WisarWisar
Rus tili kursi/C2 Mahorat39 daqiqa

C2 — 15-dars: Notiqlik mahorati — cho'qqi (ора́торское мастерство́) — klassik ritorika kanoni, notiqlik turlari, nutq dramaturgiyasi, notiq mahorati cho'qqisi

C2 — MAHORAT · 15-dars


1. Dars nomi va maqsad

Dars nomi: Notiqlik mahorati — cho'qqi (ора́торское мастерство́): klassik ritorikaning besh bosqichli kanoni (инве́нция диспози́ция элоку́ция мемо́рия а́кция), notiqlik turlari (академи́ческое, суде́бное, полити́ческое, духо́вное, торже́ственное, вое́нное красноре́чие), ekspressiv vositalarni ustalik bilan boshqarish, nutq dramaturgiyasi (qarmoq kulminatsiya kuchli yakun), auditoriya bilan mahorat (kontakt, savol-javob, e'tirozni chiroyli bartaraf, hazil), nutq texnikasi cho'qqi (ovoz, tembr, pauza, temp, dinamika, tana tili, ko'z aloqasi), ekspromt va mashhur notiqlar maktabi.

C1 26-darsda siz notiqlik san'atining poydevorini qo'ygan edingiz: ishontirishning uch tayanchi (э́тос — ло́гос — па́фос), argument arxitekturasi (те́зис аргуме́нт иллюстра́ция вы́вод), uch qismli kompozitsiya (вступле́ние — основна́я часть — заключе́ние), opponent bilan ishlash va nutq texnikasining asoslari. O'sha darsda vazifa — ishonarli nutq tuzish edi. Bugun biz shu asosni eng yuqori pog'onaga — professional notiq, davlat arbobi, sud himoyachisi, akademik ma'ruzachi darajasiga — ko'taramiz. Endi masala "ishonarli gapirish"da emas: masala — mahoratda, ya'ni tinglovchini nafaqat ishontirish, balki uni larzaga keltirish, o'zgartirish, unutilmas iz qoldirishda.

Nima uchun bu C2 — mahorat darajasi? Chunki C1da siz nutqni to'g'ri va ishonarli qura oldingiz; C2da siz nutqni san'at asariga aylantirasiz. Farq — musiqachi va virtuoz o'rtasidagi farqday. Ikkalasi ham to'g'ri notalarni chaladi, ammo virtuoz — temp, dinamika, pauza va his bilan jonli qiladi. C2 notig'i ekspressiv figuralarni (C1 11-dars) o'ylab emas, avtomatik ishlatadi; ovozini asbob kabi boshqaradi (C2 14-dars — ekspressiv fonetika); auditoriyaning kayfiyatini his qiladi va zumda unga moslashadi; kutilmagan savolga ekspromt javob beradi. Bu — nutqiy mahoratning cho'qqisi: bundan yuqorisi yo'q.

Dars oxirida siz quyidagilarni bilib olasiz:

  • Klassik ritorika kanoni — antik notiqlar ishlab chiqqan besh bosqich: инве́нция (mavzu va material topish), диспози́ция (joylashtirish), элоку́ция (so'z bilan bezash), мемо́рия (yodlash), а́кция (ijro). Bu — nutq ustaxonasining to'liq texnologiyasi.
  • Notiqlik turlari (ро́ды красноре́чия) — har biri o'z qonun-qoidasiga ega: akademik (ma'ruza), sud (himoya/ayblov), siyosiy, diniy-ma'naviy, tantanavor (tost/tabrik), harbiy.
  • Ekspressiv vositalar cho'qqi — C1 11-darsdagi barcha figuralarni (инве́рсия, ана́фора, града́ция, анти́теза, ритори́ческий вопро́с, парцелля́ция, хиа́зм, оксю́морон) ustalik va me'yor bilan, bir-biriga bog'lab ishlatish.
  • Nutq dramaturgiyasi — nutqni spektakl kabi qurish: kuchli qarmoq (зачи́н), zo'rayib boruvchi kulminatsiya, larzaga soluvchi yakun (концо́вка).
  • Auditoriya bilan mahorat — jonli kontakt, ko'z aloqasi, savol-javobni boshqarish, e'tirozni chiroyli bartaraf qilish, o'rinli hazil bilan zalni "qo'lga olish".
  • Nutq texnikasi cho'qqi — ovoz (го́лос), tembr (тембр), pauza (па́уза), temp (темп), dinamika (динамика — baland/past), tana tili (язы́к те́ла), ko'z aloqasi.
  • Ekspromt va improvizatsiya — tayyorgarliksiz, "joyida" ravon va ta'sirli gapira olish; kutilmagan holatni boshqarish.
  • Mashhur notiqlar maktabi — Цицеро́н, Демосфе́н, А. Ф. Ко́ни, В. О. Ключе́вский va zamonaviy notiqlardan o'rganish.

Bu — mahorat-integratsiya darsi: yangi grammatika yo'q; asosiysi — siz bilgan hamma narsani (ekspressiv sintaksis, fonetika, register, argumentatsiya) bitta jonli chiqishda virtuoz darajada birlashtirish.


2. Takror — ritorika asoslari (C1 26), ekspressiv figuralar (C1 11), nutq ovozi (C2 14)

Bugungi cho'qqi bo'sh joyda ko'tarilmaydi — u uch darsning ustiga quriladi. Ularni qisqa tiklaymiz.

a) C1 26-darsdan — notiqlik san'ati (ishontirish asoslari). Siz э́тос — ло́гос — па́фос uchligini o'rgangan edingiz: notiqning obro'si, mantiqiy dalil va hissiy ta'sir. Argument arxitekturasi (те́зис аргуме́нт иллюстра́ция вы́вод), uch qismli kompozitsiya va opponentni oldindan bartaraf qilish (Мне мо́гут возрази́ть… На э́то отве́чу…). O'shanda bular — ishontirish vositasi edi. Bugun ular — cho'qqining poydevori: ishontirish endi maqsadning bir qismi, mahorat esa — undan yuqorida.

text
C1 (26-dars) — ISHONTIRISH             C2 (15-dars) — MAHORAT
ishonarli nutq tuzish                  nutqni san'at asariga aylantirish
э́тос/ло́гос/páfos muvozanati            uchalasini virtuoz boshqarish + dramaturgiya
argument to'g'ri tuzilgan              argument ta'sir bilan "sahnalashtirilgan"

b) C1 11-darsdan — ekspressiv sintaksis (figuralar). Siz инве́рсия, парцелля́ция, ана́фора, эпи́фора, града́ция, анти́теза, ритори́ческий вопро́с, хиа́зм, оксю́морон kabi figuralarni ko'rgansiz. O'shanda ular — matnni ta'sirli qilish vositasi edi. Bugun ular — notiqning quroli: cho'qqi notig'i ularni o'ylab emas, refleks darajasida ishlatadi va ularni bir-biriga zanjirlab (masalan, anafora + gradatsiya + ritorik savol birga) kuchli hissiy to'lqin yaratadi.

c) C2 14-darsdan — ekspressiv fonetika (ovoz va tovush). O'tgan darsda siz tovush timsoli (звукопи́сь), alliteratsiya, ohang va nutqning ovozli qatlamini ko'rgan edingiz. Bugun bu bevosita ishga tushadi: notiqlik — bu avvalo yangravchi so'z. Bir xil matn zaif tembr, tekis temp bilan o'lik yangraydi; boy tembr, o'ylangan pauza, dinamik temp bilan esa jonlanadi. Ekspressiv fonetika — notiqlik texnikasining "asbobi".

Muhim bog'lanish: C1 26-dars sizga notiqlikning mantig'ini (nima deyish, qanday ishontirish), C1 11-dars — sintaktik qurolini (figuralar), C2 14-dars — ovozli qatlamini bergan edi. Bu uchtasi hozirgacha alohida ko'nikma edi. Bugungi dars ularni bitta virtuoz chiqishda sintez qiladi: ishonarli mazmun (26) + ustalik bilan figuralar (11) + boy ovoz (14) + sahna dramaturgiyasi (yangi) = notiqlik cho'qqisi. Mahorat — bu bilim emas, integratsiya.

Tez mashq: quyidagi vosita qaysi darsdan keladi va bugungi cho'qqida qanday xizmat qiladi? ана́фора; призы́в к де́йствию; па́уза пе́ред кульмина́цией. (Javob: ана́фора — C1 11, bugun hissiy to'lqinni qurish uchun boshqa figuralar bilan zanjirlanadi; призы́в к де́йствию — C1 26, bugun dramaturgik yakunning kulminatsion nuqtasi; па́уза пе́ред кульмина́цией — C2 14 va C1 26 texnikasi, bugun eng kuchli fikrni "tayyorlash" quroli.)


3. Asosiy tushuntirish — notiqlik mahoratining cho'qqisi

Cho'qqini sakkiz blokka ajratamiz. Har blok — notiq ustaxonasining bir qatlami: nutqni yaratish texnologiyasidan (ritorika kanoni) tortib, uni ijro etish san'atigacha (texnika, ekspromt).

3.1. Klassik ritorika kanoni — nutq yaratishning besh bosqichi

Antik notiqlar (Aristotel, Cicero, Kvintilian) nutq tayyorlashning to'liq texnologiyasini ishlab chiqqan — пять кано́нов рито́рики (ritorikaning besh kanoni). Bugungacha professional notiq har nutqni shu besh bosqich orqali quradi. Bu — cho'qqining "ustaxonasi".

