WisarWisar
Rus tili kursi/C2 Mahorat28 daqiqa

C2 — 6-dars: Metafora tizimi — o'lik va tirik metafora, konseptual metafora, avtor metaforasi (систе́ма мета́форы, концептуа́льная мета́фора)

C2 — MAHORAT · 6-dars


1. Dars nomi va maqsad

C1 darsida (13-dars, troplar) siz metaforani sakkiz tropdan biri sifatida ko'rgan edingiz: yashirin o'xshashlik asosida ko'chirish — вре́мя бежи́т, золоты́е ру́ки, гори́т зака́т. O'sha bosqichda metafora — nutqni bezovchi vosita, adabiy priyom edi. Bugun, C2 mahorat darajasida, biz metaforaga butunlay boshqa ko'z bilan qaraymiz.

Bu dars — metafora tizim sifatida. Asosiy g'oya, uni ikki so'z bilan aytish mumkin: metafora — bezak emas, tafakkur usuli. Bu — XX asrning ikkinchi yarmidagi kognitiv fanning eng katta kashfiyotlaridan biri (Джордж Ла́кофф va Марк Джо́нсон, «Мета́форы, кото́рыми мы живём», 1980). Ular ko'rsatdiki, biz «потра́тил мно́го вре́мени» deganda — shunchaki chiroyli gapirmayapmiz, biz vaqtni pul kabi tasavvur qilyapmiz, ya'ni bir mavhum tushunchani (vaqt) boshqa, aniq tushuncha (pul) orqali o'ylayapmiz. Metafora miyaning ichida, tildan oldin turadi.

Nega bu C2da muhim? Chunki bu bosqichda siz endi matnni shunchaki o'qib, troplarni sanamaysiz — siz matnning ichki tafakkur strukturasini ko'rasiz. Siyosiy maqolani o'qiganda — muallif urushni qanday metafora bilan quryapti (siyosat = urush? = teatr? = kasallik?) — va shu orqali u sizni qaysi tomonga yetaklayotganini payqaysiz. Bu — nafaqat til, balki manipulyatsiyani ko'rish mahoratidir. Va teskarisi: siz o'zingiz yangi, avtor metaforasini — hech kim aytmagan obrazni — yarata olasiz.

Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:

  • metaforaning uch qatlamini ajratish: мёртвая (o'lik, leksikalashgan — но́жка стола́), языкова́я/стёртая (til metaforasi — вре́мя идёт) va жива́я/о́бразная (tirik, badiiy — костёр ряби́ны кра́сной);
  • konseptual (kognitiv) metaforani aniqlash: ЖИЗНЬ — ПУТЬ, СПОР — ВОЙНА, ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ, ИДЕ́И — ЕДА́ — va bir konseptual metaforadan tug'ilgan butun ibora oilasini ko'rish;
  • metaforik modelni (bir sohaning boshqa soha orqali tasvirlanishi) matnda kuzatish — ayniqsa OAV va siyosiy tilda;
  • razvyornutaya (kengaytirilgan) metaforani — matn bo'ylab yoyilgan obrazni — tahlil qilish;
  • metaforaning tuzilishini ochish: manba (исто́чник) maqsad (цель), o'xshashlik asosi (основа́ние);
  • o'z avtor metaforangizni yaratish va begona matndan metaforik modelni rekonstruksiya qilish.

Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — мета́фора, концептуа́льная мета́фора, исто́чник, метафори́ческая моде́ль, олицетворе́ние. C2da atamalar kognitiv tilshunoslikdan olingan; ularning urg'usini alohida mustahkamlang.


2. Avvalgi darajadan takror (C1 troplar metafora)

Chuqur qismga o'tishdan oldin C1dagi poydevorni tiklaymiz — bugungi dars aynan uning ustiga quriladi.

Poydevor 1 — metafora trop sifatida (C1, 13-dars). Siz bilasizki, мета́фора — bir predmet nomining boshqasiga yashirin o'xshashlik asosida ko'chirilishi; как (kabi) so'zisiz qiyoslash. «Вре́мя бежи́т» — vaqt yuguruvchiga o'xshatilgan. Siz metaforani taqqoslashdan (как bor/yo'q), metonimiyadan (o'xshashlik/yaqinlik) ajratishni o'rgangansiz.

text
C1 (trop):   мета́фора = NUTQNI BEZOVCHI vosita, o'xshashlik asosida ko'chirish
C2 (tizim):  мета́фора = TAFAKKUR usuli, bir sohani boshqa soha orqali o'ylash

Poydevor 2 — jonlantirish metaforaning turi (C1, 13-dars). «Ве́тер во́ет», «приро́да пла́чет» — jonsizga jonli xususiyat berish, ya'ni олицетворе́ние — metaforaning maxsus, tor turi. Buni eslang: C2da biz olicetvorenieni konseptual metafora doirasida yangidan ko'ramiz (ПРИРО́ДА — ЖИВО́Е СУЩЕСТВО́ modeli).

Poydevor 3 — ko'chma ma'no va polisemiya (C1, 20-dars). Siz ko'p ma'noli so'zning ma'nolari metafora orqali kengayishini ko'rgansiz: ножка (kichik oyoq) ножка стола́ (stol oyog'i). Bugun ayni shu narsa — bu o'lik metafora: ko'chirish shu darajada odatiy bo'lib qolganki, endi hech kim uni obraz sifatida sezmaydi.

text
POLISEMIYA MANBASI (C1, 20-dars)    O'LIK METAFORA (C2, bugun)
но́жка стола́    (oyoq  tayanch)     МЁРТВАЯ метафора: obraz "o'chgan"
идёт дождь      (yurish  yog'ish)    МЁРТВАЯ метафора

Muhim bog'lanish: C1da siz metaforani tanidingiz va nomladingiz (bu trop, o'xshashlik asosida). C2da esa uni uch qatlamga ajratasiz (o'lik / til / tirik), uning tafakkur mexanizmini ochasiz (konseptual metafora) va butun matnni boshqaruvchi model sifatida ko'rasiz. Bir hodisaning — trop kognitiv struktura darajasiga ko'tarilishi.

Tez mashq: quyidagi ikki iborada bir xil "ko'chirish" bor, lekin biri o'lik, biri tirik metafora. Qaysi biri? (a) «Со́лнце село́ за́ гору» va (b) «Со́лнце, уста́лый худо́жник, гаси́ло после́дние кра́ски дня». (Javob: (a) — o'lik metafora (село́ — quyosh haqida shunchalik odatiy, obraz sezilmaydi); (b) — tirik, avtor metaforasi (quyosh = charchagan rassom — yangi, betakror obraz).)


