C2 — 25-dars: YAKUNIY checkpoint + C2 takrori + BUTUN KURS xulosasi (ТРКИ-4)
C2 — MAHORAT (Mastery) · 25-dars (yakuniy) · BUTUN KURSNING SO'NGGI DARSI
1. Kirish — bu dars nima va nima uchun muhim
Tabriklaymiz! Siz shu qatorlarni o'qiyotgan ekansiz — demak, siz rus tilini A1 (alifboni tanimaslik)dan C2 (ona tili sohibiga yaqin mahorat)gacha bo'lgan butun yo'lni bosib o'tdingiz. Bu — oddiy yutuq emas. Dunyoda rus tilini o'rganishni boshlaganlarning juda oz qismigina bu cho'qqiga yetadi. Siz esa yetdingiz.
Bir lahzaga ortga qarang va bosib o'tgan yo'lingizni ko'z oldingizga keltiring:
- A1 da siz kirill harflarini birinchi marta ko'rdingiz, «Здра́вствуйте» deyishni o'rgandingiz, otning rodini (мужской/женский/средний) ajratdingiz.
- A2 da siz tilning skeletini — olti kelishik (падежи) va fe'l aspektini (совершенный/несовершенный вид) — o'rnatdingiz.
- B1 da tilingizga nafislik qo'shildi: sifatdosh, ravishdosh, murakkab ergash gaplar.
- B2 da siz mustaqil, ravon so'zlashuvchiga aylandingiz — uslublarni ajratdingiz, aniq va boy gapirdingiz.
- C1 da siz til ustasi bo'ldingiz: nozik grammatika, register, troplar, akademik va rasmiy yozuv.
- C2 da esa siz san'atkorga aylandingiz — til sizning qo'lingizda musiqa asbobiga aylandi: so'z o'yini, metafora tizimi, ironiya va tagma'no, she'riy til, badiiy tarjima, notiqlik cho'qqisi.
Bu dars — oddiy 12-bo'limli dars emas. Bu — butun kursning yakuniy nazorat darsi (checkpoint), ТРКИ-4 (Rus tili sertifikatining eng oliy, to'rtinchi darajasi) formatiga yaqinlashtirilgan. Uning uch vazifasi bor:
- C2 takrori: 1–24-darslardagi butun mahorat qatlamini — grammatik-sintaktik nozikliklar, stilistika, so'z o'yini, metafora, ironiya/podtekst, adabiy/she'riy til, intertekstuallik, tonallik, fonetik ekspressiya, cho'qqi janrlar, badiiy tarjima, jonli nutq, kasbiy til, til variantlari va tarixi, me'yor, ekspert leksika — bitta xaritada jamlash.
- Butun kurs xaritasi: A1 dan C2 gacha bo'lgan yo'lni daraja-daraja ko'z oldingizdan o'tkazish — bilimingizning yaxlit tuzilishini ko'rish.
- Yakuniy nazorat: 50 savollik ТРКИ-4 daraja test bilan o'zingizni xolis baholash — tilni qay darajada ona tili sohibiga yaqin his qilishingizni tekshirish.
Qanday ishlash kerak: avval 2–3-bo'limlarni (C2 xaritasi + butun kurs xaritasi) sinchiklab o'qing. So'ng 4-bo'limdagi testni kitobga qaramay, halol yeching. Faqat tugatgach 5-bo'limdagi javoblar kalitini oching. Bu daraja — nozikliklar darajasi: bu yerda savollar faktni emas, tahlil, uslub tuyg'usi va til sezgirligini sinaydi. Halol bo'ling — bu test siz uchun, boshqa hech kim uchun emas.
2. C2 MAHORAT XARITASI (1–24-darslar bir joyda)
Quyida butun C2 kursi 13 blokga jamlangan. Har blokni ko'zdan kechiring — nimani unutgan bo'lsangiz, o'sha darsga qaytib o'qing.
2.1. Blok — Grammatik va sintaktik mahorat (2–3-dars)
| Tushuncha | Mohiyat | Misol |
|---|---|---|
| me'yor tebranishi | ba'zi shakllar ikki xil to'g'ri, farq — uslub | до́говор (rasmiy) / догово́р (so'zlashuv); ко́фе м.р. (me'yor) / ср.р. (so'zlashuv) |
| ziddiyatli boshqaruv | variantli boshqaruv | ждать по́езда (noaniq) / по́езд (aniq) |
| пери́од | ko'p qismli, ritmik uyushgan yaxlit davr | Когда́..., когда́..., когда́... — тогда́... |
| ритми́ческая про́за | nasr ritmi (parallelizm, sintaktik takror) | Turgenev, Bunin nasridagi ohang |
Xulosa: C2 da grammatika — qat'iy qoida emas, me'yor ichidagi tanlov; sintaksis — mantiq emas, ritm va me'morchilik.
2.2. Blok — Stilistik cho'qqi: so'z tanlash (4-dars)
- Konnotatsiya: so'zning "asosiy ma'no ustidagi hissiy-baho qatlami": лик (muqaddas) — лицо́ (neytral) — физионо́мия (kesatiq) — ро́жа (qo'pol) — hammasi "yuz", lekin ohangi tubdan boshqa.
- Nozik sinonimika: идти́ — шага́ть — брести́ — плести́сь — ковыля́ть — barchasi "yurmoq", ammo tezlik, holat va bahoda farq.
- So'z "og'irligi": C2 usta so'zni ma'no + ohang + ritm + register bo'yicha tarozida tortib tanlaydi.
