ им. В. В. Виноградо́ва РАН — bosh kodifikator.Kodifikatsiya — «obro' manbai». C2 mahorat egasi «to'g'rimi?» degan savolga «menimcha» yoki «hamma shunday aytadi» deb emas, kodifikatsion manbaga havola qilib javob beradi: «Orfoepik lug'at звони́т ni tavsiya qiladi», «Lopatin lug'atida bu so'z shunday yoziladi». Bu — filologik madaniyat belgisi. Lekin diqqat: lug'atlar bir-biriga zid bo'lishi mumkin (biri доп., ikkinchisi не рек. deydi) va eskiradi — 1970-yilgi lug'at 2020-yilgi normani ko'rsatmaydi. Shuning uchun kodifikatorga tayaning, lekin eng yangi va eng obro'lisini tanlang.
Kodifikatsiya normadan ORQADA qoladi. Bu — muhim nozik. Kodifikatsiya har doim mavjud amaliyotni kechikib qayd etadi: avval jamiyat gapiradi, keyin (o'n yillar o'tib) lug'at «bu endi доп.» deb yozadi. Shuning uchun кофе (ср) o'nlab yillar «xato» deb turgan, garchi ko'pchilik shunday aytsa ham — lug'atlar faqat 2009-2012-yillarda uni «доп. разг.» sifatida rasman tan oldi.
3.4. НО́РМА ДИНА́МИКАСИ — me'yor o'zgaradi
Bu — bugungi darsning eng muhim g'oyasi: norma — muzlagan qonun emas, jarayon. U asrlar davomida o'zgaradi. Bugun «xato» hisoblangan shakl 50 yildan keyin norma bo'lishi mumkin — va aksincha.
Norma o'zgarishining bosqichlari (bir shaklning yo'li):
ОШИ́БКА доп. разг. РА́ВНЫЙ вариа́нт но́рма устаре́вшая старая но́рма
(xato) (so'zlashuvda (teng variant) (yagona (eskirgan eski norma)
kechiriladi) norma)(a) Klassik namuna — кофе jinsi:
XIX–XX asr: ко́фе — faqat мужско́й (чёрный ко́фе) — imperativ norma
XX asr oxiri: сре́дний rod keng tarqaladi (чёрное ко́фе) — «xato» deb qoralanadi
2009-yildan: lug'atlar сре́дний ni «доп. разг.» deb tan oladi — dispozitiv
Bugun: чёрный ко́фе — norma (rasmiy); чёрное ко́фе — ruxsat (so'zlashuv)(b) Eng qizg'in kurash — ург'у звони́т / зво́нит:
NORMA (imperativ): звони́т, звоня́т, позвони́шь — urg'u oxirda (tugallanishda)
KENG UZUS: зво́нит, зво́нят — urg'u o'zakda (ko'plar aytadi, lekin xato!)
JARAYON: bu — «urg'uning o'zakka ko'chishi» umumiy tendensiyasi
(курит, ва́рит kabi) — ehtimol bir necha avlokdan keyin norma bo'ladi
C2 POZITSIYASI: BUGUN — faqat звони́т. Bu — savodlilik lakmusi (индика́тор).(c) Eskirgan norma (устаре́вшая но́рма) — teskari yo'nalish:
Eski norma Bugungi norma
рельс — рельс**а** (Р.мн. устар.) рельсов
фильм**а** (ж, XX asr boshi) фильм (м)
зал**а** (ж) / за́ла зал (м)
кинематогра́ф кино́
музы́ка (ург'у: му́зыка — Pushkin davri) музы́каC2 kaliti — dinamikani «o'qish». Har bir «xato» bir xil emas. Ba'zilari — kelayotgan norma (зво́нит, кофе ср) — bugun xato, ertaga ehtimol norma; ularni bilib, lekin hozircha ishlatmang. Ba'zilari — o'lik xato (ложить, ихний) — ular yuz yildan beri prostorechie, hech qachon norma bo'lmagan va bo'lmaydi. Ba'zilari esa — eskirgan norma (за́ла, рельса) — bir vaqtlar to'g'ri bo'lgan, endi arxaik. Farqni ko'rish uchun yo'nalishni ko'rish kerak: shakl normaga qarab ketyaptimi (kelayotgan) yoki normadan uzoqda muzlab qolganmi (prostorechie)?
3.5. ВАРИА́НТ — me'yor doirasidagi ikki shakl
Ta'rif: вариа́нт (вариати́вность но́рмы) — bir til birligining me'yor doirasida ruxsat etilgan ikki (yoki undan ko'p) shakli. Variant — bu xato emas: ikkalasi ham to'g'ri, lekin ular teng yoki bir-biridan yorliq (доп., разг., устар.) bilan farq qilishi mumkin.
Variant turlari:
1. RAVNIY (teng) variant — ikkalasi bir xil to'g'ri:
творо́г / тво́рог, и́наче / ина́че, ба́ржа / баржа́, ржа́веть / ржаве́ть
2. ASOSIY + IKKINCHI (доп.) — biri afzal, ikkinchisi ruxsat:
о́тпуск: в о́тпуске (asosiy) / в отпуску́ (доп. разг.)
ча́шка ча́я (asosiy) / ча́ю (доп.)
3. NEYTRAL + REGISTRLI — biri neytral, ikkinchisi kasbiy/so'zlashuv:
в о́тпуске (neytral) / в отпуску́ (разг.); до́быча (neytral) / добы́ча (проф. konchilar)
4. ZAMONAVIY + ESKIRGAN — biri hozirgi, ikkinchisi arxaik:
го́сти (совр.) / го́стий (устар.); музы́ка (совр.) / му́зыка (устар., she'riy)Variant — «me'yorning nafas olishi». Nega tilda umuman variant bo'ladi? Chunki variativlik — bu normaning o'zgarishga tayyorligi: ikki shakl yonma-yon yashaganda, vaqt o'tib biri g'olib chiqadi (ikkinchisi eskiradi yoki so'zlashuvga tushadi). Ya'ni variant — bu 3.4-dagi dinamikaning hozirgi holatidagi surati. Творо́г тво́рог bugun teng; ehtimol bir avlodan keyin biri ustun bo'ladi. C2 mahorati — variantni xato bilan chalkashtirmaslik: творо́г/тво́рог — variant (ikkalasi to'g'ri), lekin звони́т/зво́нит — variant EMAS (biri norma, biri xato). Farqni lug'at belgisi ko'rsatadi: teng variantda «и» (yoki «и доп.»), xatoda — «не рек.» yoki umuman berilmaydi.