3. Asosiy tushuntirish

Metaforani C2 darajada tushunish uchun uni uch o'qda ko'rish kerak: (1) tiriklik o'qi — metafora qanchalik "sezilyapti" (o'lik tirik); (2) kognitiv o'q — metafora qaysi tafakkur modelidan kelib chiqyapti (konseptual metafora); (3) matn o'qi — metafora bir so'zda mi yoki butun matnni qamragan mi (kengaytirilgan model). Ketma-ket ochamiz.

3.1. Metafora TUZILISHI — источник, цель, основание

Har qanday metafora ikki sohani bog'laydi. Kognitiv tilshunoslikda ular shunday nomlanadi:

text
ИСТО́ЧНИК (manba, source)    ЦЕЛЬ (maqsad, target)
   qayerdan olamiz              nimani tasvirlaymiz
   odatda: aniq, jismoniy       odatda: mavhum, murakkab

Misol tahlili: «Он разби́л мои́ аргуме́нты» (U mening dalillarimni tor-mor qildi).

text
ИСТО́ЧНИК:   война́/би́тва (urush — aniq, jismoniy soha)
ЦЕЛЬ:        спор (bahs — mavhum soha)
ОСНОВА́НИЕ:   ikkalasida ham "qarama-qarshilik, g'alaba/mag'lubiyat" bor

Diqqat qiling: biz doim aniqdan mavhumga ko'chiramiz. Vaqt (mavhum) — daryo orqali (aniq); hayot (mavhum) — yo'l orqali (aniq); g'azab (mavhum) — olov orqali (aniq — «он вспы́хнул от гне́ва»). Bu — metaforaning asosiy yo'nalishi, va u tasodifiy emas: inson mavhum narsani doim jismoniy tajribasi orqali tushunadi.

C2 mahorat nuqtasi: metaforani tahlil qilganda uch savolni bering — (1) манба qaysi soha? (2) maqsad qaysi soha? (3) o'xshashlik asosi — bu ikki soha qaysi belgi bo'yicha bog'langan? Bu uchlik — butun darsning ish quroli.

3.2. TIRIKLIK o'qi — мёртвая, языковая, живая metafora

Metaforalar bir xil emas: ba'zilari shunchalik odatiyki, biz ularni umuman metafora deb sezmaymiz; boshqalari — yop-yangi, hayratlanarli. Bu — tiriklik shkalasi.

(1) МЁРТВАЯ метафора (o'lik metafora) — ko'chirish shu darajada leksikalashgan (til lug'atiga singib ketgan) ki, obraz butunlay o'chgan. Ona til vakili buni metafora deb sezmaydi ham.

text
но́жка стола́, но́жка сту́ла    — stol/stul "oyog'i" (obraz o'chgan)
идёт дождь / идёт снег         — yomg'ir "yuradi" (hech kim yugurishni ko'rmaydi)
со́лнце село́ / со́лнце взошло́   — quyosh "o'tirdi" / "ko'tarildi"
вре́мя бежи́т / вре́мя идёт      — vaqt "yuguradi" / "yuradi"
го́рлышко буты́лки              — shisha "bo'yinchasi"
но́жка гриба́, спи́нка сту́ла    — qo'ziqorin "oyog'i", stul "beli"
ру́чка две́ри, глазо́к две́ри    — eshik "dastasi", "ko'zchasi"
хво́ст о́череди                 — navbat "dumi"

Bu metaforalar — tilning oddiy lug'ati. Ular bir vaqtlar tirik obraz bo'lgan, lekin takror-takror ishlatilib, so'lib qolgan. Ularsiz til mavjud bo'lolmaydi — dunyodagi har bir tilda predmetlar aynan shunday o'lik metaforalar bilan nomlanadi.

(2) ЯЗЫКОВА́Я / СТЁРТАЯ метафора (til metaforasi, "o'chgan") — o'lik va tirik oralig'idagi holat. Obraz hali biroz seziladi, lekin allaqachon umumiy til mulki, badiiy emas. Bu — konseptual metaforalarning aksariyati aynan shu qatlamda yashaydi.

text
тёплые отноше́ния        — "iliq munosabat" (obraz sal seziladi)
холо́дный приём          — "sovuq qabul"
у́мная маши́на            — "aqlli mashina"
глубо́кая мысль          — "chuqur fikr"
поток информа́ции        — "axborot oqimi"
цепо́чка собы́тий         — "voqealar zanjiri"
почу́вствовать вкус побе́ды — "g'alaba ta'mini his qilish"

(3) ЖИВА́Я / О́БРАЗНАЯ / ХУДО́ЖЕСТВЕННАЯ метафора (tirik, badiiy metafora) — yangi, betakror, ataylab yaratilgan obraz. U hayratlantiradi, e'tiborni tortadi, chunki bunday ko'chirish tilda oldindan mavjud emas. Bu — avtor metaforasi (pastda batafsil).

text
«В саду́ гори́т костёр ряби́ны кра́сной...»   (Есе́нин)
     qizil chetan rezavorlari = gulxan (yangi obraz)
«Отговори́ла ро́ща золота́я...»               (Есе́нин)
«Пусты́х небе́с стекло́»                       (Ахма́това)
«Дли́нной ни́тью дождь сши́л не́бо с землёй»   (avtor metaforasi)
text
TIRIKLIK SHKALASI (o'ngdan chapga obraz kuchayadi):
   МЁРТВАЯ  ──────  ЯЗЫКОВА́Я  ──────  ЖИВА́Я
   но́жка стола́     тёплый приём      костёр ряби́ны
   (obraz yo'q)     (obraz sust)      (obraz yorqin)

C2 mahorat nuqtasi: bir xil so'z uch qatlamda ham bo'lishi mumkin. Гори́т«гори́т дом» (to'g'ri ma'no) «гори́т зака́т» (o'lik/til metaforasi, odatiy) «гори́т костёр ряби́ны» (tirik metafora, Yeseninda yangi). Mahorat — bir so'zning qaysi qatlamda turganini kontekstdan aniqlashda.

3.3. KOGNITIV o'q — КОНЦЕПТУА́ЛЬНАЯ метафора (Lakoff)

Bu — darsning yuragi. Kognitiv tilshunoslik kashfiyoti: alohida metaforik iboralar tasodifiy emas — ular yagona tafakkur modelidan kelib chiqadi. Bu modelni концептуа́льная (когнити́вная) мета́фора deb ataymiz va uni KATTA HARFLAR bilan yozamiz: ЦЕЛЬ — ИСТО́ЧНИК.

Asosiy g'oya: biz bir mavhum tushunchani (цель) butun bir aniq soha (исто́чник) orqali o'ylaymiz. Bir konseptual metafora — o'nlab til iborasini tug'diradi.