(1) ИНВЕ́НЦИЯ (инве́нция, lot. inventio — "topish") — mavzu, g'oya va material topish. Notiq o'ziga savol beradi: nima haqida gapiraman? Bosh fikr (те́зис) nima? Qanday dalillar, misollar, faktlar bor? Auditoriya kim va unga nima kerak?

text
Что́ я хочу́ сказа́ть? Кака́я моя́ гла́вная мысль?
    — Nima demoqchiman? Bosh fikrim qanday?
Каки́е до́воды, фа́кты, приме́ры подтвержда́ют её?
    — Qanday dalil, fakt, misol uni tasdiqlaydi?
Кто моя́ аудито́рия и что для неё ва́жно?
    — Auditoriyam kim va unga nima muhim?

(2) ДИСПОЗИ́ЦИЯ (диспози́ция, lot. dispositio — "joylashtirish") — materialni tartibga solish, nutq tuzilishini qurish. Qaysi dalil oldin, qaysi keyin? Kirish, asosiy qism, yakun qanday quriladi? Bu — C1 26-dagi kompozitsiya, endi ongli loyihalash darajasida.

text
Класси́ческий поря́док: вступле́ние  изложе́ние  аргумента́ция 
    опроверже́ние  заключе́ние.
    — Klassik tartib: kirish  bayon  dalillash  rad etish  yakun.
Пра́вило си́лы: сильне́йший до́вод — в коне́ц, второ́й по си́ле — в нача́ло,
    сла́бые — в середи́ну.
    — Kuch qoidasi: eng kuchli dalil — oxirga, ikkinchi kuchlisi — boshga,
      zaiflari — o'rtaga.

(3) ЭЛОКУ́ЦИЯ (элоку́ция, lot. elocutio — "so'z bilan ifodalash") — nutqni til bilan bezash: so'z tanlash, troplar, ekspressiv figuralar, uslub. Bu — ritorikaning eng "badiiy" bosqichi, C1 11-darsdagi figuralar aynan shu yerda ishlaydi.

text
Здесь рожда́ются мета́форы, анти́тезы, ритори́ческие вопро́сы,
    гра́дации — сло́вом, вся ора́торская укра́шенность (у́крашения ре́чи).
    — Bu yerda metafora, antiteza, ritorik savol, gradatsiya — bir so'z bilan,
      butun notiqona bezak tug'iladi.

(4) МЕМО́РИЯ (мемо́рия, lot. memoria — "xotira") — nutqni yodlash va ichdan o'zlashtirish. Usta notiq qog'ozdan o'qimaydi — u nutqni mantiqiy tayanch nuqtalari bo'yicha esda tutadi va erkin gapiradi. Antik notiqlar "xotira saroyi" (дворе́ц па́мяти) usulini qo'llagan.

text
Не зубри́ть текст досло́вно, а запо́мнить логи́ческий карка́с:
    о́порные то́чки, перехо́ды, ключевы́е фра́зы.
    — Matnni so'zma-so'z yodlamaslik, balki mantiqiy karkasni esda tutish:
      tayanch nuqtalar, o'tishlar, kalit iboralar.

(5) А́КЦИЯ (а́кция yoki произнесе́ние, lot. actio/pronuntiatio — "ijro") — nutqni jonli ijro etish: ovoz, intonatsiya, pauza, temp, imo-ishora, ko'z aloqasi. Demosfen: "Notiqlikda birinchi narsa nima? — Ijro. Ikkinchisi? — Ijro. Uchinchisi? — Ijro." Bu — 3.6-blokda batafsil.

Kanon siri — "yaxshi nutq oyoqda emas, stolda tug'iladi": havaskor darrov gapira boshlaydi (faqat а́кция); usta esa avval to'rt bosqichdan o'tadi. Инве́нция bo'lmasa — gapirishga narsa yo'q; диспози́ция bo'lmasa — chalkash; элоку́ция bo'lmasa — quruq; мемо́рия bo'lmasa — qog'ozga qaram. Va faqat oxirida — а́кция, ijro. Cho'qqi notig'i beshalasini egallagan: u nutqni quradi (1–2), bezaydi (3), o'zlashtiradi (4) va jonli ijro etadi (5).

3.2. Notiqlik turlari — ро́ды и ви́ды красноре́чия

Notiqlik yagona emas: u turlarga (ро́ды красноре́чия) bo'linadi, va har birining o'z qonuni, uslubi, vositasi bor. Cho'qqi notig'i qaysi turda gapirayotganini biladi va shunga moslashadi.

(a) Академи́ческое красноре́чие (akademik notiqlik) — ilmiy ma'ruza, leksiya, ma'ruza (докла́д). Uslub: mantiqli, dalilli, terminologik aniq; páfos kam, ло́гос ustun. Maqsad — bilim berish va ishontirish.

text
Позво́льте предста́вить результа́ты на́шего иссле́дования…
    — Tadqiqotimiz natijalarini taqdim etishga ijozat bering…
Как пока́зывает ана́лиз да́нных…
    — Ma'lumotlar tahlili ko'rsatishicha…

(b) Суде́бное красноре́чие (sud notiqligi) — himoya (защи́тительная речь) va ayblov (обвини́тельная речь). Uslub: qat'iy mantiq + kuchli páfos; faktlar zanjiri va hissiy ta'sir birga. A. F. Koni — bu maktabning ustasi.

text
Уважа́емый суд! Фа́кты, кото́рые я приведу́, говоря́т са́ми за себя́…
    — Hurmatli sud! Men keltiradigan faktlar o'zini o'zi ko'rsatadi…
За э́той стро́кой обвине́ния — жива́я челове́ческая судьба́.
    — Bu ayblov satri ortida — tirik inson taqdiri.

(c) Полити́ческое (социа́льно-полити́ческое) красноре́чие — davlat nutqi, parlament, miting, murojaat. Uslub: kuchli páfos, chaqiriq (призы́в), "biz" ritorikasi, tantanavorlik. Maqsad — safarbar qilish, harakatga undash.

text
Мы стои́м на поро́ге переме́н, и от нас — от ка́ждого из нас — зави́сит бу́дущее.
    — Biz o'zgarishlar ostonasida turibmiz, va kelajak bizga — har birimizga bog'liq.

(d) Духо́вное (церко́вно-богосло́вское) красноре́чие — ma'naviy-diniy nutq, va'z (про́поведь). Uslub: yuksak, tantanavor, ibratli; masal (при́тча), obraz, axloqiy da'vat.

text
Обрати́мся к ве́чному — к тому́, что не сотрётся временем.
    — Boqiyga murojaat qilaylik — vaqt o'chira olmaydigan narsaga.

(e) Социа́льно-бытово́е (торже́ственное) красноре́чие — tantanavor nutq: tost (тост), tabrik (поздравле́ние), yubiley, matam nutqi (надгро́бное сло́во). Uslub: samimiy, hissiy, obrazli; ortiqcha rasmiyatsiz.

text
Позво́льте подня́ть э́тот бока́л за челове́ка, без кото́рого нас бы здесь не́ было…
    — Bu qadahni shunday inson uchun ko'tarishga ijozat bering, usiz biz bu yerda
      bo'lmas edik…

(f) Вое́нное красноре́чие — harbiy nutq, jangovar murojaat. Uslub: qisqa, keskin, kuchli, ritmik; buyruq ohangi, g'urur va jasoratga da'vat.

text
Ни ша́гу наза́д! За на́ми — родна́я земля́, и отступа́ть не́куда.
    — Bir qadam ham orqaga yo'q! Ortimizda — ona zamin, chekinishga joy yo'q.

Tur qoidasi — "registrni tur belgilaydi": akademik ma'ruzada tantanavor páfos — o'rinsiz va kulgili; tostda esa quruq statistika — sovuq. Cho'qqi notig'i avval tur va vaziyatni aniqlaydi (sud? tost? ma'ruza?), keyin shunga mos registr, uslub va vositani tanlaydi. Bir notiq — ko'p ovoz: sudda mantiqiy va qat'iy, tostda samimiy va issiq, mitingda dovyurak va safarbar qiluvchi.

3.3. Ekspressiv vositalar cho'qqi — figuralarni ustalik bilan boshqarish

C1 11-darsdagi figuralar bugun virtuoz quroli bo'ladi. Cho'qqining siri — figurani yakka emas, zanjirlab ishlatishda, va me'yorni tuyishda. Asosiy figuralarni yodga olamiz va ularni birlashtiramiz.

Asosiy figuralar (C1 11 takrori, cho'qqi darajasida):

text
Ана́фора        — jumla boshlarining takrori:   «Мы хоти́м… Мы ве́рим… Мы победи́м…»
Эпи́фора        — jumla oxirlarining takrori:   «…э́то на́ша земля́. …на́ша побе́да. …на́ша жизнь.»
Града́ция       — kuchayib borish:              «оши́бка — прова́л — катастро́фа»
Анти́теза       — qarama-qarshilik:             «Одни́ разруша́ют — мы стро́им.»
Ритори́ческий вопро́с — javob kutilmagan savol:  «Ра́зве мо́жем мы молча́ть?»
Инве́рсия       — so'z tartibini o'zgartirish:  «Вели́кие времена́ наступа́ют.»
Парцелля́ция    — bo'lib tashlash:              «Мы победи́м. Обяза́тельно. Все вме́сте.»
Хиа́зм          — o'rin almashish (X-tuzilma):  «Мы живём, что́бы рабо́тать, а не рабо́таем, что́бы жить.»
Оксю́морон      — zid so'zlar birligi:          «краснор"ечи́вое молча́ние» (so'zga chechan sukut)

Cho'qqi mahorati — figuralarni ZANJIRLASH. Kuch — bitta figurada emas, ularni to'lqin kabi bir-biriga ulashda. Klassik "avj to'lqini" — anafora + gradatsiya + ritorik savol + parselyatsiya:

text
Ско́лько мо́жно ждать? [ритори́ческий вопро́с]
Ждать обеща́ний. Ждать отчётов. Ждать за́втрашнего дня, кото́рый не насту́пит. [ана́фора + града́ция]
Хва́тит. [парцелля́ция]
Вре́мя пришло́. [короткая ударная фра́за]
    — Qachongacha kutish mumkin? Va'dalarni kutish. Hisobotlarni kutish. Kelmaydigan
      ertangi kunni kutish. Bo'ldi. Vaqt keldi.