3.6. НАРУШЕ́НИЕ НО́РМЫ — xato (оши́бка) ijod (игра́)
Bu — darsning markaziy ziddiyati. Me'yorni buzish har doim bir xil emas. Bir odam ложить deydi — bu xato, savodsizlik. Boshqa bir odam (yozuvchi) прозаседа́вшиеся deb yangi so'z yasaydi — bu ham normani buzish, lekin bu — ijod, mahorat. Chegara qayerda?
НАРУШЕ́НИЕ НО́РМЫ (me'yorni buzish)
/ \
ОШИ́БКА (xato) ЯЗЫКОВА́Я ИГРА́ (ijodiy buzish)
──────────────────────── ──────────────────────────────────
• BILMASlikdan • ATAYLAB, ongli ravishda
• normani BILMAYDI • normani MUKAMMAL biladi
• maqsad YO'Q • aniq badiiy/uslubiy MAQSAD bor
• effekt: savodsizlik • effekt: ta'sir, kulgi, obraz
• ложить, ихний, зво́нит • прихватиза́ция, гро́мадьё (Mayakovskiy)Xatoning uch mezoni (nima uchun bu — оши́бка):
1. Bilmaslikdan — so'zlovchi to'g'ri shaklni bilmaydi (o'rgatilsa — tuzatadi).
2. Maqsadsiz — hech qanday badiiy/uslubiy niyat yo'q; shunchaki noto'g'ri.
3. Tizimga zid — til qonuniyatini buzadi (ложить — prefikssiz «класть» o'rniga).Eng ko'p tarqalgan «o'lik» xatolar (qora ro'yxat — hech qachon norma bo'lmagan):
| Xato shakl | To'g'ri (norma) | Nima buzilgan |
|---|---|---|
| ложить (prefikssiz) | класть | ложить prefikssiz mavjud emas; faqat положи́ть, сложи́ть |
| и́хний, е́йный, ихой | их, её | egalik olmoshi shakli — prostorechie |
| оплати́ть ЗА прое́зд | оплати́ть прое́зд | оплатить — o'timli, «за» keraksiz (chalkashlik: заплати́ть за) |
| зво́нит, зво́нят | звони́т, звоня́т | orfoepik xato (urg'u) |
| бо́лее лу́чше / бо́лее лу́чший | лу́чше / лу́чший | qo'sh daraja (pleonazm) |
| ску́чаю ЗА тобо́й | скуча́ю по тебе́ | sintaktik xato (janubiy dialekt ta'siri) |
| их, ирония yo'q: ездиют, хочут | е́здят, хотя́т | tuslanish xatosi |
| одолжи́ть = взять chalkashlik | одолжи́ть (bermoq) / заня́ть (olmoq) | leksik xato |
Xato vs ijod — «niyat testi». Ikkalasi ham normani buzadi, lekin farq niyatda va bilimda. Yozuvchi Mayakovskiy прозаседа́вшиеся deb yozganda, u normani biladi va uni ataylab, satira uchun buzadi — bu ijod. So'zlovchi ложить deganda, u normani bilmaydi va beixtiyor buzadi — bu xato. Oddiy test: «Bu odamga to'g'ri shaklni ko'rsatsangiz — u ‘ha, xato qildim' deydimi ( xato), yoki ‘bilaman, ataylab shunday qildim' deydimi ( ijod)?» Ijodiy buzish har doim fonga (buzilmagan normaga) tayanadi: agar hamma normani buzsa, ijod ko'rinmaydi — u faqat normaviy fonda «yonadi».
Ijodiy buzishning qonuniy hududlari:
ПОЭ́ЗИЯ (she'riy erkinlik) — ург'у ko'chishi, so'z tartibi, arxaizm (поэти́ческая во́льность)
ОККАЗИОНАЛИ́ЗМ — muallif so'zi (гро́мадьё, прихватиза́ция) — C2 5-dars
ЯЗЫКОВА́Я ИГРА́ — kalambur, transformatsiya — C2 5-dars
СТИЛИЗА́ЦИЯ / СКАЗ — personaj nutqini «xato» bilan bo'yash (C2 12-dars)
РЕКЛА́МА — «Не тормози́ — сни́керсни́» (ataylab okkazionalizm)3.7. ЯЗЫКОВА́Я ПОЛИ́ТИКА — til siyosati va munozaralar
Ta'rif: языкова́я поли́тика — davlat va jamiyatning tilga ongli aralashuvi: qaysi til davlat tili bo'lishi, imlo islohoti, tilning «sofligi», o'zlashmalarga munosabat, yangi shakllar (masalan феминити́вы) taqdiri. Bu yerda til grammatikadan chiqib, mafkura va identiklik maydoniga kiradi.
Til siyosatining asosiy nizolari:
(a) ПУРИ́ЗМ (soflik uchun kurash) til rivoji:
ПУРИ́ЗМ (пури́сты) — tilni «begona» o'zlashmalardan tozalash tarafdori.
Tarixiy misol: Шишко́в (XIX asr) — «мокросту́пы» (o'rniga «гало́ши»),
«тихогро́мы» (o'rniga «фортепиа́но») — sun'iy ruscha almashtirish.
Zamonaviy: «менеджеруправляющий, дедлайнсрок, кофе-брейкпереры́в».
QARSHI QARASH — o'zlashma tabiiy, til boyiydi; sun'iy tozalash — utopiya.Purizm — «soflik degan tuzoq». Purist tilni begona so'zlardan «tozalamoqchi» bo'ladi. Lekin tarix ko'rsatadiki: ko'p «begona» so'z tilga shu qadar singib ketganki, ularsiz til yashay olmaydi (тетра́дь, свёкла — yunoncha; база́р, каранда́ш — turkiy; суп, костю́м — fransuzcha). Til — «sof» tizim emas, doimiy almashinuv. Shu bilan birga, o'ta ko'p va keraksiz o'zlashma (ayniqsa ruscha muqobili bor bo'lsa) — uslubiy nuqson. C2 pozitsiyasi — muvozanat: o'zlashmaga qarshi emas, lekin ме́неджер по кли́нингу (=убо́рщица) kabi keraksiz, dabdabali o'zlashmani «tozalash» — o'rinli.
