C2 — 22-dars: Til tarixi (исто́рия языка́) — etimologiya, arxaik qatlam, tovush va grammatika o'zgarishlari, alifbo islohoti
C2 — MAHORAT (Master) · 22-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bitta so'zdan boshlaymiz. Har kuni yuz marta aytiladigan so'z — спаси́бо ("rahmat"). Zamonaviy rus tilida bu shunchaki minnatdorchilik shakli, ma'nosi "shaffof" emas — go'yo bo'linmas bir bo'lak. Lekin bir soniyaga to'xtang va uni ikkiga ajrating: спаси́ + Бо́г — ya'ni «спаси́ Бог» ("Xudo asrasin, Xudo saqlasin"). Asrlar davomida odamlar bir-biriga "sizni Xudo asrasin" deb tilak bildirgan, oxirgi -г tovushi tushib qolgan, ikki so'z bir so'zga qotib qolgan — va bugun biz buni sezmasdan, dinsiz kontekstda ham aytamiz. So'z ichida butun bir tarix yashiringan: din, tovush o'zgarishi, so'zlar qo'shilishi.
Mana shu — bugungi darsning yuragi. Til tarixi (исто́рия языка́) — bu quruq eskilik emas. Bu — zamonaviy tilni nega aynan shunday ekanini tushuntiradigan kalit. C2 darajada siz nafaqat tilni bilishingiz, balki uni tushuntira olishingiz kerak: nega сон so'zida kelishikda unli tushib qoladi (сон сна)? Nega город va град bir xil ma'noda, lekin biri kundalik, biri tantanavor? Nega деньги, товар, лошадь turkiy tildan? Nega 1918-yilgacha миръ va міръ ikki xil "mir" edi? Bularning har biriga javob — tilning tarixida.
Ona tili sohibi bu savollarni bermaydi — u tilni "tayyor" holda oladi. Chet tilini C2 darajada egallagan odam esa boshqacha: u tilning "ichki mantiqini", uning tarixiy qatlamlarini ko'radi. Bu — geologga o'xshaydi: oddiy odam tog'ni ko'radi, geolog esa unda million yillik qatlamlarni — qaysi qatlam qachon yotqizilganini o'qiydi. Bugun siz rus tilining "geologik kesimini" o'rganasiz.
Bir manzarada bugungi butun maydonni ko'ring:
ИСТО́РИЯ РУ́ССКОГО ЯЗЫКА́ — asosiy qatlamlar va jarayonlar:
ПРОИСХОЖДЕ́НИЕ — kelib chiqish (hind-yevropa slavyan rus)
СТАРОСЛАВЯ́НСКИЙ — cherkov-slavyan ta'siri (kitobiy qatlam, оро/ра)
ЗВУКОВЫ́Е ИЗМЕНЕ́НИЯ — tovush o'zgarishlari (падение редуцированных: сонсна)
ГРАММА́ТИКА — grammatika o'zgarishi (двойственное число izlari: два стола́)
А́ЗБУКА / РЕФО́РМА — alifbo tarixi (кири́ллица, 1918 islohoti: ять, фита, ъ)
ЗАИМСТВОВА́НИЯ — o'zlashmalar tarixi (turkiy, yunon, nemis, fransuz, ingliz)
ЭТИМОЛО́ГИЯ — so'z tarixi (спаси́бо, медве́дь, неде́ля — kutilmagan kelib chiqish)Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:
- rus tilining kelib chiqishini tushuntirish: qaysi til oilasidan, qaysi slavyan tillari bilan qarindosh;
- старославянизмni tovush belgisidan (неполногласие: град/город) tanish va uning kitobiy bo'yog'ini izohlash (C1 15-dars chuqurlashtiriladi);
- zamonaviy grammatik "g'aliz"likni tarixiy sabab bilan tushuntirish (сон сна: nega unli "yo'qoladi");
- 1918-yilgi alifbo islohotini bilish: qaysi harflar yo'qoldi (ять ѣ, фита ѳ, i десятеричное і, oxirgi ъ) va nega;
- rus leksikasidagi o'zlashma qatlamlarini davr bo'yicha ajratish (turkiy yunon nemis-golland fransuz ingliz);
- qiziqarli etimologiyalarni ochish (спаси́бо, медве́дь, неде́ля, рубль) — so'z ichidagi "yashirin tarixni" o'qish;
- turkiy-rus til aloqasini ko'rish — o'zbek o'quvchisi uchun ayniqsa qiziq qatlam.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarni urg'uli unli ustida ´ bilan beramiz — исто́рия, этимоло́гия, старославя́нский, кири́ллица, заимствова́ние. Tarixiy so'zlarda urg'u alohida muhim: eski shakl va zamonaviy shakl ko'pincha aynan urg'u yoki bitta tovush bilan farq qiladi (гра́д — го́род, мла́до — мо́лодо). Har tarixiy juftlikni urg'usi bilan yodlang.