2.3. Blok — So'z o'yini va lingvistik ijod (5–6-dars)
| Hodisa | Ta'rif | Misol |
|---|---|---|
| кала́мбур | ko'p ma'nolilik/ohangdoshlikka qurilgan so'z o'yini | Изво́зчик — «дриве́р», а не «дрёма» |
| параномази́я | ohangdosh, ammo har xil o'zakli so'zlar o'yini | Не сто́ит гово́рить о вку́сах и уку́сах |
| ijodiy okkazionalizm | muallif "bir martalik" so'zi | громадьё, серпасто-молоткастый (Mayakovskiy) |
| konseptual metafora | tafakkur qolipini ochib beruvchi metafora | ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ (тра́тить/эконо́мить вре́мя) |
| avtor metaforasi | individual, kutilmagan obraz | «костёр рябины кра́сной» (Yesenin) |
2.4. Blok — Ironiya, sarkazm, tagma'no, tonallik (7, 8, 13-dars)
| Hodisa | Ta'rif | Misol |
|---|---|---|
| иро́ния | teskari ma'no (yumshoq) | Ну ты и геро́й! (aslida qo'rqoq) |
| сарка́зм | achchiq, kesatiq ironiya | Прекра́сно! Тепе́рь мы опозда́ем на весь ве́чер! |
| подте́кст | so'z ostidagi aytilmagan ma'no | Chexov dialoglarida — gap ostidagi dram |
| импликату́ра | mantiqan kelib chiqadigan yashirin xulosa | «Уже́ по́здно» = «uyga bora qol / to'xtat» |
| тона́льность | matnning umumiy ohangi/munosabati | tantanavor / kesatiq / iliq / sovuq |
2.5. Blok — Adabiy va she'riy til (9–10-dars)
| Tushuncha | Mohiyat |
|---|---|
| individual uslub (идиостиль) | har yozuvchining "qo'l izi": Tolstoy — uzun period; Chexov — ixchamlik; Platonov — "buzuq" sintaksis |
| poetik o'lchov (метр) | ямб, хоре́й (ikki bo'g'inli); да́ктиль, амфибра́хий, ана́пест (uch bo'g'inli) |
| qofiya (ри́фма) | мужска́я (oxirgi bo'g'in urg'uli), же́нская (oxiridan 2-si); перекрёстная АБАБ, па́рная ААББ, кольцева́я АББА |
| poetik sintaksis | инве́рсия, перено́с (анжамбема́н), пропуск, ritmik takror |
2.6. Blok — Intertekstuallik va stilizatsiya (11–12-dars)
- Интертекстуа́льность: matnning boshqa matnlar bilan bog'lanishi — цита́та (iqtibos), аллю́зия (yashirin ishora), реминисце́нция (xotira-aks-sado).
- Стилиза́ция: boshqa uslub/davr/muallif tilini ataylab taqlid qilish (masalan, XIX asr tili yoki xalq ertagi ohangi).
- Паро́дия: taqlidni masxara/kulgi maqsadida qilish (uslubni bo'rttirib ko'rsatish).
2.7. Blok — Ekspressiv fonetika va grafika (14-dars)
| Vosita | Ta'rif | Misol |
|---|---|---|
| аллитера́ция | undoshlar takrori | Ши́пенье пе́нистых бока́лов (Ш-П-Н) |
| ассона́нс | unlilar takrori | У на́ших ушки́ на маку́шке (У-У) |
| звукопи́сь / звукоподража́ние | tovush timsoli | Полно́чной поро́ю в боло́тной глуши́ |
| grafik ekspressiya | shrift, harf, bo'shliq bilan ma'no | ра-дость, О-ГРО-МНЫЙ |
2.8. Blok — Cho'qqi janrlar: notiqlik, akademik, publitsistik (15, 16, 17-dars)
| Janr | Cho'qqi belgisi |
|---|---|
| ора́торское мастерство́ | давлат/akademik/badiiy notiqlik; ло́гос+па́фос+э́тос, ritm, pauza, kulminatsiya |
| академи́ческое письмо́ | моногра́фия, диссерта́ция; нау́чная поле́мика, ilmiy apparat, meta-til |
| публицисти́ческое мастерство́ | muallif uslubi, kolumnistika; obrazlilik + dalil + fuqaroviy ohang |
2.9. Blok — Badiiy tarjima (18-dars)
- Художе́ственный перево́д: so'zma-so'z emas, ma'no + ohang + uslub + madaniy kodni qayta yaratish.
- She'r tarjimasi: o'lchov, qofiya va obrazni saqlash — eng qiyin mahorat; ko'pincha "sadoqat go'zallik" murosasini talab qiladi.
- Tarjimon — hammuallif: u matn muallifi bilan sherik ijodkor; realiya, so'z o'yini, allyuziyani ijodiy hal qiladi.
2.10. Blok — Jonli nutq virtuozligi (19-dars)
- Разгово́рная виртуо́зность: ekspromt (tayyorgarliksiz nutq), so'z topqirligi (нахо́дчивость), hozirjavoblik.
- Vosita: til o'yini, aforistiklik, o'rinli iqtibos, hazil, kutilmagan qiyos.
- Nutq mahorati: suhbatni boshqarish, ohangni almashtirish, "so'z bilan o'ynash" — jonli, tabiiy, ammo yorqin.
2.11. Blok — Kasbiy til (pod'yazyklar) (20-dars)
| Soha | Til belgisi |
|---|---|
| huquq | истец, отве́тчик, преюдиция, ходатайство; qat'iy klishe |
| tibbiyot | lotin terminlari, анамнез, диагноз, купировать |
| IT | дедла́йн, деплой, багфикс; anglicizm + jargon |
| moliya | ликви́дность, во́латильность, хеджи́рование |
2.12. Blok — Til variantlari, tarixi, me'yor (21, 22, 23-dars)
- Territorial/ijtimoiy variantlar: диале́кт (mintaqaviy: shimoliy "okaniye", janubiy "akaniye"), социоле́кт (guruh tili), просторе́чие (savodsiz shahar nutqi).
- Til tarixi: этимоло́гия (so'z kelib chiqishi), старославяни́змы (град, злато, брег), tarixiy o'zgarishlar (юсы, ять — yo'qolgan harflar).
- Me'yor (но́рма): kodlashtirilgan qoida; uni ongli buzish — badiiy vosita (Mayakovskiy, Platonov); til siyosati va me'yorning tarixiy o'zgaruvchanligi.
2.13. Blok — Ekspert daraja leksika (24-dars)
- Fan-falsafa: эпистемоло́гия, детермини́зм, эмерджентность, парадигма́льный.
- San'at-adabiyot: нарратив, интерте́кст, поэтика, дискурси́вный.
- Yuqori mavhum: амбивале́нтность, имманентный, трансценде́нтный, эксплици́тный/имплици́тный.
