WisarWisar
Rus tili kursi/C2 Mahorat30 daqiqa

C2 — 20-dars: Professional podtillar (профессиона́льные подъязыки́) — huquq, tibbiyot, IT, moliya, fan tili; термин vs профессионали́зм vs жарго́н; латини́зм va англици́зм

C2 — MAHORAT · 20-dars


1. Dars nomi va maqsad

Dars nomi: Professional podtillar (профессиона́льные подъязыки́) — bir umumiy rus tilining ichida yashaydigan ixtisoslashgan tillar: huquq (юриди́ческий), tibbiyot (медици́нский), IT/texnika (техни́ческий), moliya (фина́нсовый) va fan (нау́чный) sohalarining terminologiyasi, kasbiy iboralari va registri. Bu darsda siz термин (atama), профессионали́зм (kasbiy so'z) va жарго́н (kasbiy jargon) o'rtasidagi nozik farqni ajratasiz, latinizm va anglitsizm ulushini his qilasiz va notanish sohaning matnini "ochib o'qish" strategiyasini egallaysiz.

Butun kurs davomida siz umumiy rus tilini — barcha uchun tushunarli, "neytral" tilni — o'rgandingiz. Ammo mahorat darajasida (ТРКИ-4, ona tili sohibiga yaqin) bitta til yo'q: bor — o'nlab podtillar. Advokat, jarroh, dasturchi va moliyachi bir xil grammatika bilan gapiradi, ammo ularning leksikasi, iboralari va hatto registri bir-biridan shu qadar farq qiladiki, biri ikkinchisining professional matnini erkin o'qiy olmaydi. C1 24-darsda siz rasmiy-huquqiy hujjatni (shartnoma, nizom, bayonnoma) blok-blok yig'ishni o'rgandingiz — bu bitta sohaning janr arxitekturasi edi. Bugun biz balandroq ko'tarilamiz: nafaqat bitta soha, balki beshta soha tilini yonma-yon qo'yib, ularni bir-biridan ajratadigan va bir-biriga o'xshatadigan qonuniyatlarni ochamiz.

Nima uchun bu — aynan C2 mavzusi? Chunki professional podtilni tushunish grammatika emas, kompetensiya talab qiladi. (1) Termin tabiati: siz termin oddiy so'zdan qanday farq qilishini — bir ma'nolilik (однозна́чность), tizimlilik (систе́мность), ta'riflanuvchilik (дефини́руемость) — ichdan bilishingiz kerak. (2) Registr sezgisi: истец (huquq) — rasmiy termin, опла́та по безна́лу (moliya) — kasbiy so'zlashuv, задеплоить фи́чу (IT) — jargon; bularni bir matnda aralashtirish — mahoratsizlik belgisi. (3) Notanish matnni ochish: C2 muallifi hatto o'zi bilmagan sohaning matnini ko'rganda ham "cho'kib ketmaydi" — u kontekstdan, so'z yasalishidan, latinizm/anglitsizm ildizidan ma'noni taxmin qilib, atamani "ushlab" oladi. Bu — mahoratning eng amaliy ko'rinishi: tanimagan sohangizda ham suzib chiqa olish.

Dars oxirida siz quyidagilarni bilib olasiz:

  • Подъязы́к nima: umumiy tilning ichidagi ixtisoslashgan qatlam; nima uchun har kasbning o'z "tili" bo'ladi va ular qanday farqlanadi.
  • Uch qatlamni ajratish: термин (rasmiy, bir ma'noli, ta'rifli) vs профессионали́зм (kasbiy so'zlashuv, norasmiy) vs жарго́н (yopiq, ekspressiv kasbiy jargon).
  • Beshta soha tili: ЮРИДИ́ЧЕСКИЙ (истец, отве́тчик, презу́мпция, надлежа́щий), МЕДИЦИ́НСКИЙ (диа́гноз, ана́мнез, купи́ровать, хрони́ческий), IT/ТЕХНИ́ЧЕСКИЙ (баг, деплой, рефакторинг, дебажить), ФИНА́НСОВЫЙ (ликви́дность, дивиде́нд, волати́льность, хеджи́рование), НАУ́ЧНЫЙ (turli sohalar termini).
  • Latinizm va anglitsizm: tibbiyot lotin ildizida (ана́мнез, патоло́гия), IT ingliz ildizida (баг, фи́ча, фре́ймворк) — nima uchun shunday va bu ma'noni topishga qanday yordam beradi.
  • Termin tushunish strategiyasi: notanish atamani kontekst + o'zak + soha modeli orqali "ochish".

Bu — leksik-kompetension dars: yangi grammatika yo'q; asosiysi — beshta ixtisoslashgan leksik dunyoni tanib olish, ularni registr bo'yicha ajratish va notanish professional matnda yo'nalish topa olish.

Urg'u belgisi: professional leksika ko'p bo'g'inli, xalqaro va urg'usi "xiyonatkor" (дивиде́нд, ликви́дность, купи́ровать, юрисди́кция). Har atamaning urg'usini alohida yodlab boring: bir o'zakning turli shakllarida urg'u siljiydi (диа́гноз диагности́ческий, юри́ст юриди́ческий юрисдикция). Yozuvda urg'u belgisi qo'yilmaydi, lekin to'g'ri talaffuz va Anki uchun zarur.


2. Takror — rasmiy-huquqiy hujjat (C1 24), ilmiy uslub (B2 32), register (C1 13–15)

Chuqur mavzuga o'tishdan avval uchta poydevorni tiklab olaylik — bugungi dars aynan shu uch tayanch ustiga quriladi.

a) C1 24-darsdan — rasmiy-huquqiy hujjat va uning leksikasi. Siz shartnoma, nizom, bayonnomani blok-blok yig'ishni va huquqiy leksikani (обязу́ется, впра́ве, несёт отве́тственность, в устано́вленном поря́дке) boshqaruvi bilan o'rgandingiz. Bu — bitta professional podtilning (huquq tilining) janr tomonini ochgan edi. Bugun biz shu tildan beshtaga kengaytiramiz va ularni bir-biriga solishtiramiz.

b) B2 32-darsdan — ilmiy uslub. Siz ilmiy uslubning belgilarini — obyektivlik, aniqlik, terminlashish, nominalizatsiya — ko'rgan edingiz. Termin tushunchasi aynan o'sha yerdan tanish: fanning aniq, bir ma'noli so'zi. Bugun biz terminni ilmiy uslubdan ajratib, uni alohida hodisa sifatida — barcha sohalarda umumiy — o'rganamiz.

c) C1 13–15-darslardan — register va leksik qatlamlar. Siz adabiy, so'zlashuv, kitobiy-tantanavor, arxaik registrlarni ajratishni o'rgandingiz. Professional podtil — bu funksional-kasbiy register: umumiy til bir xil, lekin leksik "libos" sohaga qarab o'zgaradi.