Model 1: ЖИЗНЬ — ПУТЬ (hayot — yo'l)

Biz hayotni sayohat kabi tasavvur qilamiz: boshlanishi, oxiri, yo'nalishi, to'siqlari, adashishi bor.

text
жи́зненный путь           — "hayot yo'li"
в нача́ле / в конце́ пути́  — "yo'l boshida / oxirida"
на распу́тье              — "chorrahada" (tanlov oldida)
идти́ свое́й доро́гой       — "o'z yo'lidan borish"
сби́ться с пути́           — "yo'ldan adashish"
далеко́ пойти́             — "uzoqqa borish" (muvaffaqiyat)
жизнь прожи́ть — не по́ле перейти́ — "hayotni yashash — dalani kesib o'tish emas"

Diqqat: bu iboralarning hech biri alohida o'ylab topilmagan. Ular hammasi bitta modeldan — ЖИЗНЬ — ПУТЬ — oqib chiqadi. Modelni tushunsangiz, iboralarni yodlamaysiz — ular o'z-o'zidan tizim bo'lib turadi.

Model 2: СПОР — ВОЙНА́ (bahs — urush)

Biz bahslashuvni jang kabi tasavvur qilamiz: raqib, hujum, himoya, g'alaba, mag'lubiyat.

text
разби́ть / разгроми́ть аргуме́нты   — dalillarni "tor-mor qilish"
защища́ть свою́ пози́цию            — pozitsiyani "himoya qilish"
атакова́ть чужу́ю то́чку зре́ния     — qarashga "hujum qilish"
сла́бое ме́сто в аргумента́ции       — dalildagi "zaif joy" (jang atamasi)
он разби́л меня́ в спо́ре           — u meni bahsda "yengdi"
сда́ть пози́ции                     — pozitsiyani "topshirish"

Model 3: ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ (vaqt — pul)

Biz vaqtni cheklangan, sarflanadigan, tejaladigan resurs — pul kabi tasavvur qilamiz.

text
тра́тить / потеря́ть вре́мя     — vaqtni "sarflash / yo'qotish"
эконо́мить вре́мя              — vaqtni "tejash"
вре́мя — де́ньги               — "vaqt — pul" (bevosita ifoda)
у меня́ нет вре́мени           — vaqtim "yo'q" (mulk kabi)
потра́тить це́лый час           — bir soatni "sarflash"
вложи́ть вре́мя в прое́кт        — loyihaga vaqt "kiritish/investitsiya"
э́то сто́ит вре́мени            — bu vaqtga "arziydi"

Model 4: ИДЕ́И — ЕДА́ (fikrlar — ovqat)

Biz fikrlarni yeyiladigan, hazm qilinadigan, ta'mi bor narsa kabi tasavvur qilamiz.

text
пи́ща для ума́                 — "aql uchun ozuqa"
перева́ривать информа́цию       — axborotni "hazm qilish"
прогло́ть кни́гу               — kitobni "yutish" (tez o'qish)
сыро́й материа́л               — "xom material" (tayyor emas fikr)
вку́сная иде́я                 — "mazali g'oya"
жева́ть одно́ и то же́           — bir narsani "chaynash" (takrorlash)
разжева́ть кому́-то мысль        — birovga fikrni "chaynab berish" (tushuntirish)

Yana bir necha muhim konseptual metafora:

text
СПОР идёт        АРГУМЕ́НТЫ — ЗДА́НИЕ:  стро́ить теорию, фунда́мент до́воды, ру́хнула гипо́теза
ЧУ́ВСТВА         ЭМО́ЦИЯ — ТЕПЛО́/ХО́ЛОД: тёплая встре́ча, холо́дный взгляд, пыл стра́сти
СОСТОЯ́НИЕ       ХОРО́ШЕЕ — ВЕРХ, ПЛОХО́Е — НИЗ: возвы́шенное настрое́ние, упа́л ду́хом, взлёт/паде́ние
ПОНИМА́НИЕ       ЗНАТЬ — ВИ́ДЕТЬ:  я́сно, то́чка зре́ния, взгляд на пробле́му, освети́ть вопро́с

C2 mahorat nuqtasi: konseptual metaforani topganingizda, siz bir emas, o'nlab iborani birdan tushunasiz. Bu — til o'rganishning eng tejamli darajasi: ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ modelini bilsangiz — тратить, экономить, вложить, стоить, потерять вре́мя ning barchasi bir mantiqqa quriladi. Modelni tuting — iboralar o'zi keladi.

3.4. МЕТАФОРИ́ЧЕСКАЯ МОДЕ́ЛЬ — bir soha butun boshqa sohani tasvirlaydi

Метафори́ческая моде́ль — konseptual metaforaning matnda kengroq, ijtimoiy ko'lamdagi ko'rinishi: butun bir mavzu doimiy ravishda bir manba-soha orqali tasvirlanadi. Ayniqsa OAV, siyosat, sport tilida yaqqol ko'rinadi.

Siyosat — bir necha xil model orqali tasvirlanadi:

text
ПОЛИ́ТИКА — ВОЙНА́:    предвы́борная битва, штаб кандида́та, атака оппози́ции,
                       нанести́ уда́р по ре́йтингу, взять власть с бо́ем
ПОЛИ́ТИКА — ТЕА́ТР:    полити́ческая сце́на, ку́кловоды, разы́грывать сцена́рий,
                       уйти́ за кули́сы, гла́вные де́йствующие ли́ца
ПОЛИ́ТИКА — СПОРТ:    президе́нтская го́нка, набра́ть очки́, вы́йти в лиде́ры,
                       политический тяжелове́с, борьба́ за фи́ниш
ПОЛИ́ТИКА — БОЛЕ́ЗНЬ:  больно́е о́бщество, ра́ковая о́пухоль корру́пции,
                       лечи́ть эконо́мику, диа́гноз ста́вят экспе́рты

Iqtisod — ko'pincha suv/harakat orqali:

text
ЭКОНО́МИКА — ЖИ́ДКОСТЬ:  прито́к / отто́к капита́ла, ликви́дность, влить де́ньги,
                          заморо́зить активы, де́нежный поток
ЭКОНО́МИКА — ЖИВО́Й ОРГАНИ́ЗМ:  рост, здоро́вье эконо́мики, оживле́ние ры́нка,
                                 инъе́кция капита́ла

Muhimi shundaki, model tanlash — betaraf emas. Agar gazeta korruptsiyani «ра́ковая о́пухоль» (saraton o'smasi) desa — u sizni "buni kesib tashlash kerak, davolash mumkin emas" degan xulosaga yetaklaydi. Agar «боле́знь, кото́рую мо́жно вы́лечить» desa — boshqa xulosa. Bir voqea — turli model — turli xulosa. Metaforik model — fikrni yo'naltiruvchi kuch.