(b) ФЕМИНИТИ́ВЫ — eng zamonaviy nizo:
FEMINITIV — ayol kasb/rol nomini yasovchi shakl:
AN'ANAVIY (norma): учи́тельница, поэте́сса, актри́са, продавщи́ца
YANGI (nizoli): а́вторка, режиссёрка, блогерка, дире́кторка, психологи́ня
POZITSIYALAR:
Tarafdorlar — til ayolni «ko'rinadigan» qilishi kerak (gender ko'rinishi).
Qarshilar — bu shakllar «g'aliz», tilga yot, hozircha norma emas.
STATUS — а́вторка bugun norma EMAS, u ijtimoiy-lisoniy nizo belgisi.Феминити́вы — «til va jamiyat» tugunida. А́вторка kabi shakllar — bu grammatik masala emas (grammatik jihatdan ular mumkin: -ка modeli mavjud — студе́нтка, журнали́стка). Bu — ijtimoiy masala: til orqali qanday jamiyat qurishni istaymiz? Aynan shu bois nizo shu qadar qizg'in. C2 pozitsiyasi: bu shakllarning statusini aniq bilish — учи́тельница, журнали́стка allaqachon norma; а́вторка, режиссёрка — hozircha norma emas, «yangi, nizoli», ko'pincha muayyan ijtimoiy guruh nutqi belgisi. Rasmiy matnda — an'anaviy shakl (yoki umumiy: а́втор — она́).
(c) «В Украи́не / на Украи́не» — til va siyosat:
An'anaviy rus normasi: на Украи́не (predlog «на»)
2014-yildan keyingi nizo: в Украи́не (predlog «в») — davlat suvereniteti belgisi sifatida
IZOH: bu — sof grammatik emas, siyosiy-ramziy tanlov; kontekstga sezgir bo'ling.(d) ГРА́ММАР-НА́ЦИ (grammatik nazoriylik):
ГРА́ММАР-НА́ЦИ (grammar nazi) — boshqalarning har bir imlo/urg'u xatosini
tuzatishga «kasbiy» ravishda intiladigan odam (internet argosi, ko'pincha kinoyali).
DIQQAT — bu ijobiy emas: haddan tashqan «tuzatuvchilik» muloqotni buzadi,
pedantlik va nadmenlik belgisi. Til madaniyati ≠ boshqalarni doim tuzatish.Til madaniyati — nazorat emas, ehtirom. «Граммар-наци» — savodlilikning noto'g'ri, agressiv ko'rinishi: har bir vergul uchun odamni tuzatish. Haqiqiy til madaniyati (культу́ра ре́чи) — bu o'z nutqiga talabchanlik va boshqaga hurmat. C2 mahorat egasi — o'z matnida benuqson, lekin har bir suhbatdoshini muharrir qilmaydi. Bilim — nazorat quroli emas, ijod va aniqlik quroli.
3.8. Umumiy jadval — me'yor tizimi xaritasi
| Tushuncha | Ta'rif (qisqa) | Namuna |
|---|---|---|
| но́рма | tavsiya etilgan namunaviy qo'llash | звони́т, класть, их |
| у́зус | jamiyat amalda gapiradigan shakl | зво́нит (keng, lekin xato) |
| кодифика́ция | normani lug'atda qayd etish | Ожего́в, орфоэп. слова́рь |
| императи́вная | bitta to'g'ri shakl | звони́т (не зво́нит) |
| диспозити́вная | ikki ruxsat etilgan shakl | творо́г / тво́рог |
| вариа́нт | me'yor doirasidagi ikki shakl | и́наче / ина́че |
| дина́мика | normaning o'zgarishi | кофе м доп. ср |
| оши́бка | bilmaslikdan, maqsadsiz buzish | ложить, ихний, зво́нит |
| языкова́я игра́ | ataylab, ijodiy buzish | прихватиза́ция, гро́мадьё |
| пури́зм | tilni o'zlashmadan tozalash | мокросту́пы (Шишко́в) |
| феминити́вы | ayol shakli (nizoli) | а́вторка, режиссёрка |
| культу́ра ре́чи | til madaniyati, savodlilik | norma + register + ehtirom |
4. Ko'p misollar
Imperativ norma (bitta to'g'ri shakl — chetlanish xato):
Он мне сейча́с звони́т, а не «зво́нит». U menga hozir qo'ng'iroq qilyapti. (ург'у: звони́т )
Положи́ кни́гу на стол. — «Ложи́» так не говоря́т. Kitobni stolga qo'y. (класть/положить , ложить )
Э́то их дом, а не «и́хний». Bu — ularning uyi. (их , ихний )
Ну́жно оплати́ть прое́зд (не «оплати́ть за прое́зд»). Yo'l haqini to'lash kerak. (оплатить прое́зд )
Э́то лу́чший результа́т (не «бо́лее лу́чший»). Bu — eng yaxshi natija. (лу́чший )Dispozitiv norma / teng variant (ikkalasi to'g'ri):
Я купи́л творо́г. / Я купи́л тво́рог. Men tvorog oldim. (ikki urg'u — teng variant)
На́до сде́лать и́наче. / …ина́че. Boshqacha qilish kerak. (i̇kkalasi norma)
Он в о́тпуске. / (разг.) Он в отпуску́. U ta'tilda. (asosiy / доп. разг.)
На заво́де иде́т до́быча / (проф.) добы́ча руды́. Zavodda ruda qazib olinmoqda. (neytral / kasbiy)Norma dinamikasi (o'zgarish jarayoni):
Ра́ньше говори́ли то́лько «чёрный ко́фе», Ilgari faqat «qora qahva» (m) deyishardi,
тепе́рь «чёрное ко́фе» — то́же допусти́мо. endi «qora qahva» (ср) ham ruxsat etilgan.
Сто лет наза́д писа́ли «фи́льма» (ж), Yuz yil oldin «filma» (ж) deb yozishardi,
сейча́с то́лько «фильм» (м). endi faqat «film» (m).