Uchala tayanchni bitta jadvalda birlashtiramiz — bu bugungi darsning "koordinata tizimi":

Tayanch Manba dars Bugun qanday o'sadi
huquqiy leksika (bir soha) C1 24 beshta sohaga kengayadi
termin, ilmiy uslub B2 32 termin alohida hodisa sifatida chuqurlashadi
register, leksik qatlam C1 13–15 kasbiy register qatlami qo'shiladi

Muhim bog'lanish — C1 24 dagi "bitta til" endi "til oilasi"ga aylanadi: C1 24-darsda siz huquqiy hujjatning ichida — bitta sohaning ichida — harakat qilardingiz: bloklar, klishelar, boshqaruv. Bugun siz sohalar orasida harakat qilasiz: bir matn huquqiy ekanini истец/отве́тчикdan, tibbiy ekanini ана́мнез/патоло́гияdan, IT ekanini деплой/рефакторингdan darrov tanib olasiz. C1 da savol "qaysi blok?" edi, C2 da savol "qaysi soha, qaysi registr, qaysi qatlam — термин, профессионали́зм yoki жарго́н?". Bu — bitta uyning ichidan butun shaharni ko'rishga o'tishdir.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Подъязы́к nima? Umumiy tilning ichidagi "til"

Подъязы́к (podtil) — bu umumiy adabiy tilning ixtisoslashgan qism tizimi, ma'lum bir soha yoki kasb ehtiyoji uchun "sozlangan". Grammatikasi — o'sha bir rus tilining grammatikasi; farqi — leksikada, kollokatsiyada (barqaror birikmalar) va registrda. Advokat va jarroh bir xil kelishik va aspektni ishlatadi, lekin advokatning "olami" иск, юрисди́кция, презу́мпцияdan, jarrohning "olami" ана́мнез, реце́пт, купи́роватьdan quriladi.

text
        UMUMIY RUS TILI (bitta grammatika)
        │
        ├── ЮРИДИ́ЧЕСКИЙ подъязы́к   истец, иск, презу́мпция
        ├── МЕДИЦИ́НСКИЙ подъязы́к   диа́гноз, ана́мнез, патоло́гия
        ├── IT / ТЕХНИ́ЧЕСКИЙ        баг, деплой, фре́ймворк
        ├── ФИНА́НСОВЫЙ подъязы́к    актив, ликви́дность, дивиде́нд
        └── НАУ́ЧНЫЙ (fizika, bio…)  квант, ген, морфе́ма

Podtilning uch qatlami bor va ular registr bo'yicha bir-biridan farq qiladi: термин (rasmiy o'zak), профессионали́зм (kasbiy so'zlashuv) va жарго́н (yopiq, ekspressiv jargon). Bu uch qatlamni ajratish — darsning markaziy ko'nikmasi.

Kalit tushuncha: professional matnni o'qiganda avval sohani aniqlang (leksik "belgilar" bo'yicha), so'ng registrni aniqlang (bu rasmiy termin-matnmi, yoki kasbiy so'zlashuvmi). Soha + registr — bu matnni to'g'ri tushunish va o'zingiz to'g'ri yozishning koordinatasi. Huquqiy hujjatga IT jargonini (задеплоить) olib kirsangiz — bu mahoratsizlik; hamkasblar suhbatiga rasmiy terminni to'liq (осуществи́ть развёртывание програ́ммного обеспе́чения) olib kirsangiz — bu sun'iylik.

3.2. ТЕ́РМИН vs ПРОФЕССИОНАЛИ́ЗМ vs ЖАРГО́Н — uch qatlam

Bu — darsning nazariy o'zagi. Bir tushunchani uch xil aytish mumkin, lekin ular bir xil emas:

Belgi ТЕ́РМИН ПРОФЕССИОНАЛИ́ЗМ ЖАРГО́Н
Registr rasmiy, kitobiy kasbiy so'zlashuv norasmiy, yopiq
Ma'no bir ma'noli, ta'rifli ta'rifsiz, kontekstli ekspressiv, "ichki"
Qayerda hujjat, darslik, maqola hamkasblar suhbati "o'zimiznikilar" orasida
Emotsiya yo'q (neytral) bor (qulaylik) bor (ekspressiya, kesatiq)
Misol (IT) програ́ммная оши́бка баг косяк, глюк
Misol (tibbiyot) ги́пертони́ческий криз криз
Misol (moliya) безнали́чный расчёт безна́л

Термин — sohaning "pasporti": u ta'riflanadi (дефини́руется), lug'atda qayd etiladi, bir ma'noli va tizimga bog'langan. Иск huquqda faqat bitta narsani anglatadi — sudga rasmiy talab. Профессионали́зм — hamkasblar orasidagi qulay, qisqargan so'z: безна́л (= безнали́чный расчёт), нал (= нали́чные). U rasmiy hujjatga kirmaydi, lekin kasbiy suhbatda tabiiy. Жарго́н — eng norasmiy, ekspressiv, ko'pincha "o'zimiznikilar"ga mo'ljallangan qatlam: IT dagi косяк (xato), запили́ть (yaratmoq), закоми́тить (commit qilmoq).

Diqqat — chegara harakatchan: bir so'z vaqt o'tib qatlamdan qatlamga o'tishi mumkin. Баг dastlab IT jargon edi, endi deyarli professionalizm-termin (rasmiy hujjatlarda ham uchraydi). Деплой ham jargondan professionalizmga o'tmoqda. Bu — tirik jarayon: bugungi jargon ertaga termin bo'lishi mumkin. C2 muallifi so'zning hozirgi registrini his qiladi va uni to'g'ri kontekstda ishlatadi.

3.3. ЮРИДИ́ЧЕСКИЙ подъязы́к — huquq tili

Huquq tili — eng arxaik, eng aniq va eng kanselyar podtil. Uning belgisi: har so'z bir ma'noli, hech qanday sinonim yoki "yaqin so'z" bilan almashtirib bo'lmaydi (huquqda истец va заяви́тель — turli narsalar). Asosiy terminlar:

Termin Urg'u O'zbekcha
истец ис-те́ц da'vogar (sudga murojaat qiluvchi)
отве́тчик от-ве́т-чик javobgar (kimga da'vo qilingan)
иск иск da'vo (sudga talab)
юрисди́кция ю-рис-ди́к-ци-я yurisdiksiya (sud vakolati doirasi)
презу́мпция пре-зу́мп-ци-я prezumpsiya (презу́мпция невино́вности — aybsizlik prezumpsiyasi)
надлежа́щий над-ле-жа́-щий tegishli, lozim (надлежа́щий отве́тчик)
правоспосо́бность пра-во-спо-со́б-ность huquq layoqati
обжа́ловать об-жа́-ло-вать ustidan shikoyat qilmoq (обжа́ловать реше́ние суда́)

Huquq tilining sintaktik belgisi — arxaik-kanselyar iboralar: вступа́ть в си́лу (kuchga kirmoq), в поря́дке, устано́вленном зако́ном (qonunda belgilangan tartibda), подлежи́т удовлетворе́нию (qanoatlantirilishi lozim), в си́лу того́, что (shu sababli). E'tibor bering: huquq tili latinizmga ham tayanadi (презу́мпция, юрисди́кция, легити́мность, преце́дент) — bu rim huquqi merosidir.

Foydali kuzatuv: huquqiy matnni ikki belgi bilan darrov tanib olasiz: (1) antonim juftliklar (истец отве́тчик, права́ обя́занности, иск возраже́ние) va (2) modal-majburiy predikatlar (подлежи́т, надлежи́т, обя́зан, впра́ве, не допуска́ется). Huquq tili — bu "kim kimga nima qilishi shart yoki haqli" mantiqining tili. Ko'rsangiz — 100% yuridik podtil.