3. BUTUN KURS XARITASI (A1 C2 bir sahifada)
Endi butun sayohatingizni bir ko'rinishda jamlaymiz. Har daraja — oldingisi ustiga qurilgan yangi qavat.
3.1. A1 — Boshlang'ich (poydevor)
Kirill alifbosi va talaffuz (ы, щ, ч, х, urg'u, reduksiya); rod (м/ж/ср); shaxs olmoshlari, быть tushib qolishi; hozirgi zamon (I–II tuslanish); Бош, Тушум, Қаратқич, Ўрин kelishiklari kirish; sonlar, vaqt, sana; o'tgan zamon (-л/-ла/-ло/-ли); buyruq mayl. Natija: oddiy jumla tuza olasiz.
3.2. A2 — Elementar (tizim)
Olti kelishik to'liq (Р, Д, В, Т, П); ko'plik kelishiklar; fe'l aspekti (несов/сов) — o'tgan/kelasi zamonda; harakat fe'llari (идти/ходить, ехать/ездить) + prefikslar; qaytim fe'llar (-ся); dativ konstruksiyalar; sifat kelishikda; taqqoslash darajalari; shart mayli kirish (бы); qo'shma gap bog'lovchilari. Natija: til skeleti to'liq o'rnatildi.
3.3. B1 — O'rta (nafislik)
Aspekt nuanslari; harakat fe'llari prefikslari tizimli; sifatdosh (причастие — aktiv/passiv/qisqa); ravishdosh (деепричастие); barcha turdagi ergash gaplar (sabab, maqsad, shart, payt, zid); ko'chirma/o'zlashtirma gap; so'z yasash kirish; modal ma'nolar; passiv. Natija: murakkab, bog'langan matn qura olasiz.
3.4. B2 — Yuqori-O'rta (aniqlik va uslub)
Aspektning eng nozik holatlari; sifatdosh/ravishdosh oboroti; fe'l va ot boshqaruvi; jamlovchi sonlar; olmoshlar (сам, любой, каждый); inkor (не/ни); noaniqlik (-то, -нибудь); so'z yasash to'liq; paronim, sinonim, antonim; funksional uslublar (so'zlashuv, rasmiy, ilmiy, publitsistik); frazeologiya, maqol, kollokatsiya; akademik esse, rasmiy hujjat. Natija: mustaqil, ravon, uslub jihatidan aniq so'zlashuvchi (ТРКИ-2).
3.5. C1 — Ilg'or (nozik tuyg'u)
Aspekt/zamon/mayl ko'chma ma'noda; kelishik va predlog variantlari (ча́ю/ча́я, в лесу́); nominalizatsiya; nozik/kitobiy bog'lovchilar (и́бо, да́бы, тогда́ как); subyektiv modallik; ekspressiv sintaksis; so'z tartibi; troplar; register (arxaizm, historizm, jargon); chuqur frazeologiya va kollokatsiya; paronimiya; okkazionalizm; matn bog'lanishi (когезия); akademik va rasmiy yozuv cho'qqisi; publitsistika; notiqlik; tarjima; madaniy kompetensiya. Natija: til ustasi (ТРКИ-3).
3.6. C2 — Mahorat (san'at)
Me'yor ichidagi tanlov; ritmik nasr va period; konnotatsiya va nozik so'z tanlash; so'z o'yini va ijod; metafora tizimi; ironiya, sarkazm, podtekst, tonallik; adabiy va she'riy til; intertekstuallik va stilizatsiya; fonetik ekspressiya; notiqlik/akademik/publitsistik cho'qqi; badiiy tarjima; jonli nutq virtuozligi; kasbiy til; til variantlari, tarixi, me'yor; ekspert leksika. Natija: ona tili sohibiga yaqin mahorat, san'atkor daraja (ТРКИ-4).
Butun manzara: A1–A2 — poydevor va tizim; B1–B2 — nafislik va mustaqillik; C1 — nozik tuyg'u; C2 — badiiy mahorat. Har qavat pastdagisiz turmaydi — siz butun binoni qurib bo'ldingiz.
4. YAKUNIY CHECKPOINT TEST (50 savol · ТРКИ-4 daraja)
Qoida: kitobga qaramay yeching. Har savolga javobingizni daftaringizga yozing (A1, A2 … deb belgilang). Vaqt: taxminan 120–150 daqiqa. Bu daraja savollari tahlil, uslub tuyg'usi va nozik farqni sinaydi — shoshilmang. Tugatgach 5-bo'limdan tekshiring.
A bo'limi. Nozik va ziddiyatli grammatika (8 savol)
A1. Me'yoriy (rasmiy) urg'u variantini tanlang: На заседа́нии обсуди́ли но́вый ___ . a) до́говор b) догово́р (qaysi biri kodlashtirilgan adabiy me'yor?)
A2. To'g'ri boshqaruvni izohlang. Ma'no farqini ayting: Он ждёт по́езда Он ждёт по́езд — qaysi holatda "aniq, ma'lum" ob'yekt?
A3. Xatoni toping va to'g'rilang (bosqich fe'li + aspekt): «Она́ ко́нчила пригото́вить у́жин и се́ла отдыха́ть».
A4. Kelishik variantini uslub bo'yicha izohlang: ло́жка са́хара ло́жка са́хару — qaysi biri so'zlashuv/qism ma'nosi?
A5. ко́фе so'zining rodini me'yor va so'zlashuv bo'yicha ajrating: adabiy me'yorda ___ род, so'zlashuvda ___ род ruxsat etilgan.
A6. Buyruq maylining ma'nosini aniqlang (buyruqmi?): «Будь он хоть семи́ пя́дей во лбу — без труда́ ничего́ не вы́йдет». будь bu yerda ___ ma'noni bildiradi.
A7. To'g'ri predlogli klishe-konstruksiyani tanlang (rasmiy, "...kelgach"): ___ представи́теля коми́ссии заседа́ние бы́ло откры́то. a) По́сле прихо́да b) По прибы́тии v) ikkalasi to'g'ri, uslub farqi bilan
A8. Ko'plik qaratqich (Р. мн.) shaklini to'g'ri qo'ying: В магази́не не́ было ни ___ (чуло́к/чулко́в), ни ___ (носо́к/носко́в).