«Зво́нит» пока́ оши́бка, но у́зус на неё дави́т. «Zvonit» hozircha xato, lekin uzus unga bosim o'tkazyapti.Xato ijod (buzishning ikki turi):
ОШИ́БКА: «Ло́жь свои́ ве́щи сюда́» — безгра́мотно. «Narsalaringni bu yerga qo'y» — savodsiz. (ложить )
ИГРА́: Маяко́вский: «прозаседа́вшиеся» — Mayakovskiy: «majlisbozlar» —
э́то не оши́бка, а сати́ра. bu xato emas, satira. (okkazionalizm )
ОШИ́БКА: «Кто после́дний? Я за ва́ми занима́ю». «Kim oxirgi? Men sizdan keyin». (leksik: занима́ю )
ИГРА́: «Э́то не приватиза́ция, а прихватиза́ция». «Bu xususiylashtirish emas, o'marilashtirish». (satira )Til siyosati (munozarali holatlar):
Шишко́в предлага́л вме́сто «гало́ши» — «мокросту́пы». Shishkov «galosh» o'rniga «mokrostupi» taklif qildi. (purizm)
«А́вторка» — но́вое сло́во, но пока́ не но́рма. «Avtorka» — yangi so'z, lekin hozircha norma emas. (феминитив)
В официа́льном те́ксте пиши́те «учи́тельница», Rasmiy matnda «uchitelnitsa» deb yozing,
а не «учи́телька». «uchitelka» emas. (norma / prostorechie)
Заи́мствование не по́ртит язы́к, а обогаща́ет его́. O'zlashma tilni buzmaydi, boyitadi. (til rivoji pozitsiyasi)E'tibor bering: har misolda tanlov aniq bir toifaga tegishli — звони́т imperativ normaga, творо́г/тво́рог dispozitiv variantga, кофе dinamikaga, прозаседа́вшиеся ijodga (xato emas!), а́вторка til siyosatiga. C2 mahorati — har bir holatda «bu qaysi toifa?» degan savolga bir zumda javob berish: imperativ normani buzish — xato; dispozitiv doirasida qolish — variant; ataylab buzish — ijod; ijtimoiy nizo — til siyosati.
5. Talaffuz bo'limi
Bu darsda orfoepik norma — talaffuz va urg'u — o'zi mavzu. Shu bois urg'u nafaqat «to'g'ri o'qish», balki «norma vs xato» chegarasini ko'rsatadi. Eng ko'p tebranadigan urg'ularni mashq qiling:
- звони́т /zva-NÍT/ — urg'u oxirda, tugallanishda: звони́т, звоня́т, позвони́шь, включи́т, вручи́т. зво́нит — urg'u o'zakda — savodlilik lakmusi, aslo aytmang.
- но́рма /NÓR-ma/, у́зус /Ú-zus/, кодифика́ция /ka-di-fi-KÁ-tsy-ya/ — atamalarning urg'usini yodlang: кодифика́ция — urg'u -ка́- da.
- вариати́вность /va-ri-a-TÍV-nast'/, императи́вная /im-pi-ra-TÍV-na-ya/, диспозити́вная /dis-pa-zi-TÍV-na-ya/ — uch uzun atama; -ти́в- bo'g'inida urg'u.
- творо́г / тво́рог /tva-RÓK/ va /TVÓ-rak/ — teng variant: ikkala urg'u ham norma. Bu — dispozitiv normaning tirik namunasi; ikkalasini ham ayting.
- и́наче / ина́че /Í-na-che/ va /i-NÁ-che/ — yana teng variant, ikkalasi to'g'ri.
- катало́г /ka-ta-LÓK/ — urg'u oxirda; ката́лог — keng, lekin xato. жалюзи́ /zha-lyu-ZÍ/ — oxirda; жа́люзи.
- краси́вее /kra-SÍ-vi-ye/ — urg'u -си́- da (o'zakda); красиве́е — tipik xato.
- прозаседа́вшиеся /pra-za-si-DÁV-shy-ye-sya/ — Mayakovskiy okkazionalizmi; uzun, urg'u -да́в- da. Bu — «ijodiy buzish» ovozi.
- феминити́в /fi-mi-ni-TÍF/ — urg'u oxirda; пури́зм /pu-RÍZM/ — -ри́- da, oxiri unlisiz.
Uch oltin qoida bugun: (1) Imperativ urg'u — savodlilik lakmusi. Звони́т, катало́г, краси́вее, жалюзи́ — bu urg'ularda xato darrov «eshitiladi» va so'zlovchining darajasini ko'rsatadi. Ularni benuqson ayting. (2) Teng variant — ikkovi ham to'g'ri. Творо́г/тво́рог, и́наче/ина́че — bu yerda «tuzatish» kerak emas: ikkala urg'u ham norma, tanlov erkin. (3) Ijodiy okkazionalizm — «ovoz bilan tirnoq ichiga olish». Прозаседа́вшиеся, прихватиза́ция ni aytganda, bu «xato emas, ataylab» ekanini ohang bilan sezdiring — bu ijod, savodsizlik emas.