3.4. МЕДИЦИ́НСКИЙ подъязы́к — tibbiyot tili

Tibbiyot tili — latinizm cho'qqisi. Terminlarning katta qismi lotin va yunon o'zaklaridan: патоло́гия (yun. pathos — kasallik), ана́мнез (yun. anamnesis — eslash), диа́гноз (yun. diagnosis — tanib olish), хрони́ческий (yun. chronos — vaqt). Bu — xalqaro tibbiyot an'anasi: lotincha atama butun dunyoda bir xil tushuniladi. Asosiy terminlar:

Termin Urg'u O'zbekcha
диа́гноз ди-а́г-ноз tashxis
ана́мнез а-на́м-нез anamnez (kasallik tarixi)
патоло́гия па-то-ло́-ги-я patologiya (kasallik holati)
хрони́ческий хро-ни́-чес-кий surunkali
о́стрый о́ст-рый o'tkir (о́строе воспале́ние)
купи́ровать ку-пи́-ро-вать bartaraf qilmoq, to'xtatmoq (og'riq/xurujni)
реци́див ре-ци-ди́в qaytalanish (kasallikning)
симптома́тика симп-то-ма́-ти-ка simptomatika (belgilar majmui)

Tibbiy podtilda professionalizm va jargon ham kuchli: shifokorlar suhbatida купи́ровать боль (og'riqni to'xtatmoq — professionalizm), хро́ник (surunkali kasal — professionalizm), bemorni ismidan emas, diagnoz yoki palataga qarab atash. Kanselyar-tibbiy klishe: жа́лобы на... (shikoyatlar), в удовлетвори́тельном состоя́нии (qoniqarli holatda), назна́чено лече́ние (davolash tayinlandi).

Diqqat — ikki registr yonma-yon: tibbiyotda rasmiy termin va so'zlashuv nomi yonma-yon yashaydi: ги́пертони́ческая боле́знь (rasmiy) давле́ние (so'zlashuv), инфа́ркт миока́рда (rasmiy) инфа́ркт (qisqartma), острое респирато́рное заболева́ние (ОРЗ) простуда. Shifokor bemorga у вас повы́шенное давле́ние deydi, lekin kartada артериа́льная гиперте́нзия deb yozadi. C2 muallifi bu ikki registrni adressatga qarab almashtiradi: mutaxassisga — termin, bemorga — soddalashtirilgan nom.

3.5. IT / ТЕХНИ́ЧЕСКИЙ подъязы́к — texnika va dasturlash tili

IT tili — anglitsizm cho'qqisi. Tibbiyot lotinga tayangani kabi, IT ingliz tiliga tayanadi, chunki soha ingliz tilida shakllangan. Bu yerda so'z yasalishi o'ziga xos: ingliz o'zagi + rus qo'shimchasi (деплой + ить = задеплоить, commit закоми́тить, debug деба́жить). Bu — tirik, tez o'zgaradigan podtil:

So'z Urg'u O'zbekcha Registr
баг баг dasturdagi xato professionalizm/termin
деплой де-пло́й joylashtirish (dasturni serverga) professionalizm
фи́ча фи́-ча funksiya, imkoniyat (feature) professionalizm
рефа́кторинг ре-фа́к-то-ринг qayta ishlash (kodni) termin
фре́ймворк фре́йм-ворк freymvork (dasturiy karkas) termin
деба́жить де-ба́-жить xatoni izlab tuzatmoq jargon
релиз ре-ли́з chiqarilma, versiya professionalizm
дедла́йн дед-ла́йн muddat (oxirgi) professionalizm

E'tibor bering: IT tilida rasmiy termin (програ́ммная оши́бка, развёртывание, произво́дственная среда́) va professionalizm/jargon (баг, деплой, прод) o'rtasida katta tafovut bor. Texnik hujjat (документа́ция) rasmiy terminni ishlatadi; hamkasblar suhbati (miting, chat) esa anglitsizm-jargonni: «Задеплой фи́чу на прод по́сле ре́лиза, но снача́ла отде́бажь э́тот баг» — bu sof kasbiy jargon, hujjatda mumkin emas.

Foydali kuzatuv: IT-anglitsizmni "ochish" oson: ingliz o'zagini toping. Баг bug (xato), фи́ча feature (xususiyat), деплой deploy (joylashtirish), дедла́йн deadline (muddat). Ingliz tilini bilsangiz, IT-professionalizmning yarmini darrov taxmin qilasiz. Bu — notanish IT matnini o'qishning eng kuchli strategiyasi: rus qo'shimchasini olib tashlang, ingliz o'zagini toping.

3.6. ФИНА́НСОВЫЙ подъязы́к — moliya va iqtisod tili

Moliya tili — antonim juftlik va xalqaro termin ustiga qurilgan. Uning o'zagi — qarama-qarshi juftliklar: актив пассив, при́быль убы́ток, спрос предложе́ние. Asosiy terminlar:

Termin Urg'u O'zbekcha
актив / пассив ак-ти́в / пас-си́в aktiv / passiv (balans tomonlari)
ликви́дность лик-ви́д-ность likvidlik (aktivni tez pulga aylantira olish)
дивиде́нд ди-ви-де́нд dividend (aksiyadan daromad)
волати́льность во-ла-ти́ль-ность o'zgaruvchanlik (narx tebranishi)
хеджи́рование хед-жи́-ро-ва-ни-е xedjlash (risk sug'urtalash)
ма́ржа ма́р-жа marja (foyda farqi)
ликви́дность лик-ви́д-ность likvidlik
амортиза́ция а-мор-ти-за́-ци-я amortizatsiya (qiymat eskirishi)

Moliya professionalizmlari: безна́л (безнали́чный расчёт), нал (нали́чные), кэш (naqd, anglitsizm), дебито́рка (дебито́рская задо́лженность — professionalizm-qisqartma). Kanselyar-moliyaviy klishe: по состоя́нию на... (сана), в разме́ре... (сумма), за отчётный пери́од. Moliya tili ham latinizm (актив, пассив, дивиде́нд, амортиза́ция), ham anglitsizm (кэш, тре́йдер, ко́мплаенс, кэшба́к) qatlamini birlashtiradi.

Kalit qoida: moliyaviy terminni tushunishda antonimini toping — u ko'pincha juftlik bilan yashaydi: актив ni tushunish uchun пассив ni bil, спрос uchun предложе́ние ni, при́быль uchun убы́ток ni. Moliya — bu muvozanat tili (balans, debet-kredit), shuning uchun terminlar juftlik bo'lib keladi. Juftlikni bilsangiz — yarmini emas, butunini tushunasiz.