C2 mahorat nuqtasi: publitsistik matnni o'qiganda doimo so'rang — muallif bu mavzuni qaysi metaforik model orqali quryapti? Va nega aynan shu modelni? Model orqali muallif sizda qanday munosabat shakllantirmoqchi? Bu — tanqidiy o'qishning eng yuqori darajasi.

3.5. MATN o'qi — РАЗВЁРНУТАЯ (kengaytirilgan) metafora

Развёрнутая мета́фора — bir metaforik obraz butun jumla, band yoki matn bo'ylab izchil yoyilishi: bir manba-soha bir necha element bilan ochib beriladi. Agar oddiy metafora bir so'z bo'lsa, kengaytirilgan metafora — butun bir manzara.

text
ODDIY metafora:       «Жизнь — доро́га.»
РАЗВЁРНУТАЯ metafora:  «Жизнь — доро́га: у неё есть крутые повороты,
                        разви́лки, где на́до выбира́ть, ту́пики, куда́
                        не сто́ит сворáчивать, и попу́тчики, кото́рые
                        иду́т с тобо́й лишь часть пути́.»

Bu yerda bitta model — ЖИЗНЬ — ПУТЬ — beshta element bilan yoyilgan: повороты, развилки, тупики, попутчики, часть пути. Bu — kengaytirilgan metafora, razvyornutaya metafora.

Klassik namuna (Pushkin, kengaytirilgan metafora):

text
«Телега жи́зни»:
    «Хоть тяжело́ подчас в ней бре́мя,
     Теле́га на ходу́ легка́;
     Ямщи́к лихо́й, седо́е вре́мя,
     Везёт, не сле́зет с о́блучка.»
     butun she'r: ЖИЗНЬ — ПОЕ́ЗДКА НА ТЕЛЕ́ГЕ.
      Vaqt = aravakash, hayot = safar, bu obraz butun matnni tutadi.

C2 mahorat nuqtasi: kengaytirilgan metaforani tanish oson — matnda bir sohaning bir necha so'zi to'planadi (доро́га, поворо́т, развилка, ту́пик, попу́тчик — hammasi "yo'l" sohasidan). Bu to'planish — muallif bitta konseptual metaforani ataylab yoyayotganini bildiradi.

3.6. AVTOR (individual) metaforasi

Áвторская (индивидуа́льно-а́вторская) мета́фора — muayyan yozuvchi/shoir yaratgan betakror, boshqa hech kimda uchramaydigan obraz. Bu — tiriklik shkalasining eng yuqori nuqtasi: maksimal darajada tirik metafora.

text
«костёр ряби́ны кра́сной»            — Есе́нин (chetan = gulxan)
«пожа́р голубо́й»                     — Есе́нин
«В сто со́рок со́лнц зака́т пыла́л»    — Маяко́вский (giperbolik avtor metaforasi)
«облако в штана́х»                    — Маяко́вский (nomning o'zi avtor metaforasi)
«пусты́х небе́с стекло́»              — Ахма́това (osmon = shisha/billur)

Avtor metaforasi va til metaforasi orasidagi farq — kutilmaganlik va yakkalik:

text
ЯЗЫКОВА́Я метафора        АВТОРСКАЯ метафора
(hamma ishlatadi)         (faqat bir muallif, bir marta)
река́ вре́мени             «костёр ряби́ны кра́сной» (Есе́нин)
золото́е се́рдце           «в сто со́рок со́лнц зака́т» (Маяко́вский)
тёплые слова́             «пусты́х небе́с стекло́» (Ахма́това)

Ba'zi avtor metaforalari shu darajada muvaffaqiyatli bo'ladiki, ular tilga singib ketadi va til metaforasiga aylanadi — bu metaforaning tabiiy "qarish" jarayoni: avtor til o'lik. Masalan, «крыло́ самолёта» bir vaqtlar yangi obraz bo'lgan, endi — o'lik metafora.

C2 mahorat nuqtasi: avtor metaforasini yaratish — C2 yozuv mahoratining cho'qqisi. Retsept: (1) mavhum tushunchani oling (masalan, одиночество — yolg'izlik); (2) kutilmagan, uzoq sohadan manba toping (masalan, пустая комната — bo'sh xona, yoki выключенный телефон); (3) o'xshashlik asosini toping va ochib bering. Uzoq sohalar — kuchli metafora; yaqin sohalar — zaif, kutilgan metafora.

3.7. Yig'ma xarita — metaforani tahlil qilish algoritmi

Bu jadval — darsning ish quroli. Har qanday metaforani ko'rganda shu bosqichlar bo'yicha tahlil qiling:

Bosqich Savol Misol: «Он потра́тил год на э́ту иде́ю»
1. Manba Qaysi aniq sohadan? трата — pul/resurs sohasi
2. Maqsad Qaysi mavhum sohaga? год — vaqt sohasi
3. Asos Qanday o'xshashlik? ikkalasi ham cheklangan, sarflanadi
4. Konseptual model Qaysi katta model? ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ
5. Tiriklik O'lik/til/tirik? til metaforasi (odatiy)
6. Ko'lam Bir so'z / kengaytirilgan? bir so'z (потра́тил)

4. Ko'p misollar (metafora tizimi amalda)

Konseptual metaforalar va ularning ibora oilalari:

Konseptual metafora Ibora oilasi
ЖИЗНЬ — ПУТЬ жи́зненный путь, на распу́тье, сби́ться с пути́, в конце́ пути́, идти́ свое́й доро́гой, далеко́ пойти́
СПОР — ВОЙНА́ разби́ть до́воды, защища́ть пози́цию, атакова́ть мне́ние, сла́бое ме́сто, сда́ть пози́ции
ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ тра́тить, эконо́мить, потеря́ть, вложи́ть вре́мя, вре́мя сто́ит, нет вре́мени
ИДЕ́И — ЕДА́ пи́ща для ума́, перева́ривать, прогло́ть кни́гу, сыро́й материа́л, разжева́ть мысль
ЛЮБО́ВЬ — ОГО́НЬ и́скра чувств, вспы́хнуть, пыла́ть стра́стью, уга́сшие чу́вства, тлеть
ГНЕВ — КИПЯ́ЩАЯ ЖИ́ДКОСТЬ закипе́ть от зло́сти, вы́плеснуть гнев, дойти́ до кипе́ния, взорва́ться
ЗНА́НИЕ — СВЕТ осветить вопро́с, я́сная мысль, тёмное де́ло, проли́ть свет, блестя́щий ум
СОСТОЯ́НИЕ — ВЕРХ/НИЗ возвы́шенное настрое́ние, упа́л ду́хом, взлёт карье́ры, на дне отча́яния

O'lik tirik metafora juftliklari (bir soha, ikki qatlam):