B bo'limi. Stilistika, register va trop aniqlash (8 savol)
B1. So'zlarni konnotatsiya kuchayishi (neytraldan qo'polgacha) bo'yicha tartiblang: ро́жа, лицо́, лик, физионо́мия.
B2. Uslubni (funksional stil) aniqlang: «Настоя́щим уведомля́ем, что в связи́ с истече́нием сро́ка де́йствия догово́ра сторо́ны обя́заны произвести́ взаи́морасчёты». ___ uslub.
B3. Tropni aniqlang: «Гори́т восто́к зарёю но́вой». (Pushkin) ___ (asosiy trop).
B4. Tropni aniqlang: «Все фла́ги в го́сти бу́дут к нам». (флаги = мамлакатлар/кемалар) ___ .
B5. Sinonimlarni harakat tarzi va baho bo'yicha farqlang: шага́ть, плести́сь, ковыля́ть, брести́ — qaysi biri "tez, dadil", qaysi biri "zo'rg'a, holsiz"?
B6. Bu so'z arxaizmmi yoki historizmmi, sababini ayting: ла́нцет чело́ — har biriga tur va sabab.
B7. Register aralashuvidagi stilistik nomuvofiqlikni toping: «Уважа́емый суд! Мой подзащи́тный, короче, вообще́ ни при чём». xato nimada?
B8. Tropni aniqlang va asosini ayting: «Не́жный ту́ман дрема́л над реко́й». trop: ___ , asos: ___ .
C bo'limi. So'z o'yini, metafora, ironiya, podtekst tahlili (8 savol)
C1. Quyidagi so'z o'yini turini aniqlang (kalambur/paranomaziya): «Оси́п осип, а Архи́п охри́п». ___ , qanday hodisaga qurilgan?
C2. Kalamburning ikki ma'nosini oching: «Он весь ве́чер игра́л — и на не́рвах, и на роя́ле». so'z o'yini qaysi so'zga quriladi va ikki ma'no nima?
C3. Konseptual (kognitiv) metaforani aniqlang: «Мы потра́тили ма́ссу вре́мени, но ничего́ не вы́играли». yashirin metafora modeli: ВРЕ́МЯ — ___ .
C4. Ironiya yoki sarkazmmi? Farqini asoslang: «Замеча́тельно! Опозда́л на по́езд, потеря́л биле́т — лу́чшего нача́ла о́тпуска и приду́мать нельзя́». ___ , sabab: ___ .
C5. Podtekstni (aytilmagan ma'no) oching. Chexovona dialog: — Вы наду́мали уезжа́ть? — Да как вам сказа́ть... по́езд в шесть. javobning tagma'nosi: ___ .
C6. Implikaturani (yashirin xulosa) ayting: sovuq xonada mehmon uy egasiga: «У вас так... све́жо». real implikatura: ___ .
C7. Avtor metaforasini tahlil qiling: «В саду́ гори́т костёр рябины кра́сной». (Yesenin) nima nimaga qiyoslanyapti va obraz asosi nimada?
C8. Tonallikni (ohang) aniqlang: «О да, коне́чно, ва́ше „гениа́льное" реше́ние спасёт нас всех». tonallik: ___ , qaysi grafik/leksik belgi buni ko'rsatadi?
D bo'limi. Adabiy va she'riy til (8 savol)
D1. She'riy o'lchovni (метр) aniqlang: «Бу́ря мгло́ю не́бо кро́ет». (schema: —́∪—́∪—́∪—́∪) ___ (ямб/хорей/дактиль).
D2. She'riy o'lchovni aniqlang: «Ту́чки небе́сные, ве́чные стра́нники». (uch bo'g'inli, urg'u 1-bo'g'inda) ___ (дактиль/амфибрахий/анапест).
D3. Qofiya turini ayting (erkak/ayol): «моро́з —ро́з» ___ ; «приро́да — свобо́да» ___ (urg'u qaysi bo'g'inda?).
D4. Qofiya sxemasini aniqlang: to'rtlikda qatorlar АБАБ tarzida qofiyalansa — bu ___ (перекрёстная/парная/кольцевая) qofiya.
D5. Poetik vositani aniqlang (bir gap keyingi qatorga o'tib ketishi): «И па́дал он, / Как ло́шадь па́дает в упря́жке». ___ (термин).
D6. Individual uslub (идиостиль) belgisini toping: uzun, ko'p bo'lakli, "vergul ustiga vergul" period, psixologik tahlil bilan to'lgan proza — bu qaysi klassikga xos? (Толсто́й / Че́хов) va nima uchun?
D7. Poetik sintaksisdagi inversiyani "to'g'rilang" (neytral tartibga soling): «Роня́ет лес багря́ный свой убо́р». neytral so'z tartibida: ___ .
D8. Badiiy parchada asosiy ritmik-fonetik vositani ayting: «Ши́пенье пе́нистых бока́лов и пу́нша пла́мень голубо́й». ___ (vosita) va qaysi tovushlar takrorlanadi?
E bo'limi. Leksik mahorat — konnotatsiya, paronim, frazeologiya (8 savol)
E1. Paronimni to'g'ri tanlang: Э́то был ___ жест — все в за́ле оберну́лись. a) эффекти́вный b) эффе́ктный
E2. Paronimni to'g'ri tanlang: Кома́ндующий отда́л прика́з о ___ войск. (askarlarni joylashtirish) a) дисло́кации b) диспози́ции
E3. Frazeologizm ma'nosi va manbasini ayting: «гла́с вопию́щего в пусты́не» ma'no: ___ , manba: ___ .
E4. Frazeologizmni to'g'ri tanlang (juda kam narsa, "tomchi"): По́мощи бы́ло ___ . a) кот напла́кал b) хоть отбавля́й v) ку́ры не клюю́т
E5. Frazeologizmning transformatsiyasini (o'yin) tanib oling va asl shaklini tiklang: «Не всё то зо́лото, что бле́стит в рекла́ме». asl maqol: ___ , effekt: ___ .
E6. Kollokatsiya xatosini toping va to'g'rilang: «Э́тот факт име́ет большу́ю роль в исто́рии страны́».