3.7. НАУ́ЧНЫЙ подъязы́к — fan tili (turli sohalar)

Har fan sohasining o'z terminologiyasi bor, va u o'sha fanga qat'iy bog'langan. Bir termin turli sohalarda turlicha bo'lishi mumkin (поле — fizikada "maydon", lingvistikada "semantik maydon", harbiy ishda "jang maydoni"):

Soha Termin namunasi O'zbekcha
fizika квант, эне́ргия, ускоре́ние, по́ле kvant, energiya, tezlanish, maydon
biologiya ген, кле́тка, мута́ция, фено́тип gen, hujayra, mutatsiya, fenotip
lingvistika морфе́ма, фоне́ма, дискурс, си́нтаксис morfema, fonema, diskurs, sintaksis
kimyo реа́кция, вале́нтность, катализа́тор reaksiya, valentlik, katalizator
matematika интегра́л, фунќция, вектор, теоре́ма integral, funksiya, vektor, teorema

Ilmiy termin — termin haqidagi tasavvurning "sof namunasi": u qat'iy ta'riflanadi (дефини́руется), tizimga bog'langan (фоне́ма морфе́ма лексе́ма bir tizim ichida), bir ma'noli va emotsiyasiz. Ilmiy podtil eng ko'p grekolatin o'zagiga tayanadi (-логия, -графия, -метрия, микро-, макро-, гипер-), shuning uchun turli tildagi olimlar bir-birini tushunadi.

Diqqat — bir so'z, turli soha, turli ma'no: eng katta xato — terminni bitta soha ma'nosida "qotirib qo'yish". Реа́кция kimyoda — modda o'zgarishi, tibbiyotda — organizm javobi, psixologiyada — xatti-harakat javobi, siyosatda — konservativ oqim. По́ле fizikada, lingvistikada, agronomiyada butunlay boshqacha. Shuning uchun terminni tushunishdan avval sohani aniqlang: "Bu qaysi fan matni?" — javob terminning ma'nosini belgilaydi.

3.8. Notanish professional matnni "ochish" strategiyasi

C2 muallifining eng amaliy ko'nikmasi — tanimagan sohangizda ham suzib chiqa olish. Notanish terminni ko'rganda quyidagi bosqichlar bilan uni "oching":

text
    NOTANISH TERMIN  "OCHISH" ZANJIRI

    1. SOHA:      Bu qaysi soha matni? (leksik belgilar bo'yicha)
    2. O'ZAK:     Latinizm/anglitsizm? Ingliz/lotin o'zagini top.
    3. YASALISH:  Prefiks/suffiks nima deydi? (гипер- = ortiqcha,
                  -оз = kasallik/holat, -ировать = fe'l)
    4. KONTEKST:  Atrof gaplar ma'noni "chegaralaydi".
    5. ANTONIM:   Juftligi bormi? (актив  пассив)
    6. TAXMIN:    To'liq aniqlik shart emas — "ishchi ma'no" yetarli.

Masalan, гепатопротекто́р so'zini ko'rsangiz: (1) soha — tibbiyot/farmatsevtika; (2) o'zak — гепато- (jigar, yun.) + протектор (himoyachi, lot. protego); (3) demak "jigarni himoya qiluvchi vosita". Sohani bilmasangiz ham, grekolatin o'zaklardan ma'noni taxmin qildingiz. Xuddi shu — IT da: микросе́рвис = микро- (kichik) + сервис (xizmat) "kichik mustaqil xizmat-modul".

Kalit qoida: professional matnda har bir terminni tushunish shart emas — matnning umumiy mantiqini ushlash yetarli. C2 o'quvchisi notanish termin uchun to'xtamaydi: u "ishchi ma'no" (рабо́чее значе́ние) bilan davom etadi va kontekstdan ma'noni asta aniqlaydi. Bu — mahoratning belgisi: noaniqlikka chidamlilik (толера́нтность к неопределённости) va o'zak/kontekstdan taxmin qilish qobiliyati. Panika emas — strategiya.

3.9. Yig'ma xarita — besh soha, besh "kalit belgi"

Bu jadval — darsning ish quroli. Matn qaysi sohaga tegishli ekanini shu belgilar bilan tanib olasiz:

Soha Asosiy manba Kalit belgi (tanish uchun)
юриди́ческий rim huquqi (latinizm) antonim juftlik (истецотве́тчик) + подлежи́т, надлежи́т
медици́нский grekolatin -оз, -ит, -ия qo'shimchali diagnozlar + латини́зм
IT / техни́ческий ingliz (anglitsizm) ingliz o'zak + rus qo'shimcha (задеплоить)
фина́нсовый latinizm + anglitsizm antonim juftlik (активпассив) + raqam/foiz
нау́чный grekolatin qat'iy ta'rif + tizim (фоне́маморфе́ма)

4. Namuna matnlar — beshta soha yonma-yon

Quyida bir xil hajmdagi besh parcha — har biri boshqa sohadan. Ularni o'qing va soha belgilarini, registrni kuzating. Diqqat: grammatikasi bir xil, olamlari — butunlay boshqa.

Namuna 1 — ЮРИДИ́ЧЕСКИЙ (sud qarori tili):

text
    Истец обрати́лся в суд с и́ском о взыска́нии с
    отве́тчика су́ммы задо́лженности. Рассмотре́в
    материа́лы де́ла, суд устано́вил, что тре́бования
    истца́ подлежа́т удовлетворе́нию в по́лном объёме.
    Отве́тчик впра́ве обжа́ловать настоя́щее реше́ние
    в апелляцио́нном поря́дке в тече́ние ме́сяца.

Tarjima: Da'vogar javobgardan qarz summasini undirish to'g'risida da'vo bilan sudga murojaat qildi. Ish materiallarini ko'rib chiqib, sud da'vogarning talablari to'liq hajmda qanoatlantirilishi lozimligini aniqladi. Javobgar ushbu qarorni bir oy ichida apellyatsiya tartibida ustidan shikoyat qilishga haqli.

Namuna 2 — МЕДИЦИ́НСКИЙ (kasallik tarixi tili):

text
    Больно́й поступи́л с жа́лобами на о́струю боль в
    эпигастра́льной о́бласти. Из ана́мнеза изве́стно о
    хрони́ческом гастри́те. При осмо́тре — состоя́ние
    удовлетвори́тельное. Боль купи́рована спазмоли́тиками.
    Назна́чено дообсле́дование для исключе́ния патоло́гии.

Tarjima: Bemor epigastral sohadagi o'tkir og'riq shikoyati bilan keldi. Anamnezdan surunkali gastrit borligi ma'lum. Ko'rikda holat qoniqarli. Og'riq spazmolitiklar bilan bartaraf etildi. Patologiyani istisno qilish uchun qo'shimcha tekshiruv tayinlandi.

Namuna 3 — IT / ТЕХНИ́ЧЕСКИЙ (hamkasblar chat tili — jargon):

text
    — Задеплоил но́вую фи́чу на прод, но там всплыл
      кри́тный баг: по́сле ре́лиза па́дает а́вторизация.
    — Отка́тывай релиз, я пока́ отде́бажу. Похо́же на
      косяк в рефа́кторинге. Пусти́м хотфи́кс до дедла́йна.
    — Ок, откати́л. Как почи́нишь — пингани́, зака́тим
      сно́ва.

Tarjima: — Yangi funksiyani prodga (ishchi serverga) joyladim, lekin u yerda jiddiy xato chiqdi: reliz(chiqarilma)dan keyin avtorizatsiya ishlamay qolyapti. — Relizni orqaga qaytar, men shu orada xatoni izlab tuzataman. Refaktoringdagi xatoga o'xshaydi. Muddatgacha hotfiks (tezkor tuzatma) chiqaramiz. — Ok, qaytardim. Tuzatgach — xabar ber, qaytadan joylaymiz.