Мёртвая (o'lik) Живая (tirik, avtor) Manba soha
со́лнце село́ со́лнце — уста́лый худо́жник гаси́л кра́ски quyosh
вре́мя идёт вре́мя — река́, что не течёт наза́д vaqt
гори́т зака́т костёр ряби́ны кра́сной (Есе́нин) olov/rang
но́жка стола́ — (o'lik, tiriklashmaydi) jism qismi
холо́дный приём взгляд её был как ледяно́й скальпе́ль sovuqlik

Metaforik modellar OAV tilida:

text
«Ру́бль сно́ва обва́лился, поте́ри инве́сторов растут.»
    ЭКОНО́МИКА — ПАДЕ́НИЕ/КАТАСТРО́ФА (обвал — tog' ko'chkisi)

«Кандида́т нанёс сокруши́тельный уда́р по репута́ции сопе́рника.»
    ПОЛИ́ТИКА — ВОЙНА́ (уда́р, сокрушить, соперник)

«За кули́сами перегово́ров разы́грывался совсе́м друго́й сцена́рий.»
    ПОЛИ́ТИКА — ТЕА́ТР (кулисы, сценарий, разыгрывать)

«Корру́пция — э́то мета́стазы, кото́рые пора́жают весь орга́низм госуда́рства.»
    О́БЩЕСТВО — БОЛЬНО́Й ОРГАНИ́ЗМ (метастазы, поражать, организм)

Kengaytirilgan (razvyornutaya) metaforaning zamonaviy namunasi:

text
«Наш прое́кт — э́то кора́бль. Мы то́лько что подня́ли паруса́, впереди́
 шторм рыночной конкуре́нции, но у нас есть о́пытный ка́питан и кома́нда,
 кото́рая не бои́тся во́лн. Мы держим курс на цель.»
    БИ́ЗНЕС — МОРСКО́Е ПЛА́ВАНИЕ: корабль, паруса, шторм, капитан,
     команда, волны, курс — bitta model, yetti element bilan yoyilgan.

5. Talaffuz bo'limi

  • мета́фора /mi-TÁ-fa-ra/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda -та́- da. DIQQAT: o'zbekcha "metafóra" emas! Ruscha мета́фора — urg'u та da. Sifat: метафори́ческий (urg'u -ри́- da).
  • концептуа́льная /kan-tsep-tu-Á-lna-ya/ — urg'u -а́- da (-ту-а́ль-). Uzun so'z, bo'g'inlab: kan-tsep-tu-á-lna-ya. Atama конце́пт (urg'u -це́- da) so'zidan.
  • исто́чник /is-TÓCH-nik/ — urg'u -то́- da; "manba" ma'nosida metafora atamasi. Ildizi — исто́к (buloq, boshlanish).
  • цель /tsel'/ — urg'u yagona bo'g'inda; oxirida yumshoq belgi ь, ya'ni yumshoq "l". "Maqsad" ma'nosida metafora atamasi.
  • основа́ние /as-na-VÁ-ni-ye/ — urg'u -ва́- da; "asos, o'xshashlik asosi" ma'nosida. Ildizi — осно́ва (asos).
  • олицетворе́ние /a-li-tsy-tva-RYÉ-ni-ye/ — urg'u -ре́- da; eng uzun atama, 6 bo'g'in. Ildizi — лицо́ (yuz), ya'ni "jonlantirish". (C1dan takror.)
  • развёрнутая /raz-VYÓR-nu-ta-ya/ — urg'u -вёр- da; ё har doim urg'uli. "Kengaytirilgan" ma'nosida. Ildizi — разверну́ть (yoymoq).
  • сте́ртая (мета́фора) /STYÓR-ta-ya/ — bu yerda yozilishi стёртая, urg'u -тёр- da (ё urg'uli); "o'chgan" ma'nosida.

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Atamalarda urg'u o'zbekchadan farq qiladi: мета́фора (та!), метафори́ческий (ри!) — o'zbekcha odatga qarshi urg'u, alohida yodlang. (2) Harfi ё har doim urg'uli: развёрнутая, стёртая — bu so'zlarda urg'uni izlashning keragi yo'q, u har doim ё ustida. Bu — rus talaffuzining oltin qoidasi: ё = urg'u.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
мета́фора ме-та́-фо-ра metafora Мета́фора — спо́соб мышле́ния. — Metafora — tafakkur usuli.
концептуа́льная мета́фора кон-цеп-ту-а́ль-на-я konseptual metafora ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ — концептуа́льная мета́фора. — "Vaqt — pul" — konseptual metafora.
исто́чник ис-то́ч-ник manba (soha) Исто́чник мета́форы — война́. — Metafora manbasi — urush.
цель цель maqsad (soha) Цель мета́форы — абстра́ктное поня́тие. — Metafora maqsadi — mavhum tushuncha.
основа́ние ос-но-ва́-ни-е (o'xshashlik) asosi Основа́ние сходства́. — O'xshashlik asosi.
мёртвая мета́фора мёрт-ва-я o'lik metafora «Но́жка стола́» — мёртвая мета́фора. — "Stol oyog'i" — o'lik metafora.
живáя мета́фора жи-ва́-я tirik metafora Живáя мета́фора удивля́ет. — Tirik metafora hayratlantiradi.
стёртая мета́фора стёр-та-я o'chgan (til) metafora Стёртая мета́фора привы́чна. — O'chgan metafora odatiy.
о́бразный о́б-раз-ный obrazli О́бразное мышле́ние. — Obrazli tafakkur.
метафори́ческая моде́ль ме-та-фо-ри́-чес-ка-я metaforik model Полити́ческая метафори́ческая моде́ль. — Siyosiy metaforik model.
развёрнутая мета́фора раз-вёр-ну-та-я kengaytirilgan metafora Развёрнутая мета́фора тя́нется че́рез текст. — Kengaytirilgan metafora matn bo'ylab cho'ziladi.
áвторская мета́фора а́в-тор-ска-я avtor metaforasi Áвторская мета́фора неповтори́ма. — Avtor metaforasi betakror.
перено́с пе-ре-но́с ko'chirish Метафори́ческий перено́с. — Metaforik ko'chirish.
ско́лько сходства схо́д-ство o'xshashlik Мета́фора на схо́дстве. — Metafora o'xshashlikka asoslanadi.
осмысля́ть о-смыс-ля́ть anglash, fahmlash Мы осмысля́ем вре́мя как де́ньги. — Biz vaqtni pul kabi anglaymiz.
лексикализа́ция лек-си-ка-ли-за́-ци-я leksikalashuv Лексикализа́ция стёрла о́браз. — Leksikalashuv obrazni o'chirdi.
погаса́ть / пога́снуть по-га-са́ть so'nmoq, o'chmoq О́браз погаса́ет от повторе́ния. — Obraz takrordan so'nadi.
исто́чниковая о́бласть о́б-ласть manba sohasi Война́ — исто́чниковая о́бласть. — Urush — manba sohasi.
проеци́ровать про-е-ци́-ро-вать proyeksiya qilmoq Мы проеци́руем путь на жизнь. — Biz yo'lni hayotga proyeksiya qilamiz.
перева́ривать (информа́цию) пе-ре-ва́-ри-вать hazm qilmoq (ma'lumot) Тру́дно перева́ривать сто́лько да́нных. — Bunchalik ma'lumotni hazm qilish qiyin.