2. Avvalgi darslardan takror (arxaizm — C1 15, slavyanizm, etimologiya izlari)
Bugungi mahorat to'rtta poydevorga tayanadi — biri C1'dan, uchtasi C2 va quyi darajalardan. Ularni tiklaymiz, chunki til tarixi aynan shu hodisalarga sabab beradi.
Poydevor 1 — arxaizm va старославянизм (C1 15-dars) — eng asosiy ko'prik. O'sha darsda siz eskirgan leksikani — архаи́зм (о́чи глаза́), истори́зм (боя́рин, кольчу́га) va старославяни́змni (cherkov-slavyan, град го́род) tanigansiz. O'shanda bular natija edi: "bu so'z eskirgan, buni tanib oling". Bugun biz sababga boramiz: nega старославянизм kitobiy bo'yoq saqlaydi? Chunki u X asrda cherkov kitoblari orqali kirgan (yuqori, muqaddas kontekst). Nega град da "-ра-", город da "-оро-"? Chunki ular ikki xil slavyan lahjasidan — biri janubiy (cherkov-slavyan), biri sharqiy (rus). C1'da siz belgini ko'rdingiz, bugun mexanizmni ochamiz.
Poydevor 2 — leksik qatlamlar va o'zlashmalar (B2 va C1 leksika darslari). Siz rus tilida o'zlashma so'zlar borligini ko'rgansiz. Bugun ularni tarixiy davrlarga joylashtiramiz: har o'zlashma qatlami — Rusning ma'lum tarixiy davri "izi" (turkiy — Oltin O'rda davri; nemis-golland — Pyotr I; fransuz — XIX asr aristokratiyasi; ingliz — hozir).
Poydevor 3 — register va kitobiy uslub (C1 15, C2 4-dars). Siz "yuksak / neytral / past" register o'qini o'rgangansiz. Bugun siz bu registrning tarixiy manbaini bilib olasiz: rus tilidagi "yuksak, kitobiy" qatlam ko'p hollarda aynan старославянскийdan — u asrlar davomida "muqaddas kitob tili" bo'lgani uchun tantanavor bo'yoq saqlaydi.
Poydevor 4 — so'z yasalishi va o'zak (B2/C1 morfologiya). Siz o'zak, prefiks, suffiksni ajratishni bilasiz. Bugun bu ko'nikma etimologik tahlil uchun kerak: спаси́бо = спаси́ + Бо́г ni ko'rish uchun so'zni "ochish" mahorati zarur.
Muhim bog'lanish: C1 15-darsda siz eskirgan so'zni tanidingiz ("bu — арخаизм"). Bugun C2'da siz uning nega shundayligini tushuntirasiz ("bu — старославянизм, u X asrda cherkov orqali kirgan, shuning uchun kitobiy"). Bir hodisaning ikki bosqichi: tanish sababini ochish. Til tarixi — bu zamonaviy tilning "tushuntirish kitobi": har bir "g'alizlik", har bir istisno, har bir juftlik ortida aniq tarixiy sabab turadi.
Tez mashq: quyidagi juftlikda qaysi biri старославянский (kitobiy), qaysi biri rus (kundalik)? Belgisi — неполногласие. (a) го́род / град; (b) молодо́й / младо́й; (c) бе́рег / брег. (Javob: har juftda ikkinchisi — град, младо́й, брег — старославянский, "-ра-/-ла-/-ре-" belgisi bilan; birinchisi — rus, "-оро-/-оло-/-ере-".)
3. Asosiy tushuntirish
Bugungi mavzu — til tarixi — bir necha katta jarayonni qamrab oladi. Har birini ta'rif, mexanizm, ko'p misol va "bu zamonaviy tilda qanday ko'rinadi" yo'li bilan ochamiz.
3.1. RUS TILINING KELIB CHIQISHI — daraxt va qarindoshlar
Ta'rif: rus tili — hind-yevropa til oilasining (индоевропе́йская семья́) slavyan shoxiga (славя́нская ве́твь) mansub. Bu shuni bildiradi: rus tili nemis, ingliz, lotin, fors, hind (sanskrit) tillari bilan uzoq qarindosh — ular bir "bobo-tildan" (праиндоевропе́йский язы́к) tarqagan.