Namuna 4 — ФИНА́НСОВЫЙ (analitik hisobot tili):

text
    За отчётный пери́од ликви́дность акти́вов сни́зилась
    на фо́не возро́сшей волати́льности ры́нка. Ма́ржа по
    основны́м опера́циям сократи́лась, одна́ко хеджи́рование
    валю́тных ри́сков позво́лило избежа́ть убы́тков.
    Рекоменду́ется пересмотре́ть структу́ру пасси́вов.

Tarjima: Hisobot davrida bozor o'zgaruvchanligining ortishi fonida aktivlarning likvidligi pasaydi. Asosiy operatsiyalar bo'yicha marja qisqardi, biroq valyuta risklarini xedjlash zararlardan qochish imkonini berdi. Passivlar tuzilmasini qayta ko'rib chiqish tavsiya etiladi.

Namuna 5 — НАУ́ЧНЫЙ (lingvistik maqola tili):

text
    В да́нной рабо́те рассма́тривается фоне́ма как
    минима́льная смыслоразличи́тельная едини́ца языка́.
    Показа́но, что оппози́ция фоне́м реализу́ется на
    у́ровне дистрибу́ции. Полу́ченные результа́ты
    подтвержда́ют гипо́тезу о систе́мном хара́ктере
    фоноло́гической структу́ры.

Tarjima: Ushbu ishda fonema tilning minimal ma'no ajratuvchi birligi sifatida ko'rib chiqiladi. Fonemalar oppozitsiyasi distribusiya darajasida amalga oshishi ko'rsatilgan. Olingan natijalar fonologik tuzilmaning tizimli xususiyati haqidagi gipotezani tasdiqlaydi.

E'tibor bering — bir grammatika, besh olam: beshta parchada ham grammatika bir xil (o'tgan zamon, passiv, kelishik tizimi bir xil). Farq — faqat leksika va registrda. 1-namuna (huquq): истец, иск, подлежа́т удовлетворе́нию, обжа́ловать — antonim juftlik + majburiy predikat. 2-namuna (tibbiyot): ана́мнез, купи́рована, патоло́гия — latinizm + kanselyar-tibbiy klishe. 3-namuna (IT): задеплоил, баг, отде́бажу, хотфи́кс — anglitsizm-jargon (hujjatda mumkin emas!). 4-namuna (moliya): ликви́дность, ма́ржа, хеджи́рование — latinizm/anglitsizm + raqam mantiqi. 5-namuna (fan): фоне́ма, оппози́ция, дистрибу́ция — qat'iy ta'rif + tizim. Sohani tanish — bu leksik belgilarni o'qish demakdir.


5. Talaffuz bo'limi

Professional atamalar uzun, xalqaro va urg'usi "xatoga moyil". Bo'g'inlab, urg'uni saqlab mashq qiling.

  • юрисди́кция /yu-ris-DÍK-tsi-ya/ — urg'u -ди́к- da; -ция "-tsiya": "yurisdíktsiya".
  • презу́мпция /pri-ZÚMP-tsi-ya/ — urg'u -зу́мп- da; undoshlar to'plami -змпц-: "prizúmptsiya".
  • диа́гноз /di-ÁG-nas/ — urg'u -а́г- da (na диагно́з!); oxirgi з "s": "diágnas". Sifat: диагности́ческий — urg'u -ти́- ga siljiydi.
  • ана́мнез /a-NÁM-nis/ — urg'u -на́м- da: "anámnis".
  • купи́ровать /ku-PÍ-ra-vat'/ — urg'u -пи́- da (na купиро́вать!): "kupírovat'".
  • ликви́дность /lik-VÍD-nast'/ — urg'u -ви́д- da: "likvídnast'".
  • дивиде́нд /di-vi-DYÉND/ — urg'u oxirda -де́нд da; oxirgi д "t": "dividyént".
  • волати́льность /va-la-TÍL'-nast'/ — urg'u -ти́ль- da; yumshoq ль: "valatíl'nast'".
  • хеджи́рование /khid-ZHÍ-ra-va-ni-ye/ — urg'u -жи́- da; anglitsizm (hedge): "khidzhírovaniye".
  • рефа́кторинг /ri-FÁK-ta-rink/ — urg'u -фа́к- da; anglitsizm: "rifáktorink".

Urg'u eslatmasi: professional podtilning eng "xatoga moyil" so'zi — диа́гноз (urg'u -а́г- da, na диагно́з!) va догово́рga o'xshab ку́пировать emas, balki купи́ровать (urg'u -пи́-). Latinizm va anglitsizmlarda urg'u ko'pincha manba tildagi urg'uga yaqin turadi (дивиде́нд lot. dividendum, oxirda), lekin har doim emas — shuning uchun har atamani alohida yodlang. Bir o'zakning turli shakllarida urg'u siljiydi: диа́гноз диагности́ческий, юри́ст юриди́ческий.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
подъязы́к подъ-я-зы́к podtil (soha tili) Профессиона́льный подъязы́к. — Kasbiy podtil.
те́рмин те́р-мин atama, termin Те́рмин име́ет то́чное значе́ние. — Termin aniq ma'noga ega.
профессионали́зм про-фес-си-о-на-ли́зм kasbiy so'z (norasmiy) «Безна́л» — э́то профессионали́зм. — «Безна́л» — bu kasbiy so'z.
жарго́н жар-го́н jargon Профессиона́льный жарго́н програ́ммистов. — Dasturchilar kasbiy jargoni.
истец ис-те́ц da'vogar Истец пода́л иск. — Da'vogar da'vo qildi.
отве́тчик от-ве́т-чик javobgar Отве́тчик не яви́лся в суд. — Javobgar sudga kelmadi.
иск иск da'vo (sudga) Пода́ть иск в суд. — Sudga da'vo bermoq.
презу́мпция пре-зу́мп-ци-я prezumpsiya Презу́мпция невино́вности. — Aybsizlik prezumpsiyasi.
надлежа́щий над-ле-жа́-щий tegishli, lozim Надлежа́щее исполне́ние. — Lozim darajada bajarish.
диа́гноз ди-а́г-ноз tashxis Поста́вить диа́гноз. — Tashxis qo'ymoq.
ана́мнез а-на́м-нез anamnez, kasallik tarixi Собра́ть ана́мнез. — Anamnez to'plamoq.
патоло́гия па-то-ло́-ги-я patologiya Исключи́ть патоло́гию. — Patologiyani istisno qilmoq.
хрони́ческий хро-ни́-чес-кий surunkali Хрони́ческое заболева́ние. — Surunkali kasallik.
купи́ровать ку-пи́-ро-вать bartaraf qilmoq (og'riq) Купи́ровать боль. — Og'riqni bartaraf qilmoq.
баг баг dasturdagi xato Испра́вить баг. — Xatoni tuzatmoq.
деплой де-пло́й joylashtirish (server) Деплой на прод. — Prodga joylashtirish.
фи́ча фи́-ча funksiya (feature) Нова́я фи́ча в прило́жении. — Ilovadagi yangi funksiya.
рефа́кторинг ре-фа́к-то-ринг qayta ishlash (kod) Рефа́кторинг ко́да. — Kodni qayta ishlash.
фре́ймворк фре́йм-ворк freymvork Совреме́нный фре́ймворк. — Zamonaviy freymvork.
ликви́дность лик-ви́д-ность likvidlik Высо́кая ликви́дность акти́вов. — Aktivlarning yuqori likvidligi.
дивиде́нд ди-ви-де́нд dividend Вы́платить дивиде́нды. — Dividendlarni to'lamoq.
волати́льность во-ла-ти́ль-ность o'zgaruvchanlik (narx) Волати́льность ры́нка. — Bozor o'zgaruvchanligi.
хеджи́рование хед-жи́-ро-ва-ни-е xedjlash (risk) Хеджи́рование ри́сков. — Risklarni xedjlash.
ма́ржа ма́р-жа marja Ма́ржа сократи́лась. — Marja qisqardi.
актив / пассив ак-ти́в / пас-си́в aktiv / passiv Актив и пассив бала́нса. — Balans aktivi va passivi.
фоне́ма фо-не́-ма fonema Фоне́ма — едини́ца языка́. — Fonema — til birligi.
латини́зм ла-ти-ни́зм latinizm Медици́на полна́ латини́змов. — Tibbiyot latinizmga to'la.
англици́зм ан-гли-ци́зм anglitsizm IT те́рмины — англици́змы. — IT terminlar anglitsizmdir.