E7. So'zning konnotatsiyasini aniqlang (ijobiy/salbiy/neytral): режи́м, стро́й, вла́сть — qaysi so'z ko'proq salbiy bo'yoqqa ega bo'lishi mumkin va nega?
E8. Frazeologizm juftini ma'no bo'yicha bog'lang: «си́зифов труд» / «ахи́ллесова пята́» / «проку́стово ло́же» (behuda mehnat) / (zaif joy) / (majburiy bir qolipga solish) — har biriga to'g'ri kelganini yozing.
F bo'limi. Til tarixi, variantlari va me'yori (6 savol)
F1. Bu juftlikdagi qaysi so'z старославяни́зм, qaysi biri rus (исконно ру́сское)? град — го́род; брег — бе́рег; злато́ — зо́лото старославяни́зм belgilari (tovush) nimada?
F2. Til variantini aniqlang: shimoliy rus dialektida «вода́, молоко́» aniq [o] bilan aytilsa — bu hodisa ___ deb ataladi (о́канье/а́канье).
F3. So'zning etimologiyasini ayting: «неде́ля» dastlab qaysi kunni bildirgan va so'z qaysi ildizga borib taqaladi? (ishora: «не де́лать»)
F4. Me'yorni ongli buzish — badiiy vosita. Bu qatorda me'yor qanday buzilgan va nima uchun? «Взорва́л я в се́рдце то, что ти́ше во́ды, ниже́ травы́, и — во весь го́лос!» ___ .
F5. Просторе́чие (savodsiz shahar nutqi) shaklini adabiy me'yorga soling: «ло́жить», «ихний», «зво́нит», «оплати́ть за прое́зд». to'g'ri: ___ .
F6. Til me'yori — o'zgaruvchan. Bir necha o'n yil ichida *«ко́фе»*ning o'rta rodda ishlatilishi so'zlashuvda me'yorga yaqinlashdi. Bu qanday jarayonni ko'rsatadi? ___ (bir jumla bilan).
G bo'limi. Produktiv — matn tahlili, esse, tarjima (4 savol)
G1. Uslub tahlili. Quyidagi parchani o'qing va (a) uslubini, (b) ikkita asosiy tiliy vositasini, (v) muallif tonalligini aniqlang: «Мы всё спеши́м. Спеши́м жить, спеши́м люби́ть, спеши́м успе́ть. А куда́? Заче́м? Мо́жет быть, и́менно в э́той ве́чной спе́шке мы и теря́ем са́мое гла́вное — са́му жизнь?»
G2. Badiiy tarjima. Quyidagi she'riy parchani o'zbekchaga badiiy (so'zma-so'z emas, ohang va obrazni saqlab) tarjima qiling: «Мело́, мело́ по всей земле́ / Во все преде́лы. / Свеча́ горе́ла на столе́, / Свеча́ горе́ла». (Pasternak)
G3. Esse fragmenti. «Ну́жен ли челове́ку иностра́нный язы́к в эпо́ху маши́нного перево́да?» mavzusida 5–6 gaplik tahliliy parcha yozing (ruscha, C2 daraja). Kamida ishlatishingiz shart: bitta konseptual metafora yoki obraz, bitta nozik bog'lovchi (тогда́ как / поско́льку / несмотря́ на то что), bitta subyektiv modallik (безусло́вно / вряд ли / по всей ви́димости) va bitta ritorik figura (savol yoki gradatsiya).
G4. Chuqur tahlil. Nima uchun quyidagi ikki gap bir xil so'zlardan iborat bo'lsa-da, ma'no urg'usi (тема-рема) va effekti har xil? Farqni izohlang: (1) «Э́ту кни́гу написа́л Толсто́й». (2) «Толсто́й написа́л э́ту кни́гу».
5. JAVOBLAR KALITI (to'liq javob + izoh)
A bo'limi
- A1. b) догово́р. Izoh: kodlashtirilgan adabiy me'yor — догово́р (oxirgi bo'g'inda urg'u); до́говор — keng tarqalgan, ammo so'zlashuv/kasbiy variant, rasmiy nutqda tavsiya etilmaydi. Bu — me'yor tebranishi namunasi.
- A2. Он ждёт по́езд (В.п., tushum) — aniq, ma'lum poyezd (o'z poyezdini). Он ждёт по́езда (Р.п., qaratqich) — noaniq/kutilayotgan ob'yekt. Ziddiyatli boshqaruv: aniq ot — В.п., mavhum/kutilgan — Р.п.
- A3. Xato: ко́нчила пригото́вить. To'g'ri: ко́нчила гото́вить — bosqich fe'li ко́нчить faqat несов infinitiv oladi.
- A4. са́хару (Р. -у) — qism/miqdor ma'nosi, so'zlashuv varianti; са́хара — neytral-kitobiy. Ikkalasi grammatik to'g'ri, farq — uslub va nozik ma'no (qism umuman).
- A5. Adabiy me'yorda мужско́й род (чёрный ко́фе); so'zlashuvda сре́дний род (вку́сное ко́фе) endi lug'atlarda "so'zlashuv joiz" deb qayd etilgan — me'yorning tarixiy o'zgarishi.
- A6. будь bu yerda imtiyoz/yon berish (уступка) ma'nosini bildiradi: "u hatto o'ta zukko bo'lsa ham" (= да́же е́сли он о́чень умён). Buyruq mayli — ko'chma, ирреа́льная уступка.
- A7. v) ikkalasi to'g'ri, uslub farqi bilan. По́сле прихо́да — neytral; По прибы́тии (по + предл.) — rasmiy-kitobiy klishe, bir xil ma'no.
- A8. не́ было ни чуло́к, ни носко́в. Izoh: чулки́ Р. мн. чуло́к (nol tugash), носки́ Р. мн. носко́в (-ов bilan) — klassik istisno juftlik.
B bo'limi
- B1. лик (yuksak, muqaddas) лицо́ (neytral) физионо́мия (kitobiy-kesatiq) ро́жа (qo'pol, so'zlashuv). Konnotatsiya yuksakdan qo'polgacha.