So'z qarindoshligini ko'rish mumkin:
Rus Ingliz Lotin Ma'no
────── ────── ────── ─────
мать mother mater ona
брат brother frater aka
три three tres uch
но́вый new novus yangiBu tasodif emas — bir ildizning turli tillarda "o'sgan" shakllari. Rus tilining "o'sish daraxti":
ПРАИНДОЕВРОПЕ́ЙСКИЙ (bobo-til, ~5000 yil oldin)
│
ПРАСЛАВЯ́НСКИЙ (umumiy slavyan, ~mil. I ming yillik)
│
┌────┼────┐
SHARQIY JANUBIY G'ARBIY slavyan tillari uch guruhga bo'linadi
│
ДРЕВНЕРУ́ССКИЙ (qadimgi rus, IX–XIV asr — sharqiy slavyan umumiy tili)
│
┌────┼────┐
РУ́ССКИЙ УКРАИ́НСКИЙ БЕЛОРУ́ССКИЙ uch sharqiy slavyan tiliSlavyan tillarining uch guruhi (rus uchun eng yaqin qarindoshlar):
SHARQIY: ру́сский, украи́нский, белору́сский
JANUBIY: болга́рский, се́рбский, слове́нский, македо́нский + СТАРОСЛАВЯ́НСКИЙ
G'ARBIY: по́льский, че́шский, слова́цкийDIQQAT — nega bu C2 uchun muhim: rus tilining slavyan qarindoshligini bilish sizga so'zlarni "prognoz qilish" imkonini beradi. Agar siz город ni bilsangiz, polyakcha gród, chexcha hrad ni taxmin qilasiz. Bundan ham muhimi: старославянский (janubiy slavyan tili!) rus tiliga chuqur ta'sir qilgan — va aynan shuning uchun rus tilida bitta tushunchaning ikki shakli bor: biri o'z (sharqiy slavyan), biri o'zlashgan (janubiy slavyan, kitobiy). Buni keyingi bo'limda ochamiz.
3.2. СТАРОСЛАВЯ́НСКИЙ ta'siri — kitobiy qatlamning manbai
Ta'rif: старославя́нский язы́к (qadimgi cherkov-slavyan tili) — bu janubiy slavyan tili bo'lib, IX asrda aka-uka Кири́лл va Мефо́дий tomonidan diniy kitoblarni tarjima qilish uchun ishlangan. 988-yilda Rus xristianlikni qabul qilganda, bu til cherkov va kitob tili sifatida kirib keldi va asrlar davomida rus tiliga chuqur ta'sir qildi.
Natija — rus tilida ikki qatlam paydo bo'ldi:
O'Z (rus, sharqiy slavyan) O'ZLASHGAN (старославянский, janubiy)
kundalik, "yer" ma'nosi kitobiy, "yuksak, muqaddas" ma'no
────────────────────── ────────────────────────────────
го́род град
голова́ глава́ (bosh rahbar, bob)
сторона́ страна́ (tomon mamlakat)Eng muhim belgi — неполногласие (nomukammal ohangdoshlik), C1 15-darsda ko'rgansiz:
Rus «полногласие» Slav «неполногласие» Ma'no
(-оро-, -оло-, -ере-) (-ра-, -ла-, -ре-)
──────────────────── ─────────────────── ─────
го́род град shahar
зо́лото зла́то oltin
бе́рег брег qirg'oq
де́рево дре́во daraxt
голова́ глава́ bosh
молоко́ мле́ко sut
хо́лод хлад sovuqBoshqa старославянский belgilari:
жд (rus ж o'rniga): наде́жда, оде́жда, вождь, рожда́ть, гражданин
щ (rus ч o'rniga): мощь (rus «мочь»), освеща́ть (rus «свеча́»), пеще́ра
начальное е (о o'rn.): еди́ный (rus «оди́н»), еле́нь (rus «оле́нь»)
начальное а (я o'rn.): а́гнец (rus «ягнёнок»), аз (rus «я»)
suffikslar: -ущ-/-ющ-/-ащ-/-ящ- (гряду́щий, горя́щий — kitobiy sifatdosh)Eng qiziq hodisa — bir o'zakning uch xil "hosili", uch xil ma'no bilan:
СТОРОНА́ (rus) — tomon, yon «в мое́й стороне́» (kundalik)
СТРАНА́ (slav) — mamlakat «родна́я страна́» (kitobiy ma'no ajragan)
СТРА́ННЫЙ (slav) — g'alati «стра́нный челове́к» (ma'no yana ajragan)
ГЛАВА́ (slav) — bosh/rahbar/bob ГОЛОВА́ (rus) — bosh (tana a'zosi)
«глава́ госуда́рства», «глава́ кни́ги» — slav shakl mavhum ma'no oldiDIQQAT — старославянский rus tilini "ikki qavatli" qildi: aynan cherkov-slavyan ta'siri tufayli rus tilida stilistik boylik bor — bir tushunchani "yer"da (город, голова, молодой) va "osmon"da (град, глава, младой) ayta olasiz. Bu — chet tili o'rganuvchisi uchun til tarixining eng amaliy natijasi: matnda град ni ko'rsangiz, darrov bilasiz — bu kitobiy, tantanavor, ehtimol she'riy matn. C1'da siz buni "yodladingiz", bugun nega shundayligini — X asr cherkov tarjimalarini — tushunasiz. Til tarixi registrni izohlaydi.