Yodlash qoidasi: so'zlarni soha bo'yicha guruhlang. Huquq: истец, отве́тчик, иск, презу́мпция, надлежа́щий. Tibbiyot: диа́гноз, ана́мнез, патоло́гия, хрони́ческий, купи́ровать. IT: баг, деплой, фи́ча, рефа́кторинг, фре́ймворк. Moliya: ликви́дность, дивиде́нд, волати́льность, хеджи́рование, ма́ржа. Har kartochka orqasiga uch narsa yozing: (1) qaysi soha, (2) qaysi registr — термин, профессионали́зм yoki жарго́н, (3) o'zak manbasi — latinizm yoki anglitsizm. Antonim juftliklarni birga yodlang: активпассив, истецотве́тчик, при́быльубы́ток.


7. Namuna dialog — bir muammo, uch soha tili

Quyida bir vaziyat — kompaniyada nizoli holat — uch mutaxassis (yurist, IT, moliyachi) tomonidan o'z podtilida muhokama qilinadi. E'tibor bering: har biri bir voqeaga o'z sohasining leksikasi bilan qaraydi.

text
ЮРИ́СТ:
— С правово́й то́чки зре́ния ситуа́ция така́я: клие́нт
  вы́ставил нам прете́нзию, и е́сли мы не урегули́руем
  спор досу́дебно, он впра́ве пода́ть иск. Тогда́ мы
  ста́нем отве́тчиком, и на́до бу́дет дока́зывать
  надлежа́щее исполне́ние обяза́тельств.

IT СПЕЦИАЛИ́СТ:
— По́дождите, с техни́ческой стороны́ вины́ на́шей нет.
  Систе́ма упа́ла из-за ба́га на их стороне́. Мы вы́катили
  релиз, всё проте́стировали, деплой прошёл шта́тно.
  Могу́ показа́ть ло́ги — там ви́дно, что сбой в их
  интегра́ции, а не в на́шем ко́де.

ФИНАНСИ́СТ:
— А с то́чки зре́ния де́нег — е́сли мы пойдём в суд, э́то
  уда́рит по ликви́дности: суде́бные изде́ржки плюс
  возмо́жные штра́фы. Ма́ржа по э́тому клие́нту и так
  ни́зкая. Деше́вле урегули́ровать вопро́с миром и не
  тра́тить резе́рвы.

ЮРИ́СТ:
— Согла́сен. Гото́влю мирово́е соглаше́ние. Ко́ллеги,
  ка́ждый — со свои́м языко́м, но реше́ние одно́.

Tarjima: YURIST: — Huquqiy nuqtai nazardan vaziyat shunday: mijoz bizga da'vo(pretenziya) qo'ydi, agar biz nizoni sudgacha hal qilmasak, u da'vo berishga haqli. Unda biz javobgar bo'lamiz va majburiyatlarni lozim darajada bajarganimizni isbotlashimiz kerak bo'ladi. IT-MUTAXASSIS: — Shoshmang, texnik tomondan bizning aybimiz yo'q. Tizim ularning tomonidagi xato tufayli ishdan chiqdi. Biz relizni chiqardik, hammasini sinovdan o'tkazdik, joylashtirish normal o'tdi. Loglarni ko'rsata olaman — u yerda nosozlik ularning integratsiyasida, bizning kodda emasligi ko'rinadi. MOLIYACHI: — Pul nuqtai nazaridan esa — agar sudga borsak, bu likvidlikka zarba beradi: sud xarajatlari plus mumkin bo'lgan jarimalar. Bu mijoz bo'yicha marja allaqachon past. Masalani tinch yo'l bilan hal qilish va zaxiralarni sarflamaslik arzonroq. YURIST: — Roziman. Yarash bitimini tayyorlayman. Hamkasblar, har birimiz o'z tilimizda, lekin qaror bitta.

E'tibor bering — bir voqea, uch leksik olam: yurist voqeani прете́нзия, иск, отве́тчик, надлежа́щее исполне́ние orqali ko'radi; IT-mutaxassis баг, релиз, деплой, ло́ги, интегра́ция orqali; moliyachi ликви́дность, изде́ржки, ма́ржа, резе́рвы orqali. Grammatika bir xil, lekin har biri o'z sohasining ko'zoynagi bilan qaraydi. Bu — real professional muhitning tili: bir stol atrofida uch podtil. C2 muallifi bu uch tilni tanib, kerak bo'lsa biridan ikkinchisiga tarjima qila oladi ("yurist tilida bu — иск, moliyachi tilida bu — изде́ржки").


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Terminni sinonim bilan almashtirish (huquqda mumkin emas): Заяви́тель пода́л жа́лобу в суд (истец o'rniga). Истец пода́л иск в суд. Sabab: huquqda истец (da'vogar) va заяви́тель (arizachi) — turli protsessual maqomlar; иск (da'vo) va жа́лоба (shikoyat) — turli hujjatlar. Termin bir ma'noli, uni "yaqin so'z" bilan almashtirib bo'lmaydi. Bu — professionalizm bilan terminning asosiy farqi.

  • Registr aralashtirish — jargonni rasmiy hujjatga olib kirish: В отчёте: «Мы задеплоили фи́чу и пофи́ксили баг». В отчёте: «Осуществлено́ развёртывание но́вого функциона́ла; програ́ммная оши́бка устранена́». Sabab: задеплоить, фи́ча, пофи́ксить, баг — jargon/professionalizm, ular og'zaki suhbat va chatga mos, lekin rasmiy hisobotga emas. Hujjatda rasmiy termin kerak. Registr — adressat va janrga bog'liq.

  • Terminni noto'g'ri sohada tushunish: реа́кция ni har doim kimyoviy ma'noda olish. Avval sohani aniqlang: реа́кция kimyoda — modda o'zgarishi, tibbiyotda — organizm javobi, psixologiyada — xatti-harakat. Sabab: bir termin turli sohalarda turli ma'noga ega (по́ле, реа́кция, клетка). Sohani aniqlamay terminni tushunish — xato manbai.