Topshiriq: ovoz chiqarib, uch qatorda ayting: (1) imperativ norma — звони́т · катало́г · краси́вее · жалюзи́ (benuqson); (2) teng variant — творо́г — тво́рог · и́наче — ина́че (ikkalasi to'g'ri); (3) xato ijod — ложить (xato) · прихватиза́ция (ijod). Har qatorda ovozingiz bilan «bu — qat'iy norma / bu — erkin variant / bu — ataylab ijod» farqini his qiling.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
Atamalar (me'yor nazariyasi):
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| языкова́я но́рма | я-зы-ко-ва́-я но́р-ма | til me'yori | Наруше́ние языково́й но́рмы. — Til me'yorining buzilishi. |
| у́зус | у́-зус | jonli qo'llanish | У́зус опережа́ет но́рму. — Uzus me'yordan oldinda. |
| кодифика́ция | ко-ди-фи-ка́-ци-я | kodifikatsiya | Кодифика́ция но́рмы в словаре́. — Me'yorni lug'atda qayd etish. |
| кодифика́тор | ко-ди-фи-ка́-тор | kodifikator (belgilovchi) | Институ́т — гла́вный кодифика́тор. — Institut — bosh kodifikator. |
| императи́вная но́рма | им-пе-ра-ти́в-на-я | qat'iy (bir shaklli) me'yor | Императи́вная но́рма — оди́н вариа́нт. — Bir shakl. |
| диспозити́вная но́рма | дис-по-зи-ти́в-на-я | variantli me'yor | Диспозити́вная — два вариа́нта. — Ikki shakl. |
| вариати́вность | ва-ри-а-ти́в-ность | variativlik | Вариати́вность но́рмы. — Me'yorning variativligi. |
| вариа́нт | ва-ри-а́нт | variant | Ра́вный вариа́нт. — Teng variant. |
| дина́мика но́рмы | ди-на́-ми-ка | me'yor dinamikasi | Дина́мика но́рмы во вре́мени. — Vaqt bo'yicha o'zgarish. |
| оши́бка | о-ши́б-ка | xato | Гру́бая оши́бка. — Qo'pol xato. |
| наруше́ние но́рмы | на-ру-ше́-ни-е | me'yorni buzish | Наме́ренное наруше́ние. — Ataylab buzish. |
| языкова́я поли́тика | я-зы-ко-ва́-я по-ли́-ти-ка | til siyosati | Госуда́рственная языкова́я поли́тика. — Davlat til siyosati. |
| пури́зм | пу-ри́зм | purizm (soflik kurashi) | Языково́й пури́зм. — Til purizmi. |
| феминити́в | фе-ми-ни-ти́в | feminitiv (ayol shakli) | Спо́рные феминити́вы. — Nizoli feminitivlar. |
| культу́ра ре́чи | куль-ту́-ра ре́-чи | til madaniyati | По́вод для культу́ры ре́чи. — Til madaniyati asosi. |
Namunalar (norma, xato, ijod):
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| звони́т (не зво́нит) | зво-ни́т | qo'ng'iroq qiladi (norma) | Он звони́т ка́ждый день. — Har kuni qo'ng'iroq qiladi. |
| класть (не ложить) | класть | qo'ymoq (norma) | Класть ве́щи на ме́сто. — Narsani joyiga qo'ymoq. |
| их (не и́хний) | их | ularning (norma) | Э́то их де́ти. — Bu — ularning bolalari. |
| творо́г / тво́рог | тво-ро́г / тво́-рог | tvorog (teng variant) | Све́жий творо́г. — Yangi tvorog. |
| прозаседа́вшиеся | про-за-се-да́в-ши-е-ся | «majlisbozlar» (okkazionalizm) | Сати́ра «Прозаседа́вшиеся». — Mayakovskiy satirasi. |
| прихватиза́ция | при-хва-ти-за́-ци-я | «o'marilashtirish» (satira) | Э́то была́ прихватиза́ция. — Bu — o'marilashtirish edi. |
| а́вторка | а́в-тор-ка | «avtorka» (nizoli feminitiv) | «А́вторка» — но́вое сло́во. — Yangi so'z. |
| заи́мствование | за-и́мст-во-ва-ние | o'zlashma (so'z) | Заи́мствование обогаща́ет язы́к. — Tilni boyitadi. |
| гра́ммар-на́ци | гра́м-мар-на́-ци | grammatik nazoriy (kinoya) | Он настоя́щий гра́ммар-на́ци. — U — chin grammatik nazoriy. |
Yodlash qoidasi: atamalarni juftlik va qarshilik bilan yodlang: но́рма у́зус оши́бка (uch toifa); императи́вная диспозити́вная (bitta yo'l / ikki yo'l); оши́бка игра́ (bilmaslik / ataylab). Namunalarni toifa yorlig'i bilan: звони́т (imperativ norma), творо́г/тво́рог (teng variant), прихватиза́ция (ijodiy buzish), а́вторка (nizoli feminitiv). Xato shakllarni (ложить, ихний, зво́нит, оплатить за) alohida «qora ro'yxatga» oling — ularni tanish, lekin hech qachon yozmaslik uchun.
7. Dialog
Vaziyat: universitet filologiya fakultetida. Профессор Ли́дия Серге́евна (tilshunos) talaba Джаху́н (O'zbekistonlik, C2, magistrant) bilan uning maqolasidagi «norma va xato» masalasini muhokama qilmoqda.
Джаху́н: Ли́дия Серге́евна, я запу́тался. Все — Lidiya Sergeyevna, chalkashib qoldim. Hamma
говоря́т «зво́нит», зна́чит, э́то уже́ но́рма? «zvonit» deydi — demak, bu endi norma?
Профессор: Нет. Э́то класси́ческая ло́вушка: «раз все — Yo'q. Bu — klassik tuzoq: «hamma shunday
так говоря́т — зна́чит, пра́вильно». gapirsa — demak, to'g'ri». Norma —
Но́рма — не большинство́, а авторите́т. ko'pchilik emas, obro'.
Джаху́н: То есть у́зус и но́рма — э́то ра́зные ве́щи? — Ya'ni uzus va norma — bu boshqa narsalarmi?
Профессор: Именно. У́зус — как говоря́т, но́рма — как — Aynan. Uzus — qanday gapiriladi, norma —
реко́мендует словáрь. «Зво́нит» — широ́кий lug'at qanday tavsiya qiladi. «Zvonit» — keng
у́зус, но пока́ оши́бка. Словáрь ждёт. uzus, lekin hozircha xato. Lug'at kutmoqda.
Джаху́н: А «творо́г» и́ли «тво́рог»? Тут я то́же — «Tvorog» yoki «tvorog»? Bunda ham men
сомнева́юсь. ikkilanaman.
Профессор: А вот э́то — друго́е! Здесь о́ба ударе́ния — — Mana bu — boshqa gap! Bu yerda ikkala urg'u —
но́рма. Э́то ра́вные вариа́нты, диспозити́вная norma. Bu — teng variantlar, dispozitiv
но́рма. Говори́те как хоти́те. norma. Xohlaganingizcha ayting.
Джаху́н: Поня́л: «зво́нит» — оши́бка, а «тво́рог» — — Tushundim: «zvonit» — xato, «tvorog» esa —
разрешённый вариа́нт. А как отличи́ть? ruxsat etilgan variant. Qanday farqlayman?
Профессор: По словарю́ и по помéтам. Ра́вный вариа́нт — — Lug'at va belgilar bo'yicha. Teng variant —
помéта «и»; оши́бка — «не рек.» и́ли её belgi «и»; xato — «не рек.» yoki umuman
про́сто нет в но́рме. normada yo'q.
Джаху́н: А е́сли писа́тель наро́чно нару́шит но́рму? — Yozuvchi ataylab normani buzsa-chi?
Наприме́р, «прихватиза́ция»? Masalan, «prihvatizatsiya»?
Профессор: Вот э́то — не оши́бка, а языкова́я игра́! — Mana bu — xato emas, til o'yini! Farq —
Ра́зница — в наме́рении. Он зна́ет но́рму niyatda. U normani biladi va uni ataylab
и наруша́ет её созна́тельно, ра́ди сати́ры. buzadi — satira uchun.