Cho'qqi me'yor qoidasi — "figura ko'p bo'lsa, kuchi yo'qoladi": havaskor "chiroyli gapiray" deb har jumlaga figura tiqadi — natijada nutq dabdabali va sun'iy bo'lib, ishonch yo'qoladi. Usta esa kontrast printsipi bilan ishlaydi (C1 11 qoidasi): nutqning ko'p qismi sokin va oddiy, va aynan kulminatsiyada 3–4 kuchli figura portlaydi. Figura — bezak emas, zarba nuqtasi; u kamdan-kam, lekin aniq joyda urilishi kerak. Sokinlik fonida bitta anafora — bo'ronday, doimiy anafora — shovqinday.

3.4. Nutq dramaturgiyasi — qarmoq, kulminatsiya, kuchli yakun

Cho'qqi notig'i nutqni spektakl kabi quradi: unda kirish "sahnasi", zo'rayib boruvchi keskinlik, cho'qqi nuqtasi va yechim bor. Bu — драматургия ре́чи (nutq dramaturgiyasi).

(1) ЗАЧИ́Н — qarmoq (крючо́к). Nutqning birinchi 15 soniyasi hal qiladi: auditoriya sizni eshitadimi yoki telefoniga qaraydimi. Kuchli ochilish tinglovchini "ilib oladi":

text
Провокацио́нный вопро́с:   Кто из вас хоте́л бы прожи́ть ли́шних де́сять лет?
    — Provokatsion savol: Sizdan kim ortiqcha o'n yil yashashni istardi?
Порази́тельный факт:       Ка́ждые шесть секу́нд в ми́ре… (kutilmagan raqam)
    — Hayratlanarli fakt: Dunyoda har olti soniyada…
Ли́чная исто́рия:          Три го́да наза́д я стоя́л там, где сейча́с стои́те вы…
    — Shaxsiy hikoya: Uch yil oldin men siz turgan joyda turardim…
Драмати́ческая па́уза + фра́за:   [pauza] …Всё, что вы зна́ете об э́том, — непра́вда.
    — Dramatik pauza + jumla: …Bu haqda bilgan hamma narsangiz — noto'g'ri.

(2) КУЛЬМИНА́ЦИЯ — avj nuqtasi. Nutqning hissiy va mantiqiy cho'qqisi — bu yerda eng kuchli dalil, eng ta'sirli figuralar va eng baland hissiy zaryad jamlanadi. Kulminatsiya oldidan — pauza (tayyorlash), kulminatsiyada — temp va ovoz dinamikasi:

text
Kulminatsiya tuzilishi:
    sokin bayon  keskinlik ortadi  PAUZA  avj (figuralar zanjiri + baland ovoz)  PAUZA
И вот тут — са́мое гла́вное. [pauza] То, ра́ди чего́ мы здесь. [pauza]
    Мы мо́жем измени́ть всё. Не за́втра. Не когда́-нибудь. Сего́дня. Здесь. Сейча́с.
    — Va mana shu yerda — eng muhimi. Biz nima uchun bu yerdamiz. Biz hammasini
      o'zgartira olamiz. Ertaga emas. Qachondir emas. Bugun. Shu yerda. Hozir.

(3) КОНЦО́ВКА — kuchli yakun. Tinglovchi oxirgi jumlani eng ko'p yodda oladi. Yakun so'nib emas, avjda tugashi kerak. Eng kuchli usullar:

text
Призы́в к де́йствию:   Начни́те сего́дня. С одного́ ша́га. Пря́мо сейча́с.
    — Harakatga chaqiriq.
Кольцо́ (halqa):       возвра́т к о́бразу/вопро́су из зачи́на.
    — Halqa: kirishdagi obraz/savolga qaytish.
Афори́зм / у́дарная фра́за:   Бу́дущее не наступа́ет само́ — его́ создаю́т.
    — Aforizm / zarbali jumla: Kelajak o'zi kelmaydi — uni yaratadilar.
Ци́тата / вопро́с в зал:   Так что же вы́берете вы?
    — Iqtibos / zalga savol: Xo'sh, siz nimani tanlaysiz?

Dramaturgiya siri — "nutqning egri chizig'i": yassi, bir tekis nutq — o'lik nutq. Usta nutqni to'lqin kabi quradi: past-baland, sokin-keskin, sekin-tez. Sxema: kuchli qarmoq (yuqori nuqta) tushish (sokin bayon, dalillar) asta ko'tarilish (keskinlik ortadi) kulminatsiya (eng yuqori nuqta) qisqa yechim zarbali yakun. Auditoriya kontrastdan ta'sirlanadi: kulminatsiya faqat undan oldingi sokinlik fonida "portlaydi". Nutqda kamida bitta aniq kulminatsiya bo'lishi shart.

3.5. Auditoriya bilan mahorat — kontakt, savol-javob, e'tiroz, hazil

Cho'qqi notig'i matnni o'qimaydi — u auditoriya bilan jonli muloqot qiladi. Nutq — monolog emas, "yashirin dialog": notiq zalning reaksiyasini o'qiydi va unga moslashadi.

(a) КОНТА́КТ — jonli aloqa. Ko'z aloqasi (зри́тельный конта́кт), "biz" murojaati, zalga savol, o'z tajribasini ulashish:

text
Взгляни́те на своего́ сосе́да. Ви́дите? Мы все здесь по одно́й причи́не.
    — Yoningizdagiga qarang. Ko'rdingizmi? Biz hammamiz bir sabab bilan shu yerdamiz.
Подними́те ру́ку, кто хоть раз… — А тепе́рь предста́вьте…
    — Kim bir marta bo'lsa ham… qo'l ko'taring. Endi tasavvur qiling…

(b) ВОПРО́СЫ ИЗ ЗА́ЛА — savol-javobni boshqarish. Cho'qqi mahorati — hatto noqulay savolni ham imkoniyatga aylantirish:

text
Отли́чный вопро́с. Как раз к нему́ я и вёл.
    — Ajoyib savol. Aynan shunga olib borayotgan edim.
Спаси́бо, что спроси́ли, — э́то ва́жный моме́нт.
    — So'raganingiz uchun rahmat — bu muhim nuqta.
Позво́льте отве́тить в двух частя́х. Во-пе́рвых…
    — Ikki qismda javob berishga ijozat bering. Birinchidan…

(c) РАБО́ТА С ВОЗРАЖЕ́НИЯМИ — e'tirozni chiroyli bartaraf. C1 26-dagi prolepsis endi jonli, hurmatli va nafis:

text
Я понима́ю ва́ше сомне́ние. Бо́лее того́ — я сам так ду́мал. Пока́ не уви́дел вот э́то…
    — Shubhangizni tushunaman. Bundan tashqari — o'zim ham shunday o'ylardim.
      Toki buni ko'rmagunimcha…
Вы пра́вы в одно́м, и э́то де́лает вам честь. Но позво́льте взгляну́ть с друго́й стороны́.
    — Bir narsada haqsiz, va bu sizga sharaf. Lekin boshqa tomondan qarashga ijozat bering.

(d) Ю́МОР — hazil bilan zalni qo'lga olish. O'rinli hazil keskinlikni yumshatadi, kontakt o'rnatadi, notiqni "tirik" qiladi (C2 7-dars — yumor mexanizmlari):

text
Самоиро́ния:   Я гото́вился к э́той ре́чи так до́лго, что успе́л и́ дважды переду́мать.
    — O'zidan kulish: Bu nutqqa shunchalik uzoq tayyorlandimki, ikki marta fikrimni
      o'zgartirishga ham ulgurdim.
Неожи́данный поворо́т:   Ста́тистика — вещь упря́мая. В отли́чие от нас с ва́ми.
    — Kutilmagan burilish: Statistika — o'jar narsa. Biz-sizdan farqli o'laroq.

Auditoriya siri — "зал чувствует ваше состоя́ние": auditoriya so'zdan ko'ra sizning holatingizni o'qiydi. Agar siz hayajonlansangiz — ular ham; agar ishonchli va tinch bo'lsangiz — ular ham tinchlanadi. Shuning uchun eng muhimi — auditoriyani dushman emas, sherik deb bilish. Noqulay savol — hujum emas, qiziqish; e'tiroz — sizni sindirish emas, haqiqatni qidirish. Cho'qqi notig'i zal bilan kurashmaydi — u zalni birga olib boradi. O'rinli hazil, samimiy kontakt va hurmatli javob — zalni "sizniki" qiladi.