  • Latinizm/anglitsizm urg'usini rus qoidasiga "moslash": диагно́з, ку́пировать, до́говор. диа́гноз, купи́ровать (latinizm urg'usini saqlaydi). Sabab: диа́гноз (na диагно́з), купи́ровать (na ку́пировать) — urg'u xalqaro/manba tilga yaqin. Har professional atamaning urg'usini alohida yodlang, "rus mantiqi"ga tayanmang.

  • Notanish termin oldida "qotib qolish": butun matnni tashlab yuborish, chunki bir so'z tushunilmadi. O'zak + kontekstdan taxmin qiling va davom eting. Гепатопротекто́р = гепато- (jigar) + протектор (himoyachi) "jigar himoyachisi". Sabab: har terminni to'liq bilish shart emas; "ishchi ma'no" bilan matn mantiqini ushlab, davom etish — C2 ko'nikmasi (noaniqlikka chidamlilik).

  • Professionalizmni termin deb, terminni professionalizm deb baholash: «безна́л» ni rasmiy hujjatga, «безнали́чный расчёт»ни og'zaki suhbatga. Hujjatda — «безнали́чный расчёт» (термин); suhbatda — «безна́л» (профессионали́зм). Sabab: har so'zning registri bor. Безна́л, нал, дебито́рка — kasbiy so'zlashuv; безнали́чный расчёт, нали́чные сре́дства, дебито́рская задо́лженность — rasmiy termin. Ularni janrga qarab tanlang.

Mini-mashq (yozma): quyidagi IT-jargon jumlasini rasmiy texnik hisobot tiliga aylantiring: Задеплоили фи́чу, но всплыл баг — пришло́сь откати́ть релиз и де́бажить. (Javob 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Har terminni uning sohasiga ulang:

1. презу́мпция       а) IT / техни́ческий
2. ана́мнез          б) фина́нсовый
3. рефа́кторинг      в) юриди́ческий
4. дивиде́нд          г) медици́нский
5. фоне́ма            д) нау́чный (лингви́стика)

Mashq 2. Har so'zni uning registriga ajrating (T — те́рмин, P — профессионали́зм, J — жарго́н):

1. програ́ммная оши́бка    ___
2. баг                      ___
3. косяк                    ___
4. безнали́чный расчёт      ___
5. безна́л                  ___
6. диа́гноз                 ___

Mashq 3. Bu term qaysi tildan — latinizm (L) yoki anglitsizm (A)?

1. деплой          ___
2. патоло́гия      ___
3. фре́ймворк      ___
4. презу́мпция     ___
5. дедла́йн        ___
6. амортиза́ция    ___

Mashq 4. Bo'sh joyga sohaning mos termini qo'ying (истец / купи́ровать / ликви́дность / фоне́ма / деплой):

1. Суд установи́л, что ______ пра́в в своём тре́бовании.
2. Врач сумел ______ о́струю боль за не́сколько мину́т.
3. Высо́кая ______ означа́ет, что актив легко́ прода́ть.
4. ______ прошёл успе́шно, прило́жение рабо́тает на прод.
5. ______ — минима́льная смыслоразличи́тельная едини́ца.

Mashq 5. Notanish terminni o'zak bo'yicha oching — ma'nosini taxmin qiling:

1. кардиопротекто́р  (кардио- + протектор)        ?
2. микросе́рвис      (микро- + сервис)             ?
3. неплатёжеспосо́бность                            ?
4. гиперинфля́ция    (гипер- + инфляция)            ?

Mashq 6. Registrni ko'taring — jargon/so'zlashuvni rasmiy terminga aylantiring:

1. безна́л                ___
2. пофи́ксить баг         ___
3. дебито́рка             ___
4. давле́ние (у бемор)    ___

Mashq 7 (soha aniqlash). Har jumla qaysi sohadan? Kalit so'zni ko'rsating:

1. Отве́тчик впра́ве обжа́ловать реше́ние.
2. Из ана́мнеза изве́стно о хрони́ческом заболева́нии.
3. Волати́льность ры́нка сни́зила ма́ржу.
4. По́сле ре́лиза всплыл кри́тный баг.

Mashq 8 (ijodiy — bir voqea, uch til). Bitta oddiy vaziyatni tanlang (masalan: "kompaniya yangi mahsulot chiqarmoqchi") va uni uch soha tilida — yuridik, IT va moliyaviy — qisqa bayon qiling (har biri 2–3 jumla, o'z sohasining kamida uch termini bilan).

Mashq 9 (tahlil). Quyidagi matnni o'qing va aniqlang: (a) qaysi soha, (b) uchta termin va ularning registri (термин/профессионали́зм/жарго́н), (c) latinizm yoki anglitsizm bormi:

«По́сле рефа́кторинга архитекту́ры мы разби́ли монолит на
микросе́рвисы. На стейджинге всё стаби́льно, но на про́де
периоди́чески всплыва́ют ба́ги в интегра́ции с вне́шним API.
Плани́руем хотфи́кс в сле́дующем спри́нте.»

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

Wisar platformasidagi AI suhbatdosh bilan professional podtillarni mashq qiling — AI sohani, registrni va terminni tekshiradi.

  1. Soha tanish drill: Wisar AIdan 8 ta qisqa professional jumla (turli sohadan — huquq, tibbiyot, IT, moliya, fan) berishni so'rang. Har biri uchun sohani va uni tanitgan kalit terminni ayting. AI to'g'ri-noto'g'ri ekanini baholasin, xato bo'lsa qaysi belgi sohani ko'rsatishini tushuntirsin.

  2. Registr saralash: AIdan bir tushunchaning uch registrdagi shaklini so'rang (masalan, IT xato: програ́ммная оши́бка / баг / косяк). Har birini to'g'ri janrda (hujjat / hamkasblar suhbati / norasmiy chat) qo'llab jumla tuzing. AI registr janrga mos kelganini tasdiqlasin.

  3. Notanish termin ochish: AIdan 5 ta notanish professional atama (grekolatin yoki anglitsizm o'zakli) bering va har birini o'zak + kontekst bo'yicha "oching" — ma'nosini taxmin qiling. AI taxminingiz to'g'riligini tekshirsin va o'zakni ajratib bersin.

  4. Bir voqea — uch til: AIdan bitta neytral vaziyat so'rang va uni uch soha tilida bayon qiling (namuna dialogdagidek). AI har bayonda soha leksikasi to'g'ri va registr aralashmaganini tekshirsin.

Maqsad: kamida 8 ta jumlada sohani to'g'ri aniqlang, bitta tushunchani uch registrda qo'llang, 5 ta notanish terminni o'zak orqali oching va bir voqeani uch soha tilida bayon qiling; AI ularni "soha to'g'ri, registr janrga mos, termin o'z ma'nosida, latinizm/anglitsizm to'g'ri aniqlangan" deb tasdiqlaguncha qayta ishlang.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): Осуществлено́ развёртывание но́вого функциона́ла, одна́ко была́ вы́явлена програ́ммная оши́бка; потре́бовался отка́т ве́рсии и её отла́дка. (jargon задеплоили фи́чу / всплыл баг / откати́ть релиз / де́бажить rasmiy termin развёртывание функциона́ла / програ́ммная оши́бка / отка́т ве́рсии / отла́дка).