Джаху́н: Значит, гла́вное — наме́рение и зна́ние. — Demak, asosiysi — niyat va bilim. Xato —
Оши́бка — от незна́ния, игра́ — от мастерства́. bilmaslikdan, o'yin — mahoratdan.
Профессор: Точно! Вот вы и ста́ли фило́логом. Тепе́рь — Aynan! Mana, siz filolog bo'ldingiz. Endi
вы не про́сто зна́ете язы́к — вы понима́ете, siz shunchaki tilni bilmaysiz — siz uning
как он устро́ен и как живёт. qanday qurilgani va yashashini tushunasiz.E'tibor bering: bu dialogda darsning butun mantiqiy zanjiri ochilgan: (1) norma ≠ ko'pchilik (зво́нит keng, lekin xato); (2) uzus norma farqi; (3) imperativ xato dispozitiv variant (зво́нит / творо́г); (4) lug'at belgisi — farqlash quroli; (5) xato ijod — niyat va bilim testi (прихватиза́ция). Professorning oxirgi so'zi — darsning bosh g'oyasi: C2 da siz tilni bilishdan tilning qanday qurilgani va yashashini tushunishga o'tasiz.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
«Hamma shunday aytadi — demak, to'g'ri» degan mulohaza. Зво́нит, ката́лог ni «hamma aytadi» deb norma deb hisoblash. Norma — ko'pchilik emas, obro' (авторите́т). Sabab: norma ma'lumotli nutq amaliyoti va kodifikatsiyaga tayanadi, statistikaga emas. Millionlab odam зво́нит desa ham, lug'at звони́т ni tavsiya qilar ekan, u — xato. «Ko'pchilik» — bu uzus, norma emas.
Variantni xato bilan chalkashtirish. Творо́г/тво́рог dan birini «xato» deb hisoblash yoki звони́т/зво́нит ni «teng variant» deb o'ylash. Variant — ikkalasi ham norma (творо́г/тво́рог — teng); xato — biri norma, biri savodsizlik (звони́т / зво́нит ). Sabab: farqni lug'at belgisi ko'rsatadi: teng variantda «и», xatoda «не рек.» yoki umuman berilmaydi. Har doim manbaga qarang.
Ijodiy buzishni xato deb qoralash (yoki aksincha). Mayakovskiy okkazionalizmini «savodsizlik» deyish, yoki o'z ложить xatosini «ijod» deb oqlash. Farq — niyat va bilimda. Sabab: ijod — normani biladi va ataylab buzadi (aniq maqsad bilan); xato — normani bilmaydi va beixtiyor buzadi. Test: «to'g'ri shaklni ko'rsatsangiz — tuzatadimi (xato) yoki ‘ataylab shunday' deydimi (ijod)?»
Eskirgan normaga «xato» deb qarash. Klassik matndagi за́ла (ж), му́зыка (urg'u) ni «xato» deb hisoblash. Bu — eskirgan norma (устаре́вшая но́рма), o'z davrida to'g'ri bo'lgan. Sabab: norma tarixiy: XIX asr normasi bugungidan farq qiladi. Klassik matnni bugungi norma bilan «tuzatib» bo'lmaydi — u o'z davrining qonuni bo'yicha yozilgan.
Kodifikatsiyaga mutlaq, o'zgarmas qonun deb qarash. Bitta eski lug'atga tayanib, «faqat shunday» deb turib olish. Kodifikatsiya eskiradi va yangilanadi; lug'atlar bir-biriga zid bo'lishi mumkin. Sabab: kodifikatsiya normadan orqada qoladi va davr bilan qayta ko'riladi (кофе ср — 2009-dan «доп.»). Eng yangi va eng obro'li manbaga tayaning, bittasini «muqaddas» qilib qo'ymang.
Purizm bilan haddan oshib, har bir o'zlashmani «tozalash». Ме́неджер, дедла́йн, кофе-бре́йк ni «begona» deb butunlay rad etish. O'zlashma — tilning tabiiy boyishi, mutlaq purizm — utopiya. Sabab: ko'p «begona» so'z tilga singib ketgan (тетра́дь, база́р, суп); til — doimiy almashinuv. Muvozanat: keraksiz, dabdabali o'zlashmadan qoching (кли́нинг-ме́неджер убо́рщица), lekin o'zlashmaga printsipal qarshilik — noto'g'ri.
Mini-mashq (toifani aniqlang — imperativ norma buzilishi = XATO (X); teng/dispozitiv variant = VARIANT (V); ataylab ijodiy buzish = IJOD (I)?):
1) Он мне зво́нит ка́ждый ве́чер. ?
2) Я предпочита́ю творо́г, а брат — тво́рог. ?
3) «Прозаседа́вшиеся» — стихотворе́ние Маяко́вского. ?
4) Поло́жь свои́ ве́щи сюда́, я сказа́л. ?
5) Э́то была́ не приватиза́ция, а прихватиза́ция. ?
6) Мо́жно сказа́ть и́наче, а мо́жно ина́че. ?9. Mashqlar
Mashq 1. Har juftlikda normaviy shaklni tanlang va nima uchunligini (imperativ norma) ayting:
1) звони́т / зво́нит
2) класть / ложить
3) их / и́хний
4) оплати́ть прое́зд / оплати́ть за прое́зд
5) лу́чший / бо́лее лу́чший
6) катало́г / ката́логMashq 2. Quyidagi shakllar teng variant (ikkalasi norma) mi yoki xato (biri norma)? Ajrating:
1) творо́г / тво́рог
2) звони́т / зво́нит
3) и́наче / ина́че
4) ложить / класть
5) ба́ржа / баржа́
6) ихний / ихMashq 3. Me'yorni buzish — xato (оши́бка) mi yoki ijodiy o'yin (языкова́я игра́)? Aniqlang va sababini ayting:
1) «Ло́жь тетра́дь на па́рту» (talaba nutqi)
2) «Прихватиза́ция» (publitsist maqolasi)
3) «Гро́мадьё пла́нов» (Маяко́вский)
4) «Я за ва́ми занима́ю о́чередь» (navbatda)
5) «Не тормози́ — сни́керсни́» (reklama)
6) «Скуча́ю за тобо́й» (xat)Mashq 4. Har misolda qaysi norma yarusi buzilgan — orfoepik / leksik / grammatik / sintaktik?