3.6. Nutq texnikasi cho'qqi — ovoz, tembr, pauza, temp, dinamika, tana

А́кция (ijro) bosqichi — bu yerda batafsil. Bir xil matn zaif yoki cho'qqi darajasida yangrashi mumkin. Texnikaning yetti asbobi (C2 14 fonetika bilan bevosita bog'liq):

text
ГО́ЛОС (ovoz)        — kuch va "polyot" (uchishi). Diafragmadan nafas, ko'krak
    rezonansi. Ovoz zal oxiriga yetsin, lekin baqiriq bo'lmasin.

ТЕМБР (tembr)        — ovoz "rangi". Past, boy tembr — ishonch va vazminlik;
    baland, ingichka — hayajon va ishonchsizlik. Tembrni pasaytirib mashq qiling.

ПА́УЗА (pauza)       — eng kuchli quroli. Muhim fikr oldidan (tayyorlaydi),
    keyinidan (singdiradi). Bo'sh pauzadan qo'rqmang — «э-э, ну» bilan to'ldirmang.

ТЕМП (temp)         — tezlik. Muhim joyda — sekinlash; ikkinchi darajalida —
    tezlash. Bir xil temp — o'lik. Temp o'zgarishi — diqqatni ushlaydi.

ДИНА́МИКА (dinamika) — baland/past. Ba'zan PICHIRLASH baqiriqdan kuchli:
    zal diqqatini keskin qaratadi. Baland — avj; past — sir, yaqinlik.

ИНТОНА́ЦИЯ (ohang)   — ko'tarilish (savol, kutish) / tushish (qat'iyat, yakun).
    Chaqiriqni PASTGA tushuvchi ohang bilan ayting — bu ishonch belgisi.

ЯЗЫ́К ТЕ́ЛА (tana)   — tik va ochiq turish (э́тос), ochiq kaft (ishonch),
    ma'noli imo-ishora (haddan oshirmay), zal bo'ylab ko'z aloqasi.

Ko'z aloqasi (зри́тельный конта́кт) — alohida mahorat. Cho'qqi notig'i zalni sektorlarga bo'ladi va har sektorga navbatma-navbat 3–5 soniya qaraydi — go'yo har bir kishi bilan shaxsan gaplashadi. Qog'ozga yoki shiftga qaramaydi.

Texnika oltin qoidasi — "kuchli fikr — sekin, past, pauza bilan": havaskor eng muhim joyda hayajondan tezlashadi va balandlashadi — natijada fikr yo'qoladi. Usta — teskarisini qiladi: eng kuchli fikridan oldin pauza qo'yadi, uni sekin, past ovoz bilan, dona-dona aytadi, so'ng yana pauza. Sekinlik — ishonch; shoshqaloqlik — ikkilanish. Pichirlab aytilgan haqiqat baqirib aytilganidan kuchliroq yodda qoladi. Dinamika — cho'qqining eng nozik quroli: notiq ovozini asbob kabi boshqaradi.

3.7. Ekspromt va improvizatsiya — tayyorgarliksiz gapirish

Cho'qqi notig'i tayyor nutqni ijro etibgina qolmaydi — u joyida, kutilmagan holatda ravon va ta'sirli gapira oladi. Bu — экспро́мт (ekspromt) va импровиза́ция.

Ekspromtning siri — "tayyorlangan improvizatsiya". Haqiqiy ekspromt kamdan-kam tug'ma; ko'pincha u tayyorlangan zaxira ustiga quriladi:

text
Универса́льные загото́вки (tayyor "g'ishtlar"):
    • ochish klishesi: «Хоро́ший вопро́с застаёт враспло́х, но…»
    • fikrni cho'zish: «Дава́йте посмо́трим на э́то с трёх сторо́н…»
    • vaqt yutish: «Пре́жде чем отве́тить, ва́жно поня́ть суть вопро́са…»
    • yakunlash: «Е́сли ко́ротко — …»

Ekspromt tuzilishi — PREP formulasi (joyida tez fikr qurish):

text
P — Positio (позиция):    Моя́ пози́ция такова́…            — Mening pozitsiyam shunday…
R — Reason (причина):      Потому́ что…                     — Chunki…
E — Example (пример):      Наприме́р…                       — Masalan…
P — Positio (повтор):      Поэ́тому я убеждён, что…         — Shuning uchun ishonchim komil…

Kutilmagan holatlarni boshqarish:

text
Забы́л мысль:        [pauza] Верну́сь к гла́вному… — [pauza] Asosiyga qaytaman…
Опи́ска/огово́рка:    Прошу́ проще́ния, огово́рился. Пра́вильно так…
Технический сбой:    Что ж, пока́ те́хника ду́мает, поговори́м по-челове́чески.
    — Xo'sh, texnika o'ylayotganda, insonlarcha gaplashaylik.

Ekspromt siri — "erkinlik tayyorgarlikdan tug'iladi": paradoks — eng "erkin" ekspromt eng ko'p tayyorlangan notiqda bo'ladi. U mavzuni chuqur biladi, universal "g'ishtlar"i tayyor, PREP kabi formulani avtomatik qo'llaydi va — eng muhimi — pauzadan qo'rqmaydi. Kutilmagan savolda usta shoshmaydi: u pauza qo'yadi ("Yaxshi savol…"), fikrni yig'adi va tuzilgan javob beradi. Ekspromt — bu tartibsizlik emas, tez qurilgan tartib. Cho'qqi notig'i "har qanday holatda gapira oladi" — chunki uning karkasi doim tayyor.

3.8. Mashhur notiqlar maktabi — kimdan o'rganish

Cho'qqiga chiqish uchun ustalardan o'rganish shart. Notiqlik tarixi bebaho maktab:

Antik cho'qqilar:

text
Демосфе́н (Demosfen, Yunon)  — kamchilikni (duduqlanish) mashq bilan yengib,
    davrining eng buyuk notig'iga aylangan. Saboq: mahorat — mehnat mahsuli.
Цицеро́н (Cicero, Rim)       — ritorika nazariyasi va amaliyotining cho'qqisi;
    «De Oratore». Saboq: notiq — keng bilimli, madaniyatli inson bo'lishi shart.
Квинтилиа́н (Kvintilian)     — «то́лько хоро́ший челове́к мо́жет быть хоро́шим
    ора́тором» — notiqlik axloq bilan bog'liq.

Rus maktabi:

text
А. Ф. Kóni (Anatoliy Koni)  — sud notiqligi cho'qqisi; mantiq + psixologiya + til
    nafisligi. Saboq: dalil va his — birga.
В. О. Ключе́вский (Klyuchevskiy) — akademik notiqlik; tarixni jonli, obrazli tilda
    yetkazgan. Saboq: ilm ham qiziqarli aytilishi mumkin.
М. В. Ломоно́сов              — «Кра́ткое руково́дство к красноре́чию» —
    rus ritorikasining poydevori.

Zamonaviy maktab (TED, siyosiy, biznes-notiqlik):

text
Zamonaviy notiqlik: qisqalik, jonli hikoya (сторителлинг), bitta kuchli g'oya
    (one big idea), vizual tayanch, samimiy kontakt. "18 daqiqa qoidasi" —
    diqqat chegarasi. Saboq: hozirgi zal — qisqa, tirik, obrazli nutqni istaydi.

Maktab siri — "yaxshi notiq — o'g'ri": cho'qqi notig'i ustalarni ko'p tinglaydi va o'g'irlaydi — jumla emas, usulni: Koni'dan — dalilni his bilan bog'lashni, Klyuchevskiy'dan — murakkabni obrazli aytishni, zamonaviy notiqdan — hikoya bilan ochishni. Lekin o'g'irlagan usulni o'z ovozida eritadi. Taqlid — boshlanish, o'ziga xos uslub — cho'qqi. Har kuni bitta yaxshi nutqni tinglang va bitta usulni "o'g'irlang".

3.9. Barcha bloklar — jamlangan jadval

Blok Kalit tushuncha O'zbekcha Vazifa
Ritorika kanoni инве́нция диспози́ция элоку́ция мемо́рия а́кция topishjoylashbezashyodlashijro nutq texnologiyasi
Notiqlik turlari академи́ческое / суде́бное / полити́ческое / торже́ственное akademik/sud/siyosiy/tantanavor registr tanlash
Ekspressiv cho'qqi ана́фора + града́ция + ритори́ческий вопро́с (zanjir) figuralarni zanjirlash, me'yor zarba nuqtasi
Dramaturgiya зачи́н кульмина́ция концо́вка qarmoqavjzarbali yakun nutq egri chizig'i
Auditoriya конта́кт, вопро́сы, ю́мор kontakt, savol-javob, hazil zalni birga olib borish
Texnika го́лос, тембр, па́уза, темп, дина́мика ovoz, tembr, pauza, temp, dinamika ijro (а́кция)
Ekspromt PREP, загото́вки pozitsiya-sabab-misol-takror joyida gapirish
Maktab Ко́ни, Ключе́вский, Демосфе́н ustalardan usul o'rganish o'sish yo'li

4. Ko'p misollar — namuna nutq parchalari

Endi har blokni jonli nutq ichida ko'ramiz.

Kuchli qarmoq (зачи́н) — dramatik pauza + fakt:

text
[pauza] Че́рез мину́ту вы забу́дете полови́ну того́, что я скажу́. [pauza]
    Поэ́тому оста́вшуюся полови́ну я сде́лаю незабыва́емой.
    — Bir daqiqadan so'ng aytadiganlarimning yarmini unutasiz. Shuning uchun qolgan
      yarmini unutilmas qilaman.