Yodlash qoidasi: har konseptual metaforani model + ikki-uch ibora bilan yodlang, alohida so'z emas. ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ kartochkasi orqasiga: (1) model nomi, (2) manba (де́ньги) va maqsad (вре́мя), (3) uch ibora (тратить, экономить, вложить вре́мя). Model bir kartochkada — o'nlab ibora bir vaqtda o'rnashadi.


7. Matn (metaforik model tahlili)

Quyida ikki qisqa parcha: birinchisi — badiiy (tirik/avtor metaforasi zich), ikkinchisi — publitsistik (metaforik model). Avval o'qing, keyin tahlilga o'ting.

Parcha A — badiiy (avtor metaforasi):

text
    Ста́рость подкра́лась ко мне не сра́зу.        Qarilik menga birdan yaqinlashmadi.
    Снача́ла она́ посели́лась в коле́нях,           Avval u tizzalarimga joylashdi,
    пото́м перебрала́сь в глаза́, укра́в            keyin ko'zlarimga ko'chib o'tdi,
    у них былу́ю остроту́. Тепе́рь она́             ulardan avvalgi o'tkirlikni o'g'irlab. Endi u
    хозя́йка в моём до́ме — хо́дит по               uyimning bekasi — xonalar bo'ylab
    ко́мнатам не спеша́, гаси́т оди́н                shoshilmay yuradi, birin-ketin
    за други́м огни́ мои́х жела́ний.                istaklarim chiroqlarini o'chiradi.

Tahlil (parcha A):

text
1. Konseptual metafora: СТА́РОСТЬ — ЧЕЛОВЕ́К (ЖИЛЕ́Ц/ХОЗЯ́ЙКА)
    qarilik jonli mavjudot, uyga joylashuvchi mehmon-bekasi sifatida.

2. «подкра́лась, посели́лась, перебрала́сь, укра́в, хо́дит, гаси́т»
    OLICETVORENIE (jonlantirish) — qarilikka inson harakatlari berilgan.

3. «хозя́йка в моём до́ме», «хо́дит по ко́мнатам»
    развёрнутая мета́фора: ТЕ́ЛО — ДОМ. Tana uy sifatida, qarilik unga
     ko'chib kiruvchi bekasi. Butun parcha bir model bilan bog'langan.

4. «гаси́т огни́ мои́х жела́ний»
    ЖЕЛА́НИЯ — ОГНИ́ (istaklar = chiroqlar): avtor metaforasi,
     СОСТОЯ́НИЕ — СВЕТ modelidan.

Parcha B — publitsistik (metaforik model):

text
    В после́дние ме́сяцы боле́знь недове́рия        So'nggi oylarda ishonchsizlik kasalligi
    порази́ла фина́нсовый ры́нок. Пе́рвые           moliya bozorini zararladi. Dastlabki
    симпто́мы появи́лись ещё весно́й, но             alomatlar hali bahorda paydo bo'ldi, biroq
    диа́гноз поста́вили сли́шком по́здно.           tashxis juda kech qo'yildi.
    Тепе́рь экономи́сты спо́рят: како́е             Endi iqtisodchilar bahslashadi: qanday
    лека́рство спосо́бно останови́ть                dori bu epidemiyani to'xtata oladi
    эпиде́мию и не уби́ть при э́том                 va shu bilan birga bemorning o'zini
    самого́ больно́го.                              o'ldirmaydi.

Tahlil (parcha B):

text
Yagona metaforik model butun matnni tutadi:
   ЭКОНО́МИКА — БОЛЬНО́Й ОРГАНИ́ЗМ (iqtisod — kasal organizm)

Model elementlari (bir sohadan yig'ilgan):
   боле́знь  недове́рие          (kasallik = ishonchsizlik)
   порази́ла ры́нок              (zararladi — kasallik fe'li)
   симпто́мы, диа́гноз            (alomat, tashxis — tibbiyot)
   лека́рство, эпиде́мия          (dori, epidemiya — tibbiyot)
   больно́й                      (bemor = iqtisod/bozor)

 Muallif tanlagan model betaraf emas: "iqtisod = bemor" degani —
  "uni davolash mumkin, lekin ehtiyot bo'lish kerak" degan xulosaga
  yetaklaydi. Boshqa model (masalan, ЭКОНО́МИКА — ВОЙНА́) boshqa
  xulosa berardi.

E'tibor bering: ikki parcha ikki xil metafora ishlashini ko'rsatadi. Parcha A — badiiy: yangi, avtor metaforasi, estetik ta'sir uchun. Parcha B — publitsistik: metaforik model, o'quvchi fikrini yo'naltirish uchun. C2 o'quvchisi ikkisini ham ko'radi: birida — go'zallikni, ikkinchisida — ta'sir mexanizmini.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • O'lik metaforani "metafora" deb badiiy tahlil qilish: «но́жка стола́» ni obraz sifatida sharhlash ("stol oyog'i chiroyli metafora"). Bu — o'lik metafora (мёртвая метафора), obraz butunlay o'chgan, u shunchaki tilning oddiy lug'ati. Uni badiiy priyom deb tahlil qilish xato. Sabab: ona til vakili buni metafora deb sezmaydi ham. Badiiy tahlil faqat tirik metaforaga tegishli.

  • Konseptual metaforani alohida ibora bilan chalkashtirish: «потра́тил вре́мя» ni "shunchaki bir ibora" deb qarash. Bu — ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ konseptual metaforasining ko'rinishi. Sabab: u yakka emas — тратить, экономить, вложить, потерять вре́мя bilan bitta tizim. Konseptual metafora — model, ibora — uning ko'rinishi. Modelni ko'ring, alohida iborani emas.

  • Metafora yo'nalishini teskari tushunish: "vaqtni pul orqali emas, pulni vaqt orqali o'ylaymiz" deyish. Yo'nalish doim aniqdan mavhumga: исто́чник (pul — aniq) цель (vaqt — mavhum). Sabab: inson mavhum tushunchani (vaqt) jismoniy tajribasi (pul, resurs) orqali tushunadi, aksincha emas. Manba doim aniqroq, maqsad doim mavhumroq.

  • Metaforik modelni "betaraf til" deb qabul qilish: gazeta «ра́ковая о́пухоль корру́пции» deganda uni oddiy tasvir deb o'qish. Model — betaraf emas, u fikrni yo'naltiradi. Sabab: "korruptsiya = saraton o'smasi" degani — "kesib tashlash kerak, davolab bo'lmaydi" degan munosabatni singdiradi. C2 o'quvchisi model orqasidagi niyatni ko'rishi kerak.