3.3. ТОВУШ O'ZGARISHLARI — nega "сон сна"
Ta'rif: til tovushlari asrlar davomida o'zgaradi — bu tilning tabiiy qonuni. Rus tilidagi eng muhim tarixiy tovush o'zgarishi — паде́ние реду́цированных (reduksiyalangan unlilarning tushishi). Bu XI–XII asrda sodir bo'lgan va zamonaviy rus tilining ko'p "g'alizligini" tushuntiradi.
Qadimgi rus tilida ikkita maxsus, qisqa (reduksiyalangan) unli bor edi:
ъ (ер) — juda qisqa "o"ga o'xshash tovush
ь (ерь) — juda qisqa "e"ga o'xshash tovushUlar haqiqiy unli edi va har so'zda talaffuz qilinardi:
сънъ = "so-no" (ikki bo'g'in!) до́мъ = "do-mo"
дьнь = "de-ne" кънига = "ko-ni-ga"XI–XII asrda qonun ishladi: reduksiyalangan unli ikki holatda edi —
KUCHLI holat (urg'uda yoki oldida yana bir zaif ъ/ь) to'liq unliga aylandi:
ъ о, ь е
ZAIF holat (so'z oxirida yoki keyingi bo'g'in kuchli) BUTUNLAY YO'QOLDINatija — bugungi rus tilining eng ko'p uchraydigan hodisasi, «беглые гласные» (qochuvchi unlilar):
QADIMGI ZAMONAVIY (bosh kelishik) KELISHIKDA
сънъ сон сна (о yo'qoldi!)
дьнь день дня (е yo'qoldi!)
пьсъ пёс пса
ротъ рот рта
оте́цъ оте́ц отца́Nega unli "yo'qoladi"? Chunki bosh kelishikda u kuchli holatda (to'liq unliga aylandi: со-нъ сон), lekin kelishik qo'shimchasi qo'shilganda u zaif holatga tushdi va yo'qoldi (съна сна). Ming yil oldingi qonun — bugungi grammatikada tirik!
Boshqa muhim natijalar:
1. SO'Z OXIRIDAGI ъ: qadimda har jarangsiz undoshdan keyin ъ turardi
(домъ, столъ) — u yo'qolgach, so'z UNDOSH bilan tugaydigan bo'ldi.
1918-yilgacha bu ъ YOZUVDA saqlanib qoldi (домъ), keyin olib tashlandi.
2. JARANGSIZLANISH: ъ yo'qolgach, jarangli undosh so'z oxirida qoldi va
jarangsizlashdi: ду́бъ дуб (talaffuz "dup"), сне́гъ снег ("snek").
Shuning uchun bugun «дуб» yozamiz, lekin "dup" deymiz.
3. UNDOSHLAR TO'PLANISHI: unli tushgach, undoshlar yonma-yon qoldi:
мозгъ мозг, встре́ча (murakkab birikmalar shundan).DIQQAT — tovush tarixi grammatikani izohlaydi: сон/сна, день/дня, оте́ц/отца́ — bu istisno emas, bu ming yillik tovush qonunining izi. Chet tili o'rganuvchisi buni "yodlashi" kerak, lekin C2 sohibi nega shundayligini biladi — va shuning uchun uni tizim sifatida ko'radi, quruq yod olmaydi. Xuddi shunday, "nega дуб yoziladi-yu, 'dup' deyiladi?" degan savolga javob — дубъ dagi jarangli б so'z oxirida qolib jarangsizlashgani. Til tarixi — imlo va talaffuz orasidagi "farqning" tushuntirishi.
3.4. ALIFBO TARIXI va 1918-YIL ISLOHOTI
Ta'rif: rus yozuvi — кири́ллица (kirill alifbosi), IX asrda Кири́лл va Мефо́дий nomi bilan bog'liq (aslida kirillicani ularning shogirdlari yaratgan, dastlab глаго́лица degan boshqa alifbo bo'lgan). Kirill alifbosi asrlar davomida ikki marta katta islohot ko'rdi.
a) Пётр I islohoti (1708–1710) — «гражда́нский шрифт»:
Pyotr I cherkov shriftini soddalashtirdi va "fuqaro shrifti" (граждани́ский шрифт)
kiritdi — hoziryu zamonaviy rus harflarining ko'rinishi shundan.