1) краси́вее «красиве́е» ?
2) их «и́хний» ?
3) одолжи́ть перепу́тан с заня́ть ?
4) «уве́рен в успе́х» ( в успе́хе) ?Mashq 5. Norma dinamikasi: quyidagi shakllardan qaysi biri (a) kelayotgan norma / potensial o'zgarish, (b) o'lik xato (hech qachon norma bo'lmagan), (c) eskirgan eski norma?
1) чёрное ко́фе (ср)
2) ложить
3) за́ла (ж, «katta xona»)
4) зво́нит
5) фи́льма (ж)
6) ихнийMashq 6. Til siyosati: quyidagi tushunchani ta'riflang va misol keltiring:
1) пури́зм ta'rif + misol (Шишко́в)
2) феминити́в an'anaviy (norma) va yangi (nizoli) misol
3) заи́мствование tarafdor va qarshi pozitsiyaMashq 7. Kodifikatsiya: quyidagi «to'g'rimi?» savoliga manbaga havola qilib javob bering (qaysi lug'at turi?):
1) «звони́т yoki зво́нит?» — qaysi lug'at hal qiladi?
2) «в тече́ние yoki в тече́нии?» — qaysi lug'at?
3) «творо́г urg'usi?» — qaysi lug'at?Mashq 8. O'zingiz: (a) uchta imperativ normaviy shakl va uning keng tarqalgan xato juftini yozing; (b) ikkita teng variantni yozing; (c) bitta ijodiy okkazionalizm o'ylab toping va uni «xato»dan nima ajratishini tushuntiring.
(a) 1) _______ / _______ 2) _______ / _______ 3) _______ / _______
(b) 1) _______ / _______ 2) _______ / _______
(c) okkazionalizm: _______ ; ijod ekanligi sababi: _______10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Toifa aniqlash drilli: Wisar AIdan aralash 12 ta til hodisasini so'rang (imperativ norma buzilishi, teng variant, ijodiy okkazionalizm, eskirgan norma). Har birini toifaga ajrating: bu — xato (оши́бка), variant (вариа́нт) yoki ijod (игра́)? AI to'g'ri javobni va nechtasini topganingizni bersin.
«Norma yoki uzus» munozarasi: AIga 6 ta keng tarqalgan, lekin nizoli shakl bering (зво́нит, кофе ср, в Украи́не, а́вторка, катало́г, дого́вор). Har biri uchun: bu hozircha norma, xato yoki dinamikadagi shaklmi? AI sizning tahlilingizni baholab, kodifikatsion holatni (lug'at nima deydi) aytsin.
Xato vs ijod laboratoriyasi: AIdan 8 ta «buzilgan norma» namunasi bering (yarmi xato — ложить, ихний; yarmi ijod — okkazionalizm, transformatsiya). Har birini «niyat testi» bo'yicha ajrating: bilmaslikdanmi (xato) yoki ataylabmi (ijod)? AI javobingizni tekshirsin.
Muharrir roli: AIga savodsizlik xatolari bilan «kasal» qilingan bitta paragraf yozdiring (зво́нит, ложить, оплатить за, ихний, более лучше). Siz muharrir sifatida har bir xatoni toping, tuzating va qaysi yarusda (orfoepik/leksik/grammatik/sintaktik) ekanini belgilang. AI xatolar ro'yxatini solishtirsin.
Feminitiv munozarasi: AI bilan а́вторка tipidagi feminitivlar haqida qisqa munozara qiling. Siz «tarafdor» va «qarshi» ikki pozitsiyani ham dalillar bilan bayon qiling. AI har pozitsiyaning kuchli va zaif tomonlarini ko'rsatsin — va bugungi kodifikatsion statusni (norma emas) tasdiqlasin.
Norma dinamikasi tadqiqoti: AIdan rus tilida «xatodan normaga» yoki «normadan arxaizmga» aylangan 5 ta shakl tarixini so'rang (кофе, фи́льма, за́ла). Har biri qaysi bosqichda ekanini aniqlang. Keyin o'zingiz bashorat qiling: bugungi qaysi «xato» (зво́нит?) ertaga norma bo'lishi mumkin va nima uchun? AI mulohazangizni baholasin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1) X (imperativ normani buzish — зво́нит o'rniga звони́т bo'lishi shart); 2) V (teng variant — творо́г/тво́рог ikkalasi norma); 3) I (ijod — Mayakovskiy okkazionalizmi, ataylab); 4) X (xato — поло́жь/ложить prostorechie, norma — положи́); 5) I (ijod — satirik okkazionalizm прихватиза́ция); 6) V (teng variant — и́наче/ина́че ikkalasi norma).
Mashq 1: 1) звони́т (urg'u oxirda — orfoepik norma; зво́нит — keng uzus, lekin xato); 2) класть (ложить prefikssiz mavjud emas — grammatik norma); 3) их (и́хний — prostorechie egalik shakli); 4) оплати́ть прое́зд (оплатить o'timli, «за» keraksiz; «за» faqat заплати́ть bilan); 5) лу́чший (бо́лее лу́чший — qo'sh daraja, pleonazm); 6) катало́г (urg'u oxirda; ката́лог — xato).
Mashq 2: 1) teng variant (творо́г/тво́рог — ikkalasi norma); 2) xato (звони́т / зво́нит ); 3) teng variant (и́наче/ина́че — ikkalasi norma); 4) xato (класть / ложить ); 5) teng variant (ба́ржа/баржа́ — ikkalasi norma); 6) xato (их / ихний ).
Mashq 3: 1) xato — talaba normani bilmaydi (ложить prostorechie, norma — положи́); 2) ijod — publitsist ataylab, satira uchun kontaminatsiya yasaydi (приватиза́ция + прихвати́ть); 3) ijod — Mayakovskiy badiiy okkazionalizmi (гро́мадный гро́мадьё); 4) xato — leksik/sintaktik xato (занима́ть о́чередь за — prostorechie; norma — я за ва́ми yoki я после́дний); 5) ijod — reklama okkazionalizmi (brend fe'l сни́керсни́), ataylab; 6) xato — sintaktik xato (janubiy dialekt ta'siri; norma — скуча́ю по тебе́).