  • Avtor metaforasini til metaforasi bilan aralashtirish: «костёр ряби́ны кра́сной» ni oddiy til iborasi deb qo'yish. Bu — avtor metaforasi (Yesenin), betakror, tilda oldindan yo'q. Sabab: til metaforasi (река́ вре́мени) — hamma ishlatadi; avtor metaforasi — bir muallif, bir marta yaratgan yangi obraz. Farq — kutilmaganlik va yakkalikda.

  • Kengaytirilgan metaforada har so'zni alohida metafora deb sanash: «корабль, паруса, шторм, капитан» ni to'rt alohida metafora deb ajratish. Bu — bitta kengaytirilgan metafora (БИ́ЗНЕС — МОРСКО́Е ПЛА́ВАНИЕ), bir modeldan yoyilgan. Sabab: hamma element bir manba sohadan (dengiz) va bir maqsadga (biznes) ishlaydi — bu yaxlit obraz, parchalanmaydi.

Mini-mashq (og'zaki): har iborada qaysi konseptual metafora ishlagan — ayting:

1. «Он вложи́л в э́то мно́го вре́мени.»         model: ?
2. «Мы разби́ли их аргуме́нты.»                model: ?
3. «Тру́дно перева́рить сто́лько но́вого.»      model: ?
4. «Она́ в нача́ле своего́ пути́.»             model: ?
5. «Он вспы́хнул от любви́.»                   model: ?

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Har metaforani uch qatlamdan biriga ajrating (мёртвая / стёртая-языковая / живая-авторская):

a) но́жка сту́ла                               ______
b) тёплые отноше́ния                           ______
c) «в сто со́рок со́лнц зака́т пыла́л»           ______
d) идёт дождь                                  ______
e) «костёр ряби́ны кра́сной»                    ______
f) поток информа́ции                           ______

Mashq 2. Har iborani konseptual metaforasiga juftlang:

1) потра́тить вре́мя           a) СПОР — ВОЙНА́
2) защища́ть свою́ пози́цию     b) ЖИЗНЬ — ПУТЬ
3) на распу́тье                c) ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ
4) пи́ща для ума́              d) ЛЮБО́ВЬ — ОГО́НЬ
5) вспы́хнуть от чу́вств        e) ИДЕ́И — ЕДА́

Mashq 3. Har metaforada источник, цель va основание ni ko'rsating:

1) «река́ вре́мени»            исто́чник: ___  цель: ___  основа́ние: ___
2) «желе́зная во́ля»            исто́чник: ___  цель: ___  основа́ние: ___
3) «горя́чая любо́вь»           исто́чник: ___  цель: ___  основа́ние: ___
4) «фунда́мент тео́рии»         исто́чник: ___  цель: ___  основа́ние: ___

Mashq 4. Berilgan konseptual metaforaga kamida uch ibora o'ylab toping:

1) ЖИЗНЬ — ПУТЬ             ______________________________
2) ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ          ______________________________
3) СПОР — ВОЙНА́            ______________________________
4) ЗНА́НИЕ — СВЕТ           ______________________________

Mashq 5. Quyidagi publitsistik jumlalardagi metaforik modelni aniqlang:

a) «Кандида́т набра́л очки́ на деба́тах и вы́шел в лиде́ры го́нки.»    model: ?
b) «Прито́к иностра́нного капита́ла оживи́л ры́нок.»                  model: ?
c) «За кули́сами разы́грывался совсе́м друго́й сцена́рий.»             model: ?
d) «Корру́пция — мета́стазы, пора́жа́ющие весь орга́низм.»            model: ?

Mashq 6. Kengaytirilgan (razvyornutaya) metafora yozing — berilgan konseptual metaforani kamida to'rt element bilan yoying:

1) ЛЮБО́ВЬ — ПУТЕШЕ́СТВИЕ (sayohat):   ____________________________________
2) ЖИЗНЬ — КНИ́ГА (kitob):             ____________________________________

Mashq 7. O'z avtor metaforangizni yarating — mavhum tushunchani kutilmagan manba orqali:

1) одино́чество (yolg'izlik)   yangi metafora: ____________________________
2) вре́мя (vaqt)               yangi metafora: ____________________________
3) па́мять (xotira)            yangi metafora: ____________________________

Mashq 8. Metafora yo'nalishini to'g'rilang — qaysi soha источник, qaysi цель?

1) «Идеи — это пища.»         исто́чник: ___   цель: ___
2) «Спор — это война.»        исто́чник: ___   цель: ___
3) «Время — это деньги.»      исто́чник: ___   цель: ___
4) «Жизнь — это путь.»        исто́чник: ___   цель: ___

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Uch qatlam drilli: Wisar AIdan 12 ta metaforali ibora bersin (aralash: o'lik, til, avtor). Siz har birini мёртвая / стёртая / живая deb ajrating va nega aynan shu qatlam ekanini asoslang. AI to'g'ri javobni tasdiqlab, nechtasini topganingizni sanang.

  2. Konseptual metafora ochish: AI sizga 8 ta iborani bersin, siz har birining konseptual metaforasini (KATTA HARFLARDA: ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ kabi) aniqlang. Keyin rolni almashtiring — AI konseptual metaforani aytadi, siz unga uch ibora topasiz.

  3. Metaforik model tahlili: AIdan bir publitsistik (siyosiy yoki iqtisodiy) paragraf bersin. Siz undagi metaforik modelni aniqlab, uning barcha elementlarini ro'yxatlang, so'ng — muallif bu model orqali o'quvchida qanday munosabat shakllantirayotganini tahlil qiling. AI sizning tahlilingizni baholasin.

  4. Avtor metaforasi ustaxonasi: AIga bitta mavhum tushuncha ayting (masalan страх, надежда, скука). Siz undan uchta avtor metaforasi yarating — har biri turli manba sohadan. AI ularni kutilmaganlik va o'xshashlik asosining aniqligi bo'yicha baholasin, eng kuchlisini tanlab, nega ekanini tushuntirsin.

  5. Kengaytirilgan metafora qurish: AIdan bitta konseptual metafora bersin (masalan КАРЬЕ́РА — ВОСХОЖДЕ́НИЕ НА ГО́РУ). Siz uni kamida besh element bilan yoyib, kengaytirilgan metafora (bir abzats) yozing. AI izchillikni tekshirsin — barcha elementlar bir manba sohadan bo'lishini nazorat qilsin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1 — ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ (вложи́л вре́мя); 2 — СПОР — ВОЙНА́ (разби́ли аргуме́нты); 3 — ИДЕ́И — ЕДА́ (перева́рить); 4 — ЖИЗНЬ — ПУТЬ (в нача́ле пути́); 5 — ЛЮБО́ВЬ — ОГО́НЬ (вспы́хнул).