Mashq 1: 1 в (huquq) · 2 г (tibbiyot) · 3 а (IT) · 4 б (moliya) · 5 д (fan/lingvistika).

Mashq 2: 1 — T (термин) · 2 — P (professionalizm; endi termin-ga yaqin) · 3 — J (жарго́н) · 4 — T (термин) · 5 — P (professionalizm) · 6 — T (термин).

Mashq 3: 1 — A (deploy) · 2 — L (yun./lot. pathos) · 3 — A (framework) · 4 — L (lot. praesumptio) · 5 — A (deadline) · 6 — L (lot. amortisatio).

Mashq 4: 1 — истец · 2 — купи́ровать · 3 — ликви́дность · 4 — деплой · 5 — фоне́ма.

Mashq 5 (namunaviy taxmin):

text
1. кардиопротекто́р — yurakni himoya qiluvchi vosita (кардио- yurak + протектор himoyachi).
2. микросе́рвис — kichik mustaqil xizmat-modul (микро- kichik + сервис xizmat).
3. неплатёжеспосо́бность — to'lov qobiliyatsizligi (не- + платёж to'lov + спосо́бность qobiliyat).
4. гиперинфля́ция — o'ta yuqori inflyatsiya (гипер- ortiqcha + инфляция).

Mashq 6: 1 — безнали́чный расчёт · 2 — устрани́ть програ́ммную оши́бку · 3 — дебито́рская задо́лженность · 4 — артериа́льное давле́ние / артериа́льная гиперте́нзия.

Mashq 7: 1 — huquq (отве́тчик, обжа́ловать) · 2 — tibbiyot (ана́мнез, хрони́ческий) · 3 — moliya (волати́льность, ма́ржа) · 4 — IT (релиз, баг).

Mashq 8 (namunaviy javob — "kompaniya yangi mahsulot chiqarmoqchi"):

text
ЮРИДИ́ЧЕСКИ: Пе́ред вы́пуском проду́кта необходи́мо
зарегистри́ровать това́рный знак и заключи́ть догово́ры
с постаќвщиками; в проти́вном слу́чае возмо́жны и́ски о
наруше́нии интеллектуа́льных прав.

IT: На́до вы́катить MVP на стейджинг, проте́стировать
основны́е фи́чи, устрани́ть кри́тные ба́ги и то́лько по́сле
э́того де́лать деплой на прод.

ФИНА́НСОВО: Запу́ск потре́бует инвести́ций; ва́жно рассчита́ть
то́чку безубы́точности, обеспе́чить ликви́дность и
зало́жить ма́ржу с учётом волати́льности спро́са.

Mashq 9 (tahlil):

  • (a) Soha: IT / dasturiy ta'minot (dasturlash arxitekturasi).
  • (b) Uch termin va registr: рефа́кторинг — термин (rasmiy); микросе́рвис — термин; баг — professionalizm (jargondan termin-ga o'tmoqda); хотфи́кс, стейджинг, спри́нт, прод — professionalizm/jargon (hujjatda cheklangan).
  • (c) Anglitsizm: deyarli barcha atamalar anglitsizm — рефа́кторинг (refactoring), микросе́рвис (microservice), баг (bug), стейджинг (staging), про́де (prod production), хотфи́кс (hotfix), спри́нт (sprint), API (to'g'ridan-to'g'ri o'zlashma). Latinizm: архитекту́ра, интегра́ция, периоди́чески, стаби́льно.

12. Xulosa va keyingi dars

Bugun siz o'rgandingiz:

  • Подъязы́к — umumiy tilning ichidagi ixtisoslashgan qatlam: grammatika bir xil, leksika/kollokatsiya/registr sohaga qarab o'zgaradi; bir stol atrofida beshta til yashashi mumkin.
  • Uch qatlamni ajratish — термин vs профессионали́зм vs жарго́н: термин (rasmiy, bir ma'noli, ta'rifli), профессионали́зм (kasbiy so'zlashuv), жарго́н (norasmiy, ekspressiv); chegara harakatchan (jargon termin).
  • Beshta soha tili: huquq (antonim juftlik + majburiy predikat, latinizm), tibbiyot (grekolatin, kanselyar-tibbiy klishe), IT (anglitsizm + rus qo'shimcha), moliya (antonim juftlik + raqam, latinizm/anglitsizm), fan (qat'iy ta'rif + tizim).
  • Latinizm va anglitsizm: tibbiyot/huquq/fan grekolatinga, IT ingliz tiliga tayanadi; o'zakni tanish — notanish terminni "ochish"ning kaliti.
  • Notanish matnni ochish strategiyasi: soha o'zak yasalish kontekst antonim "ishchi ma'no"; noaniqlikka chidamlilik.
  • Registrni janrga moslash: hujjatda termin, hamkasblar suhbatida professionalizm, norasmiy chatda jargon; adressat va janr registrni belgilaydi.

Eslatib qo'yamiz: professional podtilni boshqarish — bu soha + registr koordinatasini his qilishdir. Notanish professional matn oldida ikki savol bering: «Bu qaysi soha?» (leksik belgilar bo'yicha) va «Bu qaysi registr — termin, professionalizm yoki jargon?» (janr bo'yicha). O'zingiz yozganda esa aksincha: adressatni aniqlang (mutaxassismi, oddiy odammi) va janrni (hujjatmi, suhbatmi) — bu registrni tanlaydi. Notanish termin sizni to'xtatmasin: o'zak (latinizm/anglitsizm) va kontekstdan "ishchi ma'no"ni ushlang va davom eting. Bu — mahoratning eng amaliy belgisi: har qanday sohada suzib chiqa olish.

Keyingi dars — C2 — 21-dars: Территориальные va социальные варианты (территориа́льные и социа́льные вариа́нты языка́) — dialekt, sotsiolekt, mintaqaviy va ijtimoiy nutq farqi. Bugun siz tilning gorizontal kesimini — kasb bo'yicha bo'linishini — ko'rdingiz: advokat, jarroh, dasturchi bir tilning turli podtillarida gapiradi. Keyingi darsda esa til boshqa o'q bo'yicha bo'linadi: hudud va ijtimoiy guruh bo'yicha. Bir xil rus tilida gapiruvchilar Moskvada, Vologdada yoki janubda bir so'zni turlicha talaffuz qiladi (го́канье, а́канье, о́канье), turli ijtimoiy guruhlar — yoshlar, o'g'rilar dunyosi, ziyolilar — o'z sotsiolektida so'zlashadi. Kasbiy podtil "nima bilan shug'ullanasan" degan savolga javob bersa, territorial-ijtimoiy variant "qayerdan va kimlar orasidan" degan savolga javob beradi. Til qanday qilib bir vaqtda yagona va rang-barang bo'la olishini — uning ichki xilma-xilligini — ochamiz. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C2 — 20-dars: Professional podtillar (профессиона́льные подъязыки́) — huquq, tibbiyot, IT, moliya, fan tili; термин vs профессионали́зм vs жарго́н; латини́зм va англици́зм — Wisar