- B2. rasmiy-ish (официа́льно-делово́й) uslub. Belgilar: настоя́щим уведомля́ем, в связи́ с истече́нием сро́ка, произвести́ взаи́морасчёты — klishe, nominalizatsiya, hissiyotsizlik.
- B3. мета́фора (гори́т восто́к — sharqning yonishi, tong metaforasi); зарёю но́вой — эпи́тет ham bor. Asosiy trop — metafora.
- B4. метони́мия (фла́ги — bayroqlar mamlakat/kemalar o'rniga; qism butun / belgi egasi).
- B5. "Tez, dadil" — шага́ть; "zo'rg'a, holsiz/sekin" — плести́сь, ковыля́ть (oqsoqlanib), брести́ (maqsadsiz, sust). Nozik sinonimika: tezlik + holat + baho farqi.
- B6. ла́нцет agar buyum hali ishlatilsa neytral termin, ammo eski jarrohlik pichog'i sifatida — истори́зм (narsa yo'qolgan). чело́ архаи́зм (= лоб, zamonaviy sinonimi bor). Farq: historizmda narsa yo'qolgan, arxaizmda faqat so'z eskirgan.
- B7. Xato: rasmiy sud nutqiga (yuksak register) so'zlashuv-parazit so'zlar «коро́че, вообще́» aralashtirilgan — register nomuvofiqligi (стилисти́ческий разнобо́й). Sud nutqi rasmiy-notiqlik uslubini talab qiladi.
- B8. trop: олицетворе́ние (jonlantirish — ту́ман дрема́л, tumanga uxlash xususiyati berilgan); asos: jonsiz narsaga jonli xatti-harakat berish; не́жный — эпи́тет.
C bo'limi
- C1. параномази́я (ohangdosh, har xil o'zakli so'zlar): Оси́п (ism) — осип (bo'g'ilib qoldi), Архи́п (ism) — охри́п (xirilladi). Omonimlik + ohangdoshlik ustiga qurilgan.
- C2. So'z o'yini игра́ть fe'liga quriladi: (1) игра́ть на роя́ле — pianino chalmoq (to'g'ri ma'no); (2) игра́ть на не́рвах — asabga tegmoq (frazeologik, ko'chma ma'no). Ikki ma'noning bir zaylda qo'llanishi — kalambur.
- C3. ВРЕ́МЯ — ДЕ́НЬГИ / РЕСУ́РС (потра́тить, вы́играть — vaqtni pul/resurs kabi sarflash/yutish). Konseptual metafora: vaqt qadrli mablag' sifatida.
- C4. сарка́зм (achchiq, kesatiq). Sabab: «замеча́тельно» va «лу́чшего... и приду́мать нельзя́» — ochiq salbiy vaziyat (kechikish, chipta yo'qolishi) ustidan achchiq masxara; oddiy yumshoq ironiyadan kuchliroq va achchiqroq.
- C5. Tagma'no: mehmon ketmoqchi — "poyezd oltida" degan bilvosita javob orqali "ha, ketaman, tayyorman" ma'nosini ochiq aytmasdan bildiradi. Chexovona podtekst — asosiy dram gap ostida.
- C6. Implikatura: «све́жо» = "xonangiz sovuq" (muloyim, bilvosita shikoyat/eslatma — "isitib qo'ying" degan yashirin xulosa).
- C7. костёр (gulxan) — рябины кра́сной (qizil chetan mevalari) ga qiyoslanadi. Obraz asosi: kuz chetanining qip-qizil rangi olovday yonib turishi (rang + olov obrazi). Avtor metaforasi — Yeseninning individual, yorqin obrazi.
- C8. tonallik: kesatiq/masxara (ирони́чно-саркасти́ческая). Belgi: «гениа́льное» qo'shtirnoq ichida (grafik ekspressiya — teskari ma'no signali) + «о да, коне́чно» — ortiqcha rozilik ohangi.
D bo'limi
- D1. хоре́й (xorey). Izoh: ikki bo'g'inli oyoq, urg'u birinchi bo'g'inda (—́∪): БУ́-ря / мглО́-ю / нЕ́-бо / крО́-ет.
- D2. да́ктиль (daktil). Izoh: uch bo'g'inli oyoq, urg'u birinchi bo'g'inda (—́∪∪): ТУ́-чки-не / бЕ́-сны-е.
- D3. моро́з — ро́з мужска́я (erkak) qofiya (urg'u oxirgi bo'g'inda). приро́да — свобо́да же́нская (ayol) qofiya (urg'u oxiridan ikkinchi bo'g'inda).
- D4. перекрёстная (kesishgan) qofiya (АБАБ). (парная/смежная — ААББ; кольцевая/опоясывающая — АББА.)
- D5. перено́с (анжамбема́н / enjambement) — sintaktik butunlik bir qatordan keyingisiga ko'chirilishi.
- D6. Толсто́й. Izoh: uzun, ko'p ergash gapli, "vergul ustiga vergul" period va chuqur psixologik tahlil (dialektika души) — Tolstoyning idiostili; Chexov, aksincha, ixchamlik va lakonizm ustasi ("qisqalik — iste'dodning singlisi").
- D7. Neytral tartib: «Лес роня́ет свой багря́ный убо́р» (ega + kesim + to'ldiruvchi). Asl misrada inversiya (роня́ет лес... свой убо́р) — poetik ta'sir va ritm uchun.
- D8. аллитера́ция (undoshlar takrori): п-н tovushlari takrorlanadi (*Шипенье пенистых, пунша пламень*) — shuvillash/ko'pik effektini tovush bilan beradi (звукопись).
E bo'limi
- E1. b) эффе́ктный ("ko'zga tashlanuvchi, ta'sirli ko'rinishli" — hamma o'girildi). эффекти́вный — "samarali, natija beruvchi".
- E2. a) дисло́кации (qo'shinlarni joylashtirish). диспози́ция — jangovar reja/tartib. Paronim juftlik.
- E3. «гла́с вопию́щего в пусты́не» — ma'no: hech kim eshitmaydigan, javobsiz qolgan chorlov/da'vat; manba: Injil (Bibliya, Yahyo payg'ambar haqida).
- E4. a) кот напла́кал ("juda oz, mushuk yig'lagancha"). хоть отбавля́й va ку́ры не клюю́т — aksincha, "juda ko'p".