Mashq 4: 1) orfoepik (urg'u — краси́вее / красиве́е ); 2) grammatik (morfologik — egalik olmoshi shakli, их/ихний); 3) leksik (so'z ma'nosi — одолжи́ть «bermoq» / заня́ть «olmoq» chalkashligi); 4) sintaktik (boshqaruv — уве́рен в чём? в успе́хе, П. kelishik).
Mashq 5: 1) (a) kelayotgan norma (чёрное ко́фе — 2009-dan «доп. разг.», dinamikada); 2) (b) o'lik xato (ложить — hech qachon norma bo'lmagan prostorechie); 3) (c) eskirgan norma (за́ла — XIX asr normasi, endi arxaik); 4) (a) kelayotgan tendensiya (зво́нит — bugun xato, urg'uning o'zakka ko'chishi tendensiyasi, ehtimol kelajakda o'zgaradi, lekin HOZIRCHA xato); 5) (c) eskirgan norma (фи́льма ж — XX asr boshi normasi, endi фильм м); 6) (b) o'lik xato (ихний — hech qachon norma bo'lmagan).
Mashq 6 (namunaviy javoblar): 1) пури́зм — tilni «begona» o'zlashmalardan tozalash intilishi; misol: Шишко́в гало́ши o'rniga мокросту́пы taklif qilgan (sun'iy va tilga singmagan). 2) феминити́в — ayol kasb/rol nomi; an'anaviy norma: учи́тельница, журнали́стка, актри́са; yangi nizoli: а́вторка, режиссёрка, блогерка (hozircha norma emas). 3) заи́мствование — tarafdor: til boyiydi, tushuncha bilan birga so'z ham keladi, mutlaq soflik utopiya; qarshi: keraksiz, dabdabali o'zlashma (ruscha muqobili bor bo'lsa) uslubni buzadi.
Mashq 7: 1) орфоэпи́ческий слова́рь (urg'u va talaffuz normasi — Аване́сов, Ре́зниченко); 2) орфографи́ческий слова́рь (imlo — РАН/Лопати́н; bu yerda в тече́ние [ko'makchi] / в тече́нии [Р. kelishik] — ma'noga bog'liq); 3) орфоэпи́ческий слова́рь (творо́г urg'usi — bu yerda ikkala urg'u ham berilgan, teng variant).
Mashq 8 (namunaviy javoblar): (a) 1) звони́т / зво́нит ; 2) класть / ложить ; 3) их / ихний ; (b) 1) творо́г / тво́рог; 2) и́наче / ина́че; (c) okkazionalizm: обынтернети́ться («internetlashib ketmoq»); ijod ekanligi: so'z modeli bo'yicha (об- + -и́ться) ongli, o'ynoqi yasalgan, so'zlovchi norma yo'qligini biladi va ataylab yangi so'z quradi — bu bilmaslikdan emas, mahoratdan. (O'z variantingiz — asosiysi imperativ/variant/ijod farqini to'g'ri ko'rsatish.)
12. Xulosa va keyingi dars
- Языкова́я но́рма (til me'yori) — muayyan davrda til jamoasi namunaviy deb qabul qilgan qo'llash. Norma — statistika emas, obro' (авторите́т): u ma'lumotli nutq va kodifikatsiyaga tayanadi, «ko'pchilik shunday aytadi»ga emas. Uch ustuni: barqarorlik, variativlik, tarixiylik.
- Uch toifa — но́рма у́зус оши́бка: norma — lug'at tavsiya qiladigan; uzus — jamiyat amalda gapiradigan; oshibka — na norma, na uzus qo'llovchi savodsizlik. Norma imperativ (bitta shakl — звони́т) yoki dispozitiv (ikki shakl — творо́г/тво́рог) bo'ladi.
- Кодифика́ция — normani lug'at/grammatikada rasman qayd etish (Ожего́в, orfoepik lug'at, RAN instituti). Kodifikatsiya normadan orqada qoladi va eskiradi — eng yangi, obro'li manbaga tayaning.
- Дина́мика но́рмы — norma o'zgaradi: кофе (м доп. ср), звони́т/зво́нит kurashi, eskirgan norma (за́ла, фи́льма). Har «xato» bir xil emas: kelayotgan norma (зво́нит?), o'lik xato (ложить, ихний) va eskirgan norma (за́ла) — farqi yo'nalishda.
- Xato ijod — asosiy chegara: ikkalasi ham normani buzadi, lekin farq niyat va bilimda. Xato (ложить, зво́нит) — bilmaslikdan, maqsadsiz; ijod (прихватиза́ция, гро́мадьё) — normani mukammal bilib, ataylab, badiiy maqsad bilan. Niyat testi: «tuzatadimi yoki ataylab shundaymi?»
- Языкова́я поли́тика — davlat/jamiyatning tilga aralashuvi: пури́зм (soflik — мокросту́пы) til rivoji (o'zlashma boyitadi); феминити́вы (а́вторка — hozircha norma emas, ijtimoiy nizo); гра́ммар-на́ци (savodlilikning agressiv, noto'g'ri ko'rinishi). Til madaniyati — nazorat emas, o'ziga talabchanlik va boshqaga ehtirom.
- Asosiy mahorat — meta-bilim: C2 da siz tilni bilishdan tilning qanday qurilgani va yashashini tushunishga o'tasiz. Norma — muzlagan qonun emas, jonli, tarixiy, ijtimoiy jarayon. Bu — tilshunos, muharrir, til madaniyati egasining pozitsiyasi.
Keyingi dars — C2 — 24-dars: Mavzuli lug'at — ekspert darajasi (специализи́рованная ле́ксика: терминоло́гия, профессионали́змы, идиомати́ческое богáтство). Bugun siz til me'yori tizimini — norma, kodifikatsiya, dinamika, xato va ijod chegarasini, til siyosatini — bir butun holda ko'rdingiz. Bu — tilga «yuqoridan», tilshunos ko'zi bilan qarash edi. Keyingi darsda esa siz tilning eng chuqur, eng maxsus qatlamiga — ekspert lug'atiga — tushasiz: muayyan soha terminologiyasini, kasbiy so'z boyligini va idiomatik zichlikni ona tili sohibi ekspertdek egallaysiz. Bugungi «me'yor» — tilning umumiy qoidasi edi; ertangi «mavzuli lug'at» — o'sha me'yor ichida maxsus, chuqur, aniq so'z tanlashning cho'qqisi. Umumiy me'yordan — ekspert aniqligiga. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!