Notiqlik turi — sud himoyasi (суде́бное красноре́чие):

text
Уважа́емый суд! Пе́ред ва́ми не де́ло из то́мов и ста́тей. Пе́ред ва́ми — челове́к.
    Челове́к, кото́рый оступи́лся одна́жды, но кото́рый заслу́живает пра́ва
    на второ́й шаг.
    — Hurmatli sud! Oldingizda tomlar va moddalardan iborat ish emas. Oldingizda —
      inson. Bir marta yanglishgan, ammo ikkinchi qadamga haqli inson.

Notiqlik turi — tantanavor tost (торже́ственная речь):

text
Говоря́т, настоя́щего учи́теля узнаю́т не по зна́ниям, кото́рые он дал, а по
    вопро́сам, кото́рые он научи́л задава́ть. За Вас — за челове́ка, научи́вшего
    нас спра́шивать!
    — Aytishlaricha, haqiqiy o'qituvchini bergan bilimidan emas, o'rgatgan savollaridan
      taniydilar. Siz uchun — bizni savol berishga o'rgatgan inson uchun!

Figuralar zanjiri — kulminatsiya (ана́фора + анти́теза + града́ция):

text
Они́ говоря́т: невозмо́жно. Они́ говоря́т: по́здно. Они́ говоря́т: не на́ше де́ло.
    [ана́фора] А я говорю́: возмо́жно. Са́мое вре́мя. И́менно на́ше. [анти́теза]
    Потому́ что е́сли не мы — то кто? Е́сли не сейча́с — то когда́? [ритори́ческий вопро́с]
    — Ular aytadi: imkonsiz. Ular aytadi: kech. Ular aytadi: bizning ishimiz emas.
      Men esa aytaman: mumkin. Aynan payti. Aynan bizning. Chunki agar biz bo'lmasak —
      kim? Agar hozir bo'lmasa — qachon?

Auditoriya bilan hazil (samimiy kontakt):

text
Зна́ю, о чём вы сейча́с ду́маете: «Ещё одна́ речь». [pauza] Че́стно? Я то́же так
    ду́мал, когда́ гото́вил её. Но потерпи́те три мину́ты — и, обеща́ю, оно́ того́ сто́ит.
    — Bilaman, hozir nima o'ylayapsiz: "Yana bir nutq". Rostini aytsam? Uni
      tayyorlayotganimda men ham shunday o'ylardim. Lekin uch daqiqa sabr qiling —
      va, va'da beraman, u arziydi.

Kuchli yakun (концо́вка — halqa + призы́в):

text
Я на́чал с вопро́са: заче́м мы здесь? Тепе́рь вы зна́ете отве́т. Мы здесь, что́бы
    не уйти́ таки́ми же, каки́ми пришли́. Так не ухо́дите про́сто так. Сде́лайте
    пе́рвый шаг — сего́дня.
    — Men savol bilan boshladim: nima uchun bu yerdamiz? Endi javobni bilasiz. Biz
      shu yerdamiz — kelgandek bo'lib ketmaslik uchun. Shunday ekan, shunchaki ketmang.
      Birinchi qadamni tashlang — bugun.

Ekspromt — kutilmagan savolga PREP javob:

text
[pauza] Хоро́ший вопро́с. Моя́ пози́ция проста́: да, э́то ну́жно. [P] Потому́ что цена́
    безде́йствия вы́ше цены́ оши́бки. [R] Возьми́те любо́й уда́чный проект — за ним
    сто́ят те, кто рискну́л. [E] Поэ́тому — да, действовать сто́ит. [P]
    — Yaxshi savol. Pozitsiyam oddiy: ha, bu kerak. Chunki harakatsizlik narxi
      xato narxidan yuqori. Har qanday muvaffaqiyatli loyihani oling — ortida
      tavakkal qilganlar turadi. Shuning uchun — ha, harakat qilishga arziydi.

5. Talaffuz bo'limi

Cho'qqi darajasida talaffuz — ishontirishning yarmi. Avval atamalar, keyin ijro naqshlari.

  • ора́торское мастерство́ /a-RA-tar-ska-ye mas-tyer-STVO/ — ора́торское urg'u -ра́- da (boshdagi "о" "a"); мастерство́ urg'u oxirda (-во́): "mastyerstvó".
  • рито́рика /ri-TO-ri-ka/ — urg'u -то́- da (ikkinchi bo'g'in); "ritórika".
  • инве́нция /in-VYEN-tsi-ya/ — urg'u -ве́- da; lot. inventio, "mavzu topish": "invyéntsiya".
  • диспози́ция /dis-pa-ZI-tsi-ya/ — urg'u -зи́- da; boshdagi "о" "a": "dispazítsiya".
  • элоку́ция /e-la-KU-tsi-ya/ — urg'u -ку́- da; "so'z bilan bezash": "elakútsiya".
  • мемо́рия /mye-MO-ri-ya/ — urg'u -мо́- da; "yodlash bosqichi": "myemóriya".
  • а́кция /A-ktsi-ya/ — urg'u boshda (а́-); bu yerda "ijro" ma'nosida: "áktsiya".
  • красноре́чие /kras-na-RYE-chi-ye/ — urg'u -ре́- da; "notiqlik, notiqlik san'ati": "krasnaryéchiye".
  • аудито́рия /a-u-di-TO-ri-ya/ — urg'u -то́- da; "auditoriya, tinglovchilar": "auditóriya".
  • кульмина́ция /kul-mi-NA-tsi-ya/ — urg'u -на́- da; "avj nuqtasi": "kulminátsiya".
  • экспро́мт /eks-PROMT/ — urg'u -про́мт da; "мпт" birikma qiyin — sekin: "eksprómt".
  • импровиза́ция /im-pra-vi-ZA-tsi-ya/ — urg'u -за́- da: "impravizátsiya".
  • тембр /TYEMBR/ — bir bo'g'in, "мбр" oxirda qiyin — yumshoq "т": "tyembr".
  • дина́мика /di-NA-mi-ka/ — urg'u -на́- da; "ovoz balandligi o'yini": "dinámika".

Ijro (а́кция) naqshlari — cho'qqining "ovozi":

text
Dramatik qarmoq:        [PAUZA] …Всё, что вы зна́ете, — непра́вда. 
    — pauza bilan boshlaish; jumla past va sekin — diqqatni "yorib" kiradi.

Kulminatsiya (avj):     Не за́втра.  Не пото́м.  Сейча́с! 
    — har jumlada ovoz kuchayadi, oxirgisi eng baland va qat'iy.

Pichirlash (dina­mika):  [past, deyarli pichirlab] И зна́ете, что са́мое стра́шное? 
    — keskin pasaytirilgan ovoz — zal diqqatini "yig'adi", so'ng PAUZA.

Zarbali yakun:          Бу́дущее создаю́т. Не ждут.  [PAUZA — точка]
    — pastga tushuvchi qat'iy ohang, qisqa parselyatsiya, so'nggi pauza.

Ikki oltin ijro qoidasi: (1) Kontrast — cho'qqining yuragi. Doim baland — quloqni og'ritadi; doim past — uxlatadi. Kuch — o'zgarishda: sokin bayondan keyin kulminatsiya "portlaydi"; baland avjdan keyin pichirlash "muzlatadi". Ovozingizni asbob kabi boshqaring. (2) Eng kuchli fikr — sekin, past, pauzada. Havaskor avjda tezlashadi; usta — sekinlashadi. Muhim fikrdan oldin pauza (tayyorlaydi), keyin sekin va past ovoz (singdiradi), so'ng yana pauza (yodda qoldiradi). Pichirlab aytilgan haqiqat baqiriqdan kuchliroq yangraydi.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
ора́торское мастерство́ о-ра́-тор-ско-е мас-тер-ство́ notiqlik mahorati Верши́на ора́торского мастерства́. — Notiqlik mahorati cho'qqisi.
красноре́чие крас-но-ре́-чи-е notiqlik, so'zga chechanlik Дар красноре́чия. — Notiqlik iste'dodi.
инве́нция ин-ве́н-ци-я inventsiya (mavzu topish) Инве́нция — пе́рвый кано́н. — Inventsiya — birinchi kanon.
диспози́ция дис-по-зи́-ци-я dispozitsiya (joylashtirish) Проду́мать диспози́цию ре́чи. — Nutq dispozitsiyasini o'ylash.
элоку́ция э-ло-ку́-ци-я elokutsiya (so'z bilan bezash) Элоку́ция — иску́сство сло́ва. — Elokutsiya — so'z san'ati.
мемо́рия ме-мо́-ри-я memoriya (yodlash) Мемо́рия трениру́ет па́мять. — Memoriya xotirani mashq qiladi.
а́кция (произнесе́ние) а́к-ци-я ijro, nutqni aytish А́кция — жива́я по́дача. — Aksiya — jonli ijro.
ора́тор о-ра́-тор notiq, ma'ruzachi Блестя́щий ора́тор. — Ajoyib notiq.
аудито́рия а-у-ди-то́-ри-я auditoriya, tinglovchilar Чу́вствовать аудито́рию. — Auditoriyani his qilmoq.
зачи́н за-чи́н nutq boshi, qarmoq Си́льный зачи́н. — Kuchli qarmoq.
кульмина́ция куль-ми-на́-ци-я kulminatsiya, avj nuqtasi Кульмина́ция ре́чи. — Nutq kulminatsiyasi.
концо́вка кон-цо́в-ка yakun, xotima Уда́рная концо́вка. — Zarbali yakun.
зри́тельный конта́кт зри́-тель-ный кон-та́кт ko'z aloqasi Держа́ть зри́тельный конта́кт. — Ko'z aloqasini ushlab turmoq.
па́уза па́-у-за pauza, to'xtam Держа́ть па́узу. — Pauza ushlab turmoq.
темп темп temp, nutq tezligi Меня́ть темп ре́чи. — Nutq tempini o'zgartirmoq.
тембр тембр tembr, ovoz rangi Ни́зкий тембр внуша́ет дове́рие. — Past tembr ishonch uyg'otadi.
дина́мика ди-на́-ми-ка dinamika (ovoz balandligi) Игра́ть дина́микой го́лоса. — Ovoz dinamikasi bilan o'ynamoq.
интона́ция ин-то-на́-ци-я intonatsiya, ohang Выразительная интона́ция. — Ta'sirli ohang.
экспро́мт экс-про́мт ekspromt, tayyorgarliksiz Говори́ть экспро́мтом. — Ekspromt gapirmoq.
импровиза́ция им-про-ви-за́-ци-я improvizatsiya Мастерска́я импровиза́ция. — Ustalik bilan improvizatsiya.
суде́бная речь су-де́б-на-я речь sud nutqi Защити́тельная суде́бная речь. — Himoyaviy sud nutqi.
торже́ственная речь тор-же́ст-вен-на-я речь tantanavor nutq Торже́ственная речь на юбиле́е. — Yubileydagi tantanavor nutq.
призы́в к де́йствию при-зы́в к де́йст-ви-ю harakatga chaqiriq Заверши́ть призы́вом. — Chaqiriq bilan yakunlamoq.
драматурги́я ре́чи дра-ма-тур-ги́-я ре́-чи nutq dramaturgiyasi Драматурги́я ре́чи держит зал. — Nutq dramaturgiyasi zalni ushlaydi.
владе́ть аудито́рией вла-де́ть а-у-ди-то́-ри-ей zalni qo'lga olmoq Ора́тор владе́ет аудито́рией. — Notiq zalni qo'lga oladi.