Mashq 1: a) мёртвая (obraz o'chgan, oddiy lug'at); b) стёртая-языковая (obraz sust seziladi, umumiy til); c) живая-авторская (Mayakovskiy, betakror); d) мёртвая (идёт дождь — hech kim yurishni ko'rmaydi); e) живая-авторская (Yesenin); f) стёртая-языковая (odatiy, ammo obraz biroz bor).

Mashq 2: 1–c; 2–a; 3–b; 4–e; 5–d.

Mashq 3: 1) исто́чник — река́ (daryo), цель — вре́мя (vaqt), основа́ние — to'xtovsiz oqim, orqaga qaytmaslik; 2) исто́чник — желе́зо (temir), цель — во́ля (iroda), основа́ние — qattiqlik, bukilmaslik; 3) исто́чник — ого́нь/жар (olov), цель — любо́вь (sevgi), основа́ние — issiqlik, kuch, jo'shqinlik; 4) исто́чник — зда́ние (bino), цель — тео́рия (nazariya), основа́ние — asos ustiga qurilish, tayanch.

Mashq 4 (namunaviy javoblar): 1) жи́зненный путь, сби́ться с пути́, на распу́тье, в конце́ пути́; 2) тра́тить, эконо́мить, вложи́ть, потеря́ть вре́мя; 3) разби́ть до́воды, защища́ть пози́цию, атакова́ть мне́ние, сда́ть пози́ции; 4) осветить вопро́с, я́сная мысль, проли́ть свет, тёмное де́ло.

Mashq 5: a) ПОЛИ́ТИКА — СПОРТ (набрать очки, лидер, гонка); b) ЭКОНО́МИКА — ЖИ́ДКОСТЬ (приток, оживил); c) ПОЛИ́ТИКА — ТЕА́ТР (кулисы, сценарий, разыгрывать); d) О́БЩЕСТВО — БОЛЬНО́Й ОРГАНИ́ЗМ (метастазы, поражать, организм).

Mashq 6 (namunaviy javoblar): 1) «На́ша любо́вь — до́лгое путеше́ствие: мы вы́шли в путь вме́сте, преодоле́ли крутые подъёмы ссор, заблуди́лись однажды, но нашли́ доро́гу обра́тно и тепе́рь идём к о́бщему горизо́нту.» (элементы: путь, подъём, заблудиться, дорога, горизонт); 2) «Жизнь — кни́га: де́тство — её пе́рвые страни́цы, ка́ждый год — но́вая глава́, а оши́бки — помарки на поля́х, кото́рые уже́ не сотрёшь.» (элементы: страницы, глава, помарки, поля).

Mashq 7 (namunaviy javoblar — o'z variantingiz boshqa bo'lishi mumkin): 1) «Одино́чество — э́то вы́ключенный телефо́н, кото́рый ждёт звонка́, кото́рого не бу́дет.»; 2) «Вре́мя — песо́к, утека́ющий сквозь па́льцы, ско́лько ни сжима́й ла́донь.»; 3) «Па́мять — ста́рый чердáк, где ве́щи ле́жат под пы́лью, и не зна́ешь, что найдёшь, отворив дверь.»

Mashq 8: 1) исто́чник — пища (еда), цель — идеи; 2) исто́чник — война, цель — спор; 3) исто́чник — деньги, цель — время; 4) исто́чник — путь (дорога), цель — жизнь. (Barcha holatlarda: источник = aniq soha, цель = mavhum soha.)


12. Xulosa va keyingi dars

  • Metafora — bezak emas, tafakkur usuli. C2 darajada metafora — trop emas, balki kognitiv struktura: biz bir mavhum sohani (цель) boshqa, aniq soha (исто́чник) orqali o'ylaymiz. Yo'nalish doim aniqdan mavhumga.
  • Tiriklik shkalasi — uch qatlam: мёртвая (o'lik, leksikalashgan — но́жка стола́, obraz o'chgan), стёртая/языкова́я (til metaforasi — тёплые отноше́ния, obraz sust), жива́я/а́вторская (tirik, betakror — костёр ряби́ны кра́сной, Yesenin). Bir so'z uch qatlamda ham yashashi mumkin.
  • Asosiy ko'nikma — konseptual metafora: alohida iborani emas, modelni ko'rish. ЖИЗНЬ — ПУТЬ, СПОР — ВОЙНА́, ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ, ИДЕ́И — ЕДА́ — har biri o'nlab iborani tug'diradi. Modelni tuting — iboralar tizim bo'lib keladi.
  • Metaforik model — betaraf emas: OAV va siyosat tilida mavzu (siyosat, iqtisod) doim biror model orqali quriladi (ПОЛИ́ТИКА — ВОЙНА́ / ТЕА́ТР / СПОРТ / БОЛЕ́ЗНЬ), va model tanlash — fikrni yo'naltiruvchi kuch. C2 mahorat — model orqasidagi niyatni ko'rish.
  • Avtor metaforasi va kengaytirilgan metafora — mahorat cho'qqisi: yangi obraz yaratish (mavhum tushuncha + uzoq, kutilmagan manba) va uni matn bo'ylab izchil yoyish (bir modeldan bir necha element).
  • Metafora tahlili algoritmi: манба maqsad o'xshashlik asosi konseptual model tiriklik qatlami ko'lam. Bu olti bosqich — har qanday metaforani ochadigan kalit.

Keyingi dars — C2 — 7-dars: Ирония, сарказм, юмор — nozik kulgi vositalari (иро́ния, сарка́зм, ю́мор). C1da siz ironiyani bir trop sifatida ko'rgan edingiz (teskari ma'no — «Ну ты и геро́й!»). Bugun metafora tizim ekanini ko'rganingizdek, ertaga ironiya ham tizim ekanini ko'rasiz: qanday qilib ohang, kontekst va til qatlamlarining to'qnashuvidan yashirin masxara tug'iladi; иро́ния (nozik kesatiq), сарка́зм (achchiq, shafqatsiz kesatiq) va ю́мор (yumshoq, xayrixoh kulgi) qanday farqlanadi; muallif qanday qilib butun matnni ironik registrda quradi. Bugun metafora bir sohani boshqa soha orqali ko'rsatdi — ertaga ironiya bir narsani aytib, teskarisini nazarda tutish san'atini ochadi. Ikkalasi ham — C2 ustasining yashirin ma'no bilan ishlash quroli. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C2 — 6-dars: Metafora tizimi — o'lik va tirik metafora, konseptual metafora, avtor metaforasi (систе́ма мета́форы, концептуа́льная мета́фора) — Wisar