• harflar "yumaloqlashdi", lotin shriftiga yaqinlashdi
• ba'zi ortiqcha yunon harflari olib tashlandi (пси, кси, omega)
• RAQAMLAR uchun arab raqamlari kiritildi (avval harflar raqam edi: а=1, в=2)b) 1918-YIL ISLOHOTI — eng mashhur, eng muhim:
1917–1918-yillarda rus imlosi tubdan soddalashtirildi. To'rt harf olib tashlandi:
HARF NOMI NIMA BO'LDI MISOL
──── ──── ────────── ─────
ѣ ять (yat) е bilan almashtirildi хлѣбъ хлеб
ѳ фита (fita) ф bilan almashtirildi Ѳёдоръ Фёдор
і i десятеричное и bilan almashtirildi міръ мир
ъ (so'z oxirida) ер butunlay yo'qoldi домъ домEng qiziq holat — ять (ѣ): bu harf qadimda alohida tovushni (yopiq "e") bildirgan, lekin XVIII asrga kelib u oddiy е dan farq qilmay qoldi. Ammo imloda saqlanib qolgan edi — va o'quvchilar qaysi so'zda ѣ, qaysida е yozilishini yodlashga majbur edi (maxsus she'rlar bilan yodlashardi!). Islohot bu "yukni" olib tashladi.
Eng chuqur yo'qotish — міръ / миръ farqi:
1918-YILGACHA IKKI XIL "MIR":
миръ (и bilan) = tinchlik (urush yo'qligi)
міръ (і bilan) = dunyo, olam, jamiyat
Tolstoyning romani asli: «Война́ и миръ» — qaysi "mir"?
asl imloda «миръ» (и) — ya'ni "urush va TINCHLIK".
(Bir afsona bor: go'yo "urush va JAMIYAT" bo'lgan — bu XATO, imlo буни rad etadi.)
Islohotdan keyin ikkovi ham «мир» bo'lib qoldi — farq YO'QOLDI.Oxirgi ъ (твёрдый знак) so'z oxirida — 3.3-bo'limda ko'rdik — reduksiyalangan unli yo'qolgach, ma'nosiz "quyruq" bo'lib qolgan edi (домъ, столъ). Har kitobda millionlab keraksiz harf — islohot uni olib tashladi (bugun ъ faqat so'z ichida, ajratuvchi belgi sifatida qoladi: подъе́зд, объясни́ть).
DIQQAT — islohot: nega bilish kerak: siz 1918-yilgacha chop etilgan matnni (yoki uni taqlid qilgan stilizatsiyani, reklama, emigrant nashrini) ko'rsangiz — ять, фита, i, oxirgi ъ ni tanishingiz kerak: хлѣбъ, Ѳёдоръ, міръ, домъ. Bu — eski Rusning "vizual imzosi", uni bugun ataylab "eski, olijanob, inqilobgacha" ohang berish uchun ishlatishadi (do'kon nomlari, brendlar: «Café Пушкинъ»). Bundan tashqari, «Война и мир» nomidagi mashhur bahs (tinchlikmi, dunyomi) — aynan islohot yo'qotgan и/і farqiga borib taqaladi. Til tarixi — madaniy savodxonlikning bir qismi.
3.5. ЗАИМСТВОВА́НИЯ — o'zlashmalar tarixi (davr bo'yicha qatlamlar)
Ta'rif: har o'zlashma so'z qatlami — Rusning ma'lum tarixiy davri bilan aloqasining "izi". So'zlarni davr bo'yicha ajratish — tarixni "leksikada o'qish" demakdir.
a) TURKIY o'zlashmalar (eng qadimgi, X–XV asr) — o'zbek uchun eng qiziq:
Slavyanlar dashtdagi turkiy xalqlar bilan (pecheneg, polovets, keyin Oltin O'rda — mo'g'ul-tatar davri, XIII–XV asr) uzoq aloqada bo'lgan. Natija — kundalik rus tilida yashiringan turkiy qatlam:
RUSCHA MA'NO TURKIY MANBA (o'zbek bilan solishtiring)
────── ───── ────────────────────────────────────────
де́ньги pul tanga / танга (pul birligi)
това́р mol, tovar tavar / mol
лоша́дь ot alaşa (turkiy: ot turi)
сарафа́н ayol ko'ylagi sarapa (fors-turkiy orqali)
башма́к poyabzal başmaq / boshmoq
карма́н cho'ntak karman
сунду́к sandiq sandıq / sandiq
арбу́з tarvuz qarbuz / tarvuz (forsturkiy)
каранда́ш qalam qaradaş (kara+taş: qora tosh)
таможня bojxona tamga (muhr, boj belgisi)b) YUNON o'zlashmalar (X asr, xristianlik bilan):
din, cherkov, ilm: а́нгел, ева́нгелие, ико́на, мона́х, тетра́дь, фона́рь
ismlar: Алекса́ндр, Никола́й, Еле́на, Гео́ргийc) LOTIN o'zlashmalar (fan, ta'lim orqali):
шко́ла, студе́нт, экза́мен, ди́ктор, ци́ркуль, но́мер, ка́никулыd) NEMIS va GOLLAND o'zlashmalar (Пётр I davri, XVIII asr):
Pyotr I "Yevropaga darcha ochdi" — flot, harbiy ish, hunar, boshqaruv sohasida yuzlab so'z kirdi:
GOLLAND (flot): ма́трос, ка́юта, флаг, гава́нь, шту́рман, компа́с, ка́тер
NEMIS (ish/harbiy): солда́т, о́фицер, штаб, бухга́лтер, сле́сарь, шлагба́ум,
бутербро́д, галсту́к, парикма́хер, ры́нок, штрафe) FRANSUZ o'zlashmalar (XIX asr, aristokratiya):
XIX asrda rus zodagonlari fransuz tilida gaplashgan (Tolstoyning «Война и мир» romanining bir qismi — fransuzcha!). Natija — dunyoviy hayot, moda, san'at leksikasi:
пальто́, костю́м, мода́, бале́т, теа́тр, антра́кт, буке́т, рестора́н, меню́,
кафе́, шофёр, вокза́л (aslida ingliz Vauxhall!), портфе́ль, абажу́рf) INGLIZ o'zlashmalar (XX–XXI asr, ayniqsa hozir):
Sport/erta: футбо́л, спорт, ли́дер, ми́тинг, тролле́йбус
Hozirgi (IT/biznes): ме́неджер, ма́ркетинг, дедла́йн, ла́йфхак, ко́нтент,
хайп, кэ́шбэк, фи́дбек, коуч, стартапDIQQAT — o'zlashma qatlami = tarix xaritasi: rus leksikasini "kesib" ko'rsangiz, unda butun rus tarixi yozilgan: turkiy qatlam — dasht va Oltin O'rda davri (o'zbek uchun ayniqsa yaqin: де́ньги, това́р, сунду́к — bu bizning so'zlarimiz izi!); yunon — 988-yilgi suvga cho'mish; nemis-golland — Pyotr islohoti; fransuz — XIX asr zodagonligi; ingliz — bugungi globallashuv. So'z qayerdan kelganini bilsangiz, qaysi davrni eslayotganingizni bilasiz. Bu — C2 leksik chuqurligining eng qiziq qirralaridan biri.
3.6. ЭТИМОЛО́ГИЯ — so'z ichidagi yashirin tarix
Ta'rif: этимоло́гия — so'zning kelib chiqishi va dastlabki ma'nosini o'rganuvchi soha. Ko'p so'zning bugungi shakli "shaffof emas" — lekin uni "ochsangiz", ichida kutilmagan, ko'pincha she'riy yoki mantiqiy tarix chiqadi.
Eng mashhur va qiziq rus etimologiyalari:
СПАСИ́БО = «спаси́ Бо́г» ("Xudo asrasin") — minnatdorchilik aslida duo edi.
МЕДВЕ́ДЬ = «мёд ве́дающий» (мёд + ведать) — "asalni biladigan/asalxo'r".
Ayiqning ASL nomi tabu (aytish man) edi, uni "asalxo'r" deb
almashtirishgan; asl hind-yevropa nom yo'qolgan.
НЕДЕ́ЛЯ = «не де́лать» ("ish qilmaslik") — dam olish kuni (yakshanba).
Hozir «неделя» = hafta, lekin ukraincha «неділя» hali "yakshanba"!
ВОСКРЕСЕ́НЬЕ = «воскресе́ние» (tirilish) — Iso tirilgan kun (diniy manba).
ПОНЕДЕ́ЛЬНИК = «по неде́ле» — "dam olishdan (неделя) keyingi kun".
РУ́БЛЬ = «руби́ть» (kesmoq) — kumush bo'lakdan KESIB olingan pul.
КОПЕ́ЙКА = «копьё» (nayza) — tangada nayzali chavandoz tasviri bo'lgan.
ВРАЧ = «вра́ть» (eski ma'no: "so'zlamoq, afsun o'qimoq") — shifokor
avval "duo/afsun o'qib" davolagan.
ОКНО́ = «о́ко» (ko'z) — deraza "uyning ko'zi".
ПОДУ́ШКА = «под у́хо» ("quloq ostiga") — xalq etimologiyasi (aslida "dumaloq").Kutilmagan qarindoshliklar (bir o'zakdan):
ЖЕ́НЩИНА va ГЕНЕТИ́КА — ikkovida hind-yevropa *gen- ("tug'moq") o'zagi.
СТОЛ va СТОЛИ́ЦА — «столица» = "stol (taxt) turgan shahar" (taxt = hokimiyat).
ДЕ́НЬГИ (turkiy) — birlikda «деньга» edi, hozir faqat ko'plikda ishlatiladi.DIQQAT — etimologiya so'zni "tiriltiradi": спаси́бо ni har kuni aytasiz, lekin ichida "Xudo asrasin" degan duo yashiringanini bilganingizda — so'z boshqacha "yashaydi". Etimologiya — bu til tarixining eng zavqli qismi: u so'zni "yopiq quti"dan "ochiq kitob"ga aylantiradi. C2 sohibi uchun bu ikki tomonlama foydali: (1) so'zni chuqurroq eslab qoladi (mantiq bilan bog'langan xotira mustahkam); (2) so'zning stilistik va madaniy qatlamini his qiladi. Ogohlantirish: "xalq etimologiyasi" (наро́дная этимоло́гия) — bu ilmiy emas, o'xshashlikka asoslangan taxmin (masalan подушка ni "под ухо" deb tushuntirish). Chinakam etimolog uchun tovush qonunlari va yozma yodgorliklar dalil bo'ladi, quloqqa o'xshashlik emas.