Yodlash qoidasi: bu atamalarni uch blokda yodlang. (1) KANON: инве́нция диспози́ция элоку́ция мемо́рия а́кция — nutqni yaratish besh bosqichi, ketma-ketligi bilan. (2) DRAMATURGIYA: зачи́н кульмина́ция концо́вка — nutqning egri chizig'i. (3) IJRO: го́лос, тембр, па́уза, темп, дина́мика — texnikaning asboblari. Har blokdan bitta "asosiy" atamani avtomatlashtiring — bu uch blok butun notiqlik cho'qqisining karkasi.


7. Namuna nutq — to'liq professional chiqish (tantanavor-akademik)

Quyida — to'liq notiqlik namunasi: universitet bitiruv marosimidagi tantanavor-akademik nutq (тантанавор ma'ruza — akademik obro' + tantanavor his). Nutq halqa kompozitsiyasida qurilgan; o'ng izohda blokni belgilaymiz.

text
[ЗАЧИ́Н — dramatik qarmoq: pauza + kutilmagan fikr]
[pauza] Че́рез час вы переста́нете быть студе́нтами. [pauza] И, че́стно говоря́,
    я вам не зави́дую. Потому́ что са́мое тру́дное — начина́ется сейча́с.
    — Bir soatdan so'ng siz talaba bo'lishdan to'xtaysiz. Va, rostini aytsam,
      sizga havas qilmayman. Chunki eng qiyini — endi boshlanadi.

[Э́ТОС — obro', ishonch; С1 26 tayanchi]
Я стою́ здесь не как челове́к, у кото́рого есть все отве́ты. Я стою́ как тот, кто
    три́дцать лет задаёт те же вопро́сы, что и вы сего́дня. И кое-чему́ э́ти го́ды
    меня́ научи́ли.
    — Men bu yerda hamma javoblarga ega inson sifatida turganim yo'q. Men — o'ttiz
      yildan beri siz bugun berayotgan savollarni berayotgan kishi sifatida turibman.
      Va bu yillar menga bir narsani o'rgatdi.

[ОСНОВНА́Я ЧАСТЬ — ло́гос + akademik uslub; birinchi fikr]
Вам говори́ли, что зна́ния — э́то си́ла. Э́то пра́вда лишь наполови́ну. Иссле́дования
    после́дних лет пока́зывают: успе́шнее не тот, кто бо́льше зна́ет, а тот, кто
    бы́стрее у́чится за́ново. Мир меня́ется — и дипло́м не защити́т того́, кто переста́л
    учи́ться.
    — Sizga aytishgan: bilim — bu kuch. Bu faqat yarmi rost. So'nggi yillar
      tadqiqotlari ko'rsatadi: ko'proq biladigan emas, qaytadan tezroq o'rganadigan
      muvaffaqiyatliroq. Dunyo o'zgaryapti — va diplom o'qishdan to'xtaganni himoya
      qilmaydi.

[OPPONENT — kutilgan e'tirozni chiroyli bartaraf; prolepsis]
Кто́-то из вас сейча́с ду́мает: «Легко́ говори́ть, когда́ путь уже́ про́йден».
    И вы пра́вы. Но и́менно поэ́тому я говорю́ то, что хоте́л бы услы́шать сам —
    три́дцать лет наза́д, на э́том же ме́сте.
    — Sizdan kimdir hozir o'ylayapti: "Yo'l bosib bo'lingandan keyin gapirish oson".
      Va haqsiz. Lekin aynan shuning uchun men o'zim eshitishni istagan narsani
      aytyapman — o'ttiz yil oldin, aynan shu joyda.

[КУЛЬМИНА́ЦИЯ — figuralar zanjiri + dinamika]
Так что не бо́йтесь оши́бок. [pauza] Бо́йтесь безде́йствия. Бо́йтесь дня, про́житого
    впусту́ю. Бо́йтесь мечты́, кото́рую вы так и не реши́лись назва́ть вслух. [ана́фора +
    града́ция] Потому́ что жизнь измеря́ется не года́ми — а тем, что вы в них вложи́ли.
    — Shunday ekan, xatolardan qo'rqmang. Harakatsizlikdan qo'rqing. Behuda o'tgan
      kundan qo'rqing. Ovoz chiqarib aytishga jur'at etmagan orzudan qo'rqing. Chunki
      hayot yillar bilan emas — ularga qo'ygan narsangiz bilan o'lchanadi.

[КОНЦО́ВКА — halqa (qaytish) + призы́в]
В нача́ле я сказа́л, что не зави́дую вам. Я солга́л. [pauza] Я зави́дую. Потому́ что
    у вас впереди́ — пе́рвый шаг. А пе́рвый шаг — э́то всё. Сде́лайте его́ сего́дня.
    Не за́втра. Сего́дня. Поздравля́ю вас.
    — Boshida sizga havas qilmayman dedim. Yolg'on aytdim. Havas qilaman. Chunki
      oldingizda — birinchi qadam bor. Birinchi qadam esa — bu hammasi. Uni bugun
      tashlang. Ertaga emas. Bugun. Sizni tabriklayman.

E'tibor bering — nutqning arxitekturasi: nutq dramatik pauza + kutilmagan fikr bilan ochiladi ("sizga havas qilmayman" — qarmoq), étos bilan ishonch qozonadi ("men ham shu savollarni berardim" — men sizdan yuqorida emasman), lógos bilan akademik dalil keltiradi (o'rganish > bilish), opponent e'tirozi hurmat bilan bartaraf qilinadi ("va haqsiz"), so'ng kulminatsiya — anafora + gradatsiya zanjiri ("бо́йтесь…") avj nuqtasini quradi, va halqa yopiladi: boshdagi "havas qilmayman" yakunda teskarisiga aylanadi ("yolg'on aytdim, havas qilaman") — bu kutilmagan burilish zalni larzaga soladi, so'ng aniq chaqiriq ("bugun tashlang"). Diqqat: figuralar faqat kulminatsiyada portlaydi, qolgan qism sokin va oddiy — bu kontrast ularga kuch beradi. Bu — akademik obro' + tantanavor his + dramaturgiya birlashgan cho'qqi nutq andozasi.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

C2 o'quvchilar notiqlik cho'qqisida quyidagi xatolarga yo'l qo'yadi:

  • Matnni o'qish (чте́ние с листа́): butun nutqni qog'ozdan so'zma-so'z o'qish, boshni ko'tarmaslik. Mantiqiy karkasni yodlab, erkin gapiring (мемо́рия): tayanch nuqtalarni esda tuting, so'zni joyida quring. Sabab: o'qilgan nutq — o'lik; ko'z aloqasi yo'q, kontakt yo'q, ishonch yo'q. Auditoriya matnni emas, tirik odamni tinglaydi. Qog'oz — faqat "xarita", nutq emas.

  • Figuralar haddan oshishi (перегру́з фигу́рами): har jumla metafora, anafora, ritorik savol — nutq dabdabali va sun'iy. Kontrast printsipi — figura faqat kulminatsiyada: nutqning ko'p qismi sokin va oddiy, avjda 3–4 figura portlaydi. Sabab: doimiy figura — shovqin; sokinlik fonidagi bitta figura — bo'ron. Figura — bezak emas, zarba nuqtasi.