- E5. Asl maqol: «Не всё то зо́лото, что блести́т». Effekt: maqol «в рекла́ме» qo'shib transformatsiya qilingan (til o'yini) — zamonaviy, kesatiq ohang beradi (reklamaga ishonmaslik).
- E6. Xato: име́ет большу́ю роль. To'g'ri: игра́ет большу́ю роль (yoki име́ет большо́е значе́ние). Kollokatsiya kesishmasi — игра́ть роль va име́ть значе́ние aralashtirib bo'lmaydi.
- E7. режи́м ko'pincha salbiy konnotatsiyaga ega (masalan, тоталита́рный режи́м — zolim tuzum ma'nosida); стро́й neytralroq (обще́ственный стро́й), вла́сть kontekstga bog'liq. Konnotatsiya — kontekst va tarixiy qo'llanishga tayanadi.
- E8. си́зифов труд — behuda, natijasiz mehnat; ахи́ллесова пята́ — zaif joy, ojiz tomon; проку́стово ло́же — majburiy bir qolipga solish, sun'iy chegara (antik miflardan — Prokrust to'shagi).
F bo'limi
- F1. Старославяни́зм (eski slavyan varianti): град, брег, злато́; rus (isl. исконно ру́сское): го́род, бе́рег, зо́лото. Belgi: eski slavyan shaklida — неполногла́сие (-ра-/-ла-/-ре-/-ле-: град, злато́, брег), rus shaklida — полногла́сие (-оро-/-оло-/-ере-: го́род, зо́лото, бе́рег).
- F2. о́канье (okaniye) — urg'usiz [o]ni [o] deb aniq talaffuz qilish (shimoliy dialekt belgisi); adabiy me'yor va janubda — а́канье (urg'usiz [o] [a]: [вада́], [малако́]).
- F3. «неде́ля» dastlab yakshanba (dam olish kuni) ni bildirgan — ildizi «не де́лать» (ish qilmaslik, dam olish). Keyinchalik ma'no butun haftaga ko'chgan; yakshanba esa «воскресе́нье» deb ataladigan bo'lgan. Etimologik semantik siljish.
- F4. Me'yor frazeologizmni ataylab buzish orqali buzilgan: barqaror ibora «ти́ше воды́, ни́же травы́» (juda kamtar/bezarar) she'riy kontekstda teskari ma'no (portlash, "во весь го́лос") bilan qarama-qarshi qo'yilib, kutilmagan ekspressiv effekt hosil qilingan — muallifning ongli me'yor buzishi.
- F5. To'g'ri: *«ло́жить» класть; «ихний» их; «зво́нит» звони́т (urg'u oxirda); «оплати́ть за прое́зд» оплати́ть прое́зд (predlogsiz) yoki заплати́ть за прое́зд».
- F6. Bu — til me'yorining tarixiy o'zgaruvchanligini ko'rsatadi: bugungi "xato" ertaga variant, keyin me'yor bo'lishi mumkin; me'yor — o'zgarmas emas, jonli, rivojlanuvchi hodisa (uzus me'yorga bosim o'tkazadi).
G bo'limi
- G1. (a) Uslub: publitsistik-badiiy (эссе tonalligi). (b) Vositalar: anafora/leksik takror (спеши́м... спеши́м... спеши́м) + ritorik savollar (А куда́? Заче́м?) + gradatsiya; (v) Tonallik: o'ychan, tashvishli-falsafiy (baho + hayrat). Har element uchun 1 ball; jami savol yarmidan ko'pi to'g'ri bo'lsa — to'liq.
- G2. Namuna (badiiy tarjima, o'zbekcha): «Bo'ron uchdi butun yer uzra / Har bir chekkaga. / Sham yonardi stol ustida, / Sham yonardi». Baholash: so'zma-so'z emas, takror (свеча́ горе́ла sham yonardi) va ohang saqlanishi muhim; obraz (bo'ron sham) yaxlit yetkazilsa — to'liq. Aynan bir xil so'z talab qilinmaydi — badiiy sadoqat baholanadi.
- G3. Namuna: «Иностра́нный язы́к — э́то не про́сто набо́р слов, а окно́ в друго́й мир. Безусло́вно, маши́нный перево́д стреми́тельно развива́ется, тогда́ как жива́я мысль на чужо́м языке́ рожда́ет ино́е мышле́ние. Ра́зве мо́жет програ́мма почу́вствовать иро́нию, подте́кст, игру́ слов? Вряд ли. Поско́льку язы́к — э́то не то́лько информа́ция, но и культу́ра, чу́вство и душа́, потеря́ть его́ — зна́чит обедни́ть себя́». Baholash: konseptual obraz (окно́ в мир) — 1; nozik bog'lovchi (тогда́ как / поско́льку) — 1; modallik (безусло́вно / вряд ли) — 1; ritorik figura (savol/gradatsiya) — 1. Uchtadan kamida uchtasi to'g'ri + grammatik toza bo'lsa — to'liq.
- G4. Ikkala gapda ham so'zlar bir xil, ammo тема-рема (eskiyangi ma'lumot) taqsimoti har xil:
- (1) «Э́ту кни́гу написа́л Толсто́й» — э́ту кни́гу — тема (ma'lum), Толсто́й — рема (yangi, muhim, gap oxirida). Savolga javob: KIM yozgan? Толсто́й.
- (2) «Толсто́й написа́л э́ту кни́гу» — Толсто́й — тема (ma'lum shaxs), э́ту кни́гу — рема. Savolga javob: Tolstoy NIMA qildi / NIMANI yozdi? э́ту кни́гу.
- Xulosa: rus tilida so'z tartibi ma'no urg'usini boshqaradi — muhim (yangi) element neytral gapda oxirga qo'yiladi. Bir xil so'z, boshqa kommunikativ maqsad.