3.7. GRAMMATIKA O'ZGARISHI — двойственное число va yo'qolgan shakllar
Ta'rif: til grammatikasi ham asrlar davomida o'zgaradi — ba'zi kategoriyalar yo'qoladi, lekin ular "izlarini" qoldiradi. Zamonaviy rus tilining eng qiziq "grammatik toshqotgan izi" — двойственное число (ikkilik son) ning yo'qolishi.
Qadimgi rus tilida (va boshqa ko'p hind-yevropa tillarda) uchta son bor edi:
единственное (birlik): оди́н стол — bitta stol
ДВОЙСТВЕННОЕ (ikkilik): ДВА СТОЛА́ — ikkita (juft) narsa uchun MAXSUS shakl
множественное (ko'plik): пять столо́в — ko'p narsaДвойственное число — bu maxsus grammatik shakl bo'lib, aynan ikkita (yoki juft — ko'z, qo'l kabi) narsa uchun ishlatilgan. U XIII–XIV asrda yo'qoldi, lekin izlari zamonaviy tilda tirik:
1. «ДВА/ТРИ/ЧЕТЫ́РЕ + RODITELNIY BIRLIK» — eng katta iz!
два стола́ (ko'plik «столо́в» EMAS, balki birlik shakl «стола́»!)
три часа́ (nega «часо́в» emas? — bu eski ikkilik son izi)
четы́ре кни́ги
2,3,4 sonlaridan keyin ot RODITELNIY BIRLIKda keladi — bu двойственное
число ning "toshqotgan izi". 5 dan boshlab — RODITELNIY KO'PLIK (пять столо́в).
2. JUFT a'zolar ko'pligida eski shakl:
глаза́ (ko'z — juft), бока́ (yon), рога́ (shox), берега́, рукава́
«-а́» ostiga urg'uli ko'plik ko'pincha eski juftlik izidan.
3. Ba'zi barqaror shakllar:
пле́чи, ко́лени, у́ши (quloq) — juftlik izlari.Boshqa grammatik o'zgarishlar (qisqacha):
• ЗВА́ТЕЛЬНЫЙ ПАДЕ́Ж (chaqiruv kelishigi) yo'qoldi, lekin izi bor:
eski: «о́тче! Бо́же! го́споди!» (chaqiruv shakli)
yangi so'zlashuv: «Мам! Пап! Вась!» — "yangi vokativ" (unlisi tushgan)
• AORIST va IMPERFEKT (o'tgan zamon murakkab shakllari) yo'qoldi —
hozirgi «-л» o'tgan zamon aslida qadimgi SIFATDOSH edi (был = "bo'lgan").
Shuning uchun rus o'tgan zamoni RODda o'zgaradi (он был, она была́) —
u fe'l emas, sifatdosh bo'lgani uchun!DIQQAT — grammatika izlari «nega»ga javob beradi: «два стола́» — chet tili o'rganuvchisi uchun eng "g'alati" qoidalardan biri: nega 2,3,4 dan keyin qaratqich birlik, 5 dan keyin qaratqich ko'plik? Javob — двойственное число: qadimda 2,3,4 uchun maxsus "juft" shakl bor edi, u yo'qolganda uning izi (qaratqich birlikka o'xshash shakl) qolib ketdi. Xuddi shu tarzda, «он был / она была́» dagi rod farqi — o'tgan zamon fe'lining aslida sifatdosh bo'lganini ko'rsatadi. C2 sohibi bu "istisnolar"ni tizim sifatida ko'radi: ular tasodif emas, tarixning izi.
3.8. Til tarixini "o'qish" — mahorat algoritmi (C2 sintezi)
Butun darsni bir amaliy algoritmga jamlaymiz: zamonaviy tildagi "g'alizlik"ni ko'rganingizda tarixiy sababni topish.
1. "SIGNAL"NI SEZ — nima g'alati? (nega unli tushdi? nega ikki shakl? nega bu imlo?)