  • Yassi, bir tekis ijro (моното́нность): bir xil temp, bir xil balandlik, pauzasiz. Dinamika va pauza bilan o'ynang: temp, balandlik, ohangni o'zgartiring; muhim fikrdan oldin/keyin pauza. Sabab: monoton nutq — uxlatadi, mazmun qanchalik yaxshi bo'lmasin. Auditoriya kontrastdan uyg'onadi. Ovoz — asbob, uni "chalish" kerak.

  • Kulminatsiyasiz nutq (нет кульмина́ции): hamma joy bir xil "muhim", avj nuqtasi yo'q. Bitta aniq kulminatsiya quring: eng kuchli fikr, eng baland his — bitta joyga jamlang, unga olib boring. Sabab: hammasi muhim bo'lsa — hech nima muhim emas. Nutq egri chiziq bo'lishi kerak: past-baland, undan keyin cho'qqi.

  • Zaif, so'nib boruvchi yakun (сла́бая концо́вка): «Ну, в о́бщем, вот… спаси́бо за внима́ние». Zarbali, avjda tugaydigan yakun: призыв, halqa yoki aforizm bilan. Sabab: tinglovchi oxirgi jumlani eng ko'p yodda oladi. So'nik yakun butun nutqni "o'chiradi". Nutq avjda tugashi shart, so'nib emas.

  • Noqulay savoldan qochish yoki asabiylashish: e'tirozga hujum bilan javob berish yoki dovdirash. Savolni imkoniyatga aylantiring: «Отли́чный вопро́с…», hurmat, pauza, tuzilgan javob (PREP). Sabab: zal notiqning holatini o'qiydi; asabiylik — zaiflik belgisi. Cho'qqi notig'i zal bilan kurashmaydi — uni birga olib boradi. Noqulay savol — hujum emas, qiziqish.

Mini-mashq (og'zaki): quyidagi zaif yakun berilgan. Uni cho'qqi darajasida qayta yozing: (a) halqa yoki призыв qo'shing, (b) parselyatsiya bilan zarbali jumla bilan tugating. Zaif yakun: «Ну, я ду́маю, чте́ние — э́то поле́зно. Спаси́бо, что вы́слушали». (Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Har bir tavsif ritorika kanonining qaysi bosqichiga tegishli — инве́нция, диспози́ция, элоку́ция, мемо́рия yoki а́кция?

text
1. Notiq metafora va anafora bilan nutqni bezaydi.                 ___
2. Notiq mavzuni tanlaydi va dalillarni yig'adi.                   ___
3. Notiq nutqni tayanch nuqtalari bo'yicha yodlaydi.               ___
4. Notiq zal oldida ovoz, pauza, imo-ishora bilan ijro etadi.     ___
5. Notiq dalillarni "kuchli–zaif–eng kuchli" tartibda joylaydi.   ___

Mashq 2. Har bir nutq parchasi qaysi notiqlik turiga mansub — академи́ческое, суде́бное, полити́ческое, торже́ственное yoki вое́нное?

text
1. «Уважа́емый суд! За э́той стро́кой — жива́я судьба́».             ___
2. «Мы стои́м на поро́ге переме́н. Бу́дущее — за на́ми!»             ___
3. «Позво́льте подня́ть бока́л за на́шего юбиля́ра!»                 ___
4. «Как пока́зывает ана́лиз да́нных, гипо́теза подтверди́лась».      ___

Mashq 3. Quyidagi zaif qarmoqni (зачи́н) kuchli qarmoqqa aylantiring — dramatik pauza, kutilmagan fakt yoki savol bilan:

text
Zaif zachin: «Сего́дня я хочу́ рассказа́ть вам о ва́жности чте́ния».
 ___

Mashq 4. Quyidagi oddiy jumlani figuralar zanjiri (anafora + gradatsiya yoki antiteza + ritorik savol) bilan kulminatsiya darajasiga ko'taring:

text
Oddiy: «На́до де́йствовать сейча́с, а не ждать».
 ___

Mashq 5. Auditoriyadan noqulay savol keldi. Uni imkoniyatga aylantirib, PREP formulasi bilan javob bering:

text
Savol: «А отку́да у вас уве́ренность, что э́то сработает?»
 ___

Mashq 6. Xatoni toping va tuzating:

text
1. (butun nutq qog'ozdan so'zma-so'z o'qilyapti)           xato: ___ ; tuzatish: ___
2. «Ну, в о́бщем, вот и всё. Спаси́бо за внима́ние».         xato: ___ ; tuzatish: ___
3. (har jumlada metafora, anafora, ritorik savol)          xato: ___ ; tuzatish: ___

Mashq 7 (ijodiy). Berilgan mavzuda qisqa cho'qqi nutq (8–10 gap) yozing. Nutqda kamida beshta blok ishlasin: (a) kuchli зачи́н (qarmoq), (b) étos, (c) kamida bitta to'liq argument, (d) кульмина́ция (figuralar zanjiri bilan), (e) halqa yoki призыв bilan zarbali yakun. Nutqni notiqlik turini tanlab yozing (masalan, tantanavor yoki siyosiy):

text
Mavzu: «Заче́м челове́ку мечта́ть в век техноло́гий?»
    (Texnologiyalar asrida insonga nima uchun orzu qilish kerak?)

Mashq 8 (tahlil). Quyidagi qisqa nutq parchasini ijro nuqtai nazaridan tahlil qiling: qayerda pauza qo'yish kerak? Qayerda ovozni pasaytirib pichirlash, qayerda balandlatish? Qayerda kulminatsiya? Belgilang:

text
«Мы поте́ряли мно́гое. Но не всё. У нас оста́лось са́мое гла́вное — мы са́ми.
И пока́ мы вме́сте, ничего́ не поте́ряно. Встаём. И идём да́льше».
 ___

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Ritorika kanoni bo'yicha nutq qurish: Wisar AIdan bitta mavzu bersin. Siz nutqni besh kanon bo'yicha ketma-ket tuzing: инве́нция (g'oya + dalil), диспози́ция (tuzilma), элоку́ция (figuralar), мемо́рия (tayanch nuqtalar), а́кция (ijro rejasi — qayerda pauza, avj). AI har bosqich to'liq bajarilganini va bosqichlar mantiqiy ketma-ketlikda ekanini tekshirsin.

  2. Notiqlik turlari drilli: AIdan bitta g'oyani (masalan, "vaqtning qadri") bersin. Siz shu g'oyani uch xil turda ifodalang: akademik ma'ruza, tantanavor tost va siyosiy chaqiriq sifatida. AI har bir variant o'z turining registri, uslubi va vositasiga mos kelishini baholasin — akademik quruq mantiqli, tost samimiy, chaqiriq safarbar qiluvchi bo'lsin.

  3. Kulminatsiya qurish mashqi: AIdan 3 ta oddiy, "yassi" jumla bersin. Siz har birini figuralar zanjiri bilan (anafora + gradatsiya + ritorik savol) kulminatsiya darajasiga ko'taring. AI zanjir tabiiy chiqqanini, figuralar haddan oshmaganini va jumla haqiqatan "portlab" turganini tekshirsin.

  4. Ekspromt va noqulay savol rol o'yini: AI sizga notiqlik chiqishi mavzusini bersin, so'ng chiqish o'rtasida kutilmagan, noqulay savollar bersin. Siz har birini PREP formulasi bilan, "savolni imkoniyatga aylantirib" javob bering (avval hurmat + pauza klishesi, so'ng tuzilgan javob). AI javobingiz tuzilgan, ishonchli va savolni chetlab o'tmaganini baholasin.

  5. Ijro (а́кция) tahlili: AIdan qisqa nutq matni bersin. Siz uni ijro partiturasiga aylantiring: qayerda pauza (‖), qayerda ovozni pasaytirish (), balandlatish (), sekinlash, kulminatsiya. So'ng ovoz yozib, tinglang. AI (yoki o'zingiz) monotonlik yo'qmi, kontrast bormi, kulminatsiya ajralib turadimi — tekshiring.

Maqsad: kamida bitta to'liq nutqni besh kanon bo'yicha quring, bitta g'oyani uch turda ifodalang, 3 ta kulminatsiya yarating, bitta ekspromt olishuvda noqulay savollarni imkoniyatga aylantiring va bitta nutqni ijro partiturasiga soling; AI ularni "tuzilgan, ta'sirli, kontrastli, cho'qqi darajasida" deb tasdiqlaguncha qayta ishlang. Cho'qqi notiqligi — bu texnologiya + dramaturgiya + jonli ijro birligi.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim, namuna): «…И вот что я поня́л за все э́ти го́ды. Чте́ние — э́то не по́льза. Э́то свобо́да. Свобо́да ду́мать свое́й голово́й. Так что не закрыва́йте кни́гу. Откро́йте её. Сего́дня ве́чером». (Halqa + призыв + parselyatsiya: yakun "svoboda" tushunchasiga ko'tariladi, so'ng qisqa zarbali chaqiriq bilan tugaydi.) — (…Va mana shu yillarda men buni angladim. O'qish — bu foyda emas. Bu erkinlik. O'z boshi bilan o'ylash erkinligi. Shunday ekan, kitobni yopmang. Uni oching. Bugun kechqurun.)

Mashq 1: 1 элоку́ция (so'z bilan bezash); 2 инве́нция (mavzu va material topish); 3 мемо́рия (yodlash); 4 а́кция (jonli ijro); 5 диспози́ция (joylashtirish).