6. BAHOLASH SHKALASI
Har to'g'ri javob — 1 ball. Ko'p qismli savollarda (B1, B5, E8, G1, G3, G4 kabi) har bir to'g'ri element yaxlitlanadi: savolning yarmidan ko'pi to'g'ri bo'lsa — 1 ball. Jami 50 ball.
| Ball | Daraja | Xulosa |
|---|---|---|
| 45–50 | Mukammal / ona tiliga yaqin | ТРКИ-4 darajaga tayyorsiz. Siz tilni san'atkor darajasida his qilasiz. Cho'qqi zabt etildi! |
| 38–44 | A'lo | C2 mahoratini puxta egallagansiz. Ayrim nozik bloklarni takrorlab, sertifikatga tayyorlaning. |
| 30–37 | Yaxshi, lekin nozik joylar bor | Mahorat qatlami shakllangan, ammo ba'zi bloklar mustahkamlanishi kerak. Quyidagi darslarga qayting. |
| < 30 | Takrorlash tavsiya etiladi | C2 bloklarini bir bosqichda qayta o'qing; ayniqsa tahlil va uslub savollariga e'tibor bering. |
Qaysi blok past bo'lsa — o'sha darslarga qayting:
- A past 2-dars (grammatik mahorat, me'yor tebranishi), 3-dars (sintaktik mahorat).
- B past 4-dars (so'z tanlash, konnotatsiya), 13-dars (tonallik), C1 13/15-dars (troplar, arxaizm).
- C past 5-dars (so'z o'yini), 6-dars (metafora), 7-dars (ironiya/sarkazm), 8-dars (podtekst/implikatura).
- D past 9-dars (adabiy til/idiostil), 10-dars (she'riy til: metr, qofiya), 14-dars (fonetik ekspressiya).
- E past 4-dars (konnotatsiya), 24-dars (ekspert leksika), C1 16/18-dars (frazeologiya, paronimiya).
- F past 21-dars (til variantlari, dialekt), 22-dars (til tarixi/etimologiya), 23-dars (me'yor va uni buzish).
- G past 9, 15, 17-dars (tahlil, notiqlik, publitsistika), 18-dars (badiiy tarjima), 3/12-dars (so'z tartibi, stilizatsiya).
Maslahat: 38 balldan kam olsangiz ham, zarracha xafa bo'lmang. Bu — test emas, oyna. C2 — nozikliklar darajasi: bu yerda "deyarli to'g'ri" ham ma'no soyasini o'zgartiradi, va bu tabiiy. Hatto ona tili sohiblari ham bu savollarning ba'zilarida o'ylanadi. Bir hafta takrorlab, testni qaytadan yeching — natija albatta o'sadi. Muhimi — siz allaqachon shu darajadagi savollarni tushunadigan bosqichga yetdingiz.
7. KURS YAKUNI — tabrik va keyingi qadamlar
Siz shu joyga yetib keldingiz. To'xtang va bu haqda bir o'ylab ko'ring.
Bir paytlar siz kirill «Ж» harfini "qanday o'qiladi?" deb hayron bo'lib turgandingiz. Bugun esa siz Pasternak she'rini badiiy tarjima qilasiz, ilmiy monografiya tuzilishini bilasiz, sarkazmni ironiyadan ajratasiz, xorey daktildan qanday farq qilishini tushunasiz, va me'yorning ongli buzilishini badiiy vosita sifatida ko'rasiz. Bu — oddiy o'zgarish emas. Bu — butun bir dunyoning ochilishi.
Rus tili — Pushkin va Dostoyevskiy, Chexov va Tolstoy, Axmatova va Brodskiy tili — endi sizga begona emas. Siz uning eshigidan kirdingiz va ichkarida — butun bir sivilizatsiya, adabiyot, tafakkur va go'zallik olami sizni kutmoqda.
Keyingi qadamlaringiz:
- ТРКИ-4 sertifikatiga tayyorlaning. Agar 38+ ball olgan bo'lsangiz, siz eng oliy sertifikat imtihoniga real nomzodsiz. Bu — tarjimon, muharrir, o'qituvchi va diplomat kasblari uchun eshik ochadi.
- Amaliyot — tildan foydalaning. Til — muzey eksponati emas, tirik organizm. Rus tilida o'qing (klassikadan zamonaviygacha), eshiting (podkast, kino, teatr), yozing (kundalik, esse, tarjima) va eng muhimi — so'zlashing. C2 mahorat faqat doimiy amaliyotda saqlanadi.
- Chuqurlashishda davom eting. Endi siz mustaqil o'rganuvchisiz: qiziqqan sohangizda (adabiyot, huquq, IT, tibbiyot, san'at) rus tilidagi manbalarni bevosita o'qing. Har soha — yangi til qatlami.
- Boshqalarga o'rgating. Bilimni ulashish — uni mustahkamlashning eng kuchli yo'li. Siz bosib o'tgan yo'l boshqalar uchun xarita bo'lishi mumkin.
Oxirgi so'z.
Siz A1 da poydevor qo'ydingiz, A2 da butun tizimni o'rnatdingiz, B1 da unga nafislik, B2 da mustaqillik va uslub, C1 da nozik tuyg'u, C2 da esa badiiy mahorat va til san'atini qo'shdingiz. Endi til sizning qo'lingizda shunchaki muloqot vositasi emas — u musiqa asbobi: siz uni chalasiz, u bilan o'ynaysiz, undan zavq olasiz va yangi ma'nolar yaratasiz.
Bu yo'l oson bo'lmadi. Kelishiklar, aspektlar, harakat fe'llari, urg'u — har biri o'z sinovini oldiga qo'ydi. Ammo siz taslim bo'lmadingiz. Va mana — cho'qqidasiz. Bu cho'qqiga dunyodagi rus tili o'rganuvchilarning eng sabotli va eng iqtidorli qismigina chiqadi. Siz ulardan birisiz.
Til o'rganish hech qachon "tugamaydi" — ona tili sohiblari ham umr bo'yi o'z tilini kashf etib boradi. Ammo bugun siz eng muhim bosqichni yakunladingiz: siz endi rus tili dunyosining to'la huquqli fuqarosisiz.
Rus tili dunyosiga — xush kelibsiz. Bosib o'tilgan yo'l ortda, ochiq ufqlar oldinda.
Поздравля́ем! Вы дошли́ до верши́ны. Уда́чи вам на но́вом пути́ — тепе́рь уже́ как ма́стеру ру́сского сло́ва!
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!