Mashq 2: 1 суде́бное (sud murojaati, "uvazhaemyy sud"); 2 полити́ческое (safarbar chaqiriq, "budushee — za nami"); 3 торже́ственное (tost, "podnyat' bokal"); 4 академи́ческое (ilmiy, "analiz dannyh").

Mashq 3 (namuna): [pauza] Когда́ вы в после́дний раз чита́ли кни́гу — по-настоя́щему, не отрыва́ясь? [pauza] Е́сли вы не по́мните — э́та речь для вас. (Oxirgi marta qachon kitob o'qidingiz — chinakamiga, uzilmasdan? Agar eslay olmasangiz — bu nutq siz uchun.) — Kuchli qarmoq: ritorik savol + pauza + kutilmagan burilish.

Mashq 4 (namuna): Ждать? Чего́? Ещё одного́ го́да? Ещё одной́ упу́щенной возмо́жности? [ритори́ческий вопро́с + града́ция] Одни́ ждут удобного моме́нта — а мы его́ создаём. [анти́теза] Вре́мя — сейча́с. (Kutish? Nimani? Yana bir yilni? Yana bir boy berilgan imkoniyatni? Ba'zilar qulay lahzani kutadi — biz esa uni yaratamiz. Vaqt — hozir.)

Mashq 5 (namuna): Отли́чный вопро́с — и че́стный. [pauza] Моя́ уве́ренность не на пусто́м ме́сте: [P] она́ на фа́ктах. [R] Мы уже́ проверили э́то на трёх проектах, и ка́ждый раз — результа́т. [E] Поэ́тому да — я уве́рен, и гото́в показа́ть цифры. [P] (Ajoyib savol — va halol. Ishonchim bo'sh joyda emas: u faktlarga asoslangan. Buni allaqachon uch loyihada sinab ko'rdik, va har safar — natija. Shuning uchun ha — ishonchim komil, va raqamlarni ko'rsatishga tayyorman.)

Mashq 6: 1 xato: matnni o'qish (мемо́рия yo'q); tuzatish: mantiqiy karkasni yodlab, ko'z aloqasi bilan erkin gapirish. 2 xato: zaif, so'nik yakun (сла́бая концо́вка); tuzatish: priziv yoki halqa bilan zarbali tugatish («Так сде́лайте пе́рвый шаг — сего́дня»). 3 xato: figuralar haddan oshishi (перегру́з); tuzatish: figuralarni faqat kulminatsiyaga qoldirib, qolgan qismni sokin va oddiy qilish (kontrast).

Mashq 7 (namuna javob): [pauza] Маши́на уже́ уме́ет писать стихи́. Заче́м тогда́ мечта́ть челове́ку? [зачи́н — ритори́ческий вопро́с] Я не футуро́лог. Я про́сто ви́дел, как одна́ мечта́ поменя́ла це́лую жизнь [étos]. Мечта́ — э́то не побе́г от реа́льности. Э́то её черте́ж [те́зис + мета́фора]: пре́жде чем что́-то постро́ить, ну́жно уви́деть э́то в голове́ [иллюстра́ция]. Мне ска́жут: «Маши́на приду́мает лу́чше». Возмо́жно. Но маши́на не захо́чет. А челове́к — хо́чет [opponent]. И вот в чём си́ла: маши́на счита́ет — челове́к мечта́ет. Маши́на повторя́ет — челове́к создаёт [анти́теза + кульмина́ция]. Так не отдава́йте свою́ мечту́ никому́. Да́же маши́не. Мечта́йте — сего́дня [призыв + halqa]. (Mashina allaqachon she'r yoza oladi. Unda insonga nima uchun orzu qilish kerak? Men futurolog emasman. Men shunchaki bir orzu butun hayotni o'zgartirganini ko'rganman. Orzu — bu voqelikdan qochish emas. Bu uning chizmasi: biror narsani qurishdan oldin uni boshda ko'rish kerak. Menga aytishadi: "Mashina yaxshiroq o'ylab topadi". Ehtimol. Lekin mashina istamaydi. Inson esa — istaydi. Kuch mana shunda: mashina hisoblaydi — inson orzu qiladi. Mashina takrorlaydi — inson yaratadi. Shunday ekan, orzuingizni hech kimga bermang. Hatto mashinaga ham. Orzu qiling — bugun.)

Mashq 8 (tahlil, namuna): «Мы поте́ряли мно́гое. ‖ [pauza] Но не всё. ‖ [past ovoz, sekin] У нас оста́лось са́мое гла́вное — [pauza] мы са́ми. ‖ И пока́ мы вме́сте, ничего́ не поте́ряно. ‖ [ovoz kuchaya boradi — кульмина́ция] Встаём. ‖ И идём да́льше». [qat'iy, pastga tushuvchi yakun] — Tahlil: birinchi jumladan keyin pauza (og'irlik); "Но не всё" — past, sekin (sir, yaqinlik); "мы са́ми" oldidan pauza (kutish); "Встаём. И идём да́льше" — kulminatsiya, ovoz balandlashib, so'ng qat'iy pastga tushuvchi ohang bilan parselyatsiya. Kontrast: sokin boshlanish past markaz baland-qat'iy yakun.


12. Xulosa va keyingi darsga ko'prik

Bugun siz o'rgandingiz:

  • Notiqlik mahorati cho'qqisi (ора́торское мастерство́) — C1 26-dagi ishontirish asoslari (étos–lógos–páfos, argumentatsiya) ustiga qurilgan virtuoz daraja: nafaqat ishontirish, balki tinglovchini o'zgartirish, larzaga keltirish, unutilmas iz qoldirish.
  • Klassik ritorika kanoni — nutq yaratishning besh bosqichi: инве́нция (mavzu topish) диспози́ция (joylashtirish) элоку́ция (so'z bilan bezash) мемо́рия (yodlash) а́кция (jonli ijro). Yaxshi nutq oyoqda emas, "stolda" tug'iladi.
  • Notiqlik turlari — akademik, sud, siyosiy, diniy-ma'naviy, tantanavor, harbiy: har biri o'z registri, uslubi va vositasiga ega. Cho'qqi notig'i turni aniqlaydi va unga moslashadi.
  • Ekspressiv vositalar cho'qqi — C1 11-dagi figuralar (ана́фора, града́ция, анти́теза, ритори́ческий вопро́с, парцелля́ция, хиа́зм, оксю́морон) ustalik bilan, zanjirlab, va me'yor bilan: figura faqat kulminatsiyada "portlaydi".
  • Nutq dramaturgiyasi — kuchli зачи́н (qarmoq) кульмина́ция (avj) zarbali концо́вка (yakun). Nutq — to'lqin, egri chiziq; kontrast unga kuch beradi.
  • Auditoriya bilan mahorat — jonli kontakt, ko'z aloqasi, savol-javobni boshqarish, e'tirozni chiroyli bartaraf qilish, o'rinli hazil. Zal bilan kurashmang — uni birga olib boring.
  • Nutq texnikasi cho'qqi — ovoz, tembr, pauza, temp, dinamika, tana tili, ko'z aloqasi. Ovoz — asbob; eng kuchli fikr — sekin, past, pauza bilan.
  • Ekspromt — tayyorlangan improvizatsiya: universal "g'ishtlar" + PREP formulasi + pauzadan qo'rqmaslik. Erkinlik tayyorgarlikdan tug'iladi.
  • Mashhur notiqlar maktabi — Демосфе́н, Цицеро́н, Ко́ни, Ключе́вский va zamonaviy notiqlardan usul o'rganish. Taqlid — boshlanish, o'z ovoz — cho'qqi.

Eslatib qo'yamiz: notiqlik cho'qqisi — bu texnologiya + dramaturgiya + jonli ijro birligi. Cho'qqi notig'i nutqni quradi (kanon), uni spektakl kabi dramaturgik loyihalaydi, ekspressiv figuralarni refleks darajasida boshqaradi, ovozini asbob kabi chaladi va zal bilan jonli muloqot qiladi. Eng muhim C2 qoidasi: kontrast — sokinlik fonidagi bitta figura bo'ronday, doimiy shovqin esa hech narsa; eng kuchli fikringizni sekin, past ovoz, pauza bilan ayting — pichirlab aytilgan haqiqat baqiriqdan kuchliroq yodda qoladi.

Keyingi dars — C2 — 16-dars: Akademik yozuv — cho'qqi (akademícheskoe письмо́: монография, диссертация). Bugun siz og'zaki so'zning cho'qqisini — auditoriya oldida jonli, ta'sirli, larzaga soluvchi nutqni — egalladingiz. Keyingi darsda esa yozma so'zning cho'qqisiga ko'tarilamiz: monografiya, dissertatsiya va ilmiy asar tili. O'sha yerda cho'qqi — teskari yo'nalishda: notiqlikda siz his va dinamika bilan ta'sir qildingiz, akademik yozuvda esa — qat'iy mantiq, terminologik aniqlik, obyektiv "muallif-biz", murakkab davr (C2 3-dars) bilan. Bugungi ba'zi vositalar — argument arxitekturasi, opponent bilan ishlash, kompozitsiya — akademik yozuvda ham ishlaydi, lekin butunlay boshqa registrda: emotsiyasiz, dalabop, tekshiriladigan. Og'zaki cho'qqi (par­lo) va yozma cho'qqi (scripto) — bitta mahoratning ikki qanoti. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C2 — 15-dars: Notiqlik mahorati — cho'qqi (ора́торское мастерство́) — klassik ritorika kanoni, notiqlik turlari, nutq dramaturgiyasi, notiq mahorati cho'qqisi — Wisar