2. QATLAMNI ANIQLA — bu qaysi hodisa?
• ikki xil o'zak, biri "-ра-/-ла-" bilan СТАРОСЛАВЯНИЗМ 3.2-bob
• unli "yo'qoladi" (сон/сна) ПАДЕНИЕ РЕДУЦИРОВАННЫХ 3.3-bob
• g'alati son+kelishik (два стола́) ДВОЙСТВЕННОЕ ЧИСЛО izi 3.7-bob
• notanish so'z, "sharqona" ohang TURKIY o'zlashma 3.5-bob
• so'z ma'nosi "shaffof emas" ЭТИМОЛОГИЯ ni och 3.6-bob
• eski imlo (ѣ, ъ oxirda, і) 1918 islohotidan oldingi matn 3.4-bob
3. SABABNI TUSHUNTIR — tarixiy jarayonni ayt (qachon, nega sodir bo'lgan)
4. ZAMONAVIY MA'NOSI — bu bugungi tilda qanday "yashaydi" (register, grammatika)Oltin qoida (til tarixi): zamonaviy tildagi har bir "istisno", har bir "g'alizlik", har bir "juftlik" — tarixning izi, tasodif emas. C2 mahorati — bu izlarni tizim sifatida ko'rish: сон/сна (tovush qonuni), город/град (ikki slavyan lahjasi), два стола́ (yo'qolgan ikkilik son), деньги (turkiy aloqa), спасибо (yashiringan duo). Til tarixini bilgan o'rganuvchi qoidalarni quruq yodlamaydi — u ularning mantiqini ko'radi. Va bu — eng chuqur, eng mustahkam bilim: sababini tushungan narsa unutilmaydi.
4. Ko'p misollar (jonli qo'llanish)
Старославянизм rus juftligi (register farqi bilan):
На бе́рег вы́шел стари́к. — Qirg'oqqa chol chiqdi. (rus, neytral)
Наш чёлн приби́ло к бре́гу. — Qayig'imiz qirg'oqqa urildi. (slav, she'riy)
Он глава́ госуда́рства. — U davlat rahbari. (slav, mavhum ma'no)
У него́ боли́т голова́. — Uning boshi og'riyapti. (rus, "tana a'zosi")Tovush tarixi (беглые гласные — qochuvchi unli):
Мне присни́лся стра́нный сон. — Menga g'alati tush kirdi. (сон)
Я не по́мню э́того сна. — Men bu tushni eslamayman. (сна — о tushdi!)
Сего́дня хоро́ший день. — Bugun yaxshi kun. (день)
Э́то рабо́та одного́ дня. — Bu bir kunlik ish. (дня — е tushdi!)Turkiy o'zlashmalar (o'zbek o'quvchi taniydi):
У меня́ ко́нчились де́ньги. — Pulim tugadi. (деньги tanga)
Положи́ ве́щи в сунду́к. — Narsalarni sandiqqa sol. (сундук sandıq)
Он купи́л но́вый каранда́ш. — U yangi qalam sotib oldi. (карандаш kara+taş)
Ло́шадь бежа́ла по по́лю. — Ot dala bo'ylab chopardi. (лошадь alaşa)Etimologiya (yashiringan tarix):
Он сказа́л «спаси́бо» и ушёл. — U "rahmat" dedi-yu ketdi. (= "Xudo asrasin")
В лесу́ живёт бу́рый медве́дь. — O'rmonda qo'ng'ir ayiq yashaydi. (= "asalxo'r")
Всю неде́лю шёл дождь. — Butun hafta yomg'ir yog'di. (= eski "dam olish kuni")
Рубль упа́л к до́ллару. — Rubl dollarga nisbatan tushdi. (= "kesib olingan")Grammatik iz (двойственное число):
На столе́ лежа́т две кни́ги. — Stolda ikkita kitob turibdi. (кни́ги — RODITELNIY birlik!)
Я жду тебя́ уже́ три часа́. — Seni uch soatdan beri kutyapman. (часа́ — 2,3,4 izi)
У неё краси́вые глаза́. — Uning chiroyli ko'zlari bor. (глаза́ — juftlik ko'pligi)1918-yilgi eski imlo (stilizatsiya):
Вы́веска: «Торго́вый домъ Ивано́въ». — "Ivanov savdo uyi" (eski ъ bilan — "olijanob" ohang).
Ста́рая кни́га: «Война́ и миръ». — "Urush va tinchlik" (миръ — и, "tinchlik").
Бренд ко́фе: «Кофе́йня Пушкинъ». — Qahvaxona nomida ataylab eski ъ.5. Talaffuz bo'limi
- исто́рия /is-TÓ-ri-ya/ — urg'u *-то́-*da; boshdagi "и" toza; "istóriya".
- этимоло́гия /e-ti-ma-LÓ-gi-ya/ — urg'u *-ло́-*da; uzun so'z, bo'g'inlab: e-ti-ma-ló-gi-ya; "г" jarangli.
- старославя́нский /sta-ra-sla-VYÁN-skiy/ — urg'u *-вя́н-*da; "-ра-сла-" ketma-ket, sekin ayting.
- кири́ллица /ki-RÍ-lli-tsa/ — urg'u *-ри́-*da; "лл" ikki "l"; "ц" "ts"; "kiríllitsa".
- заимствова́ние /za-im-stva-VÁ-ni-ye/ — urg'u *-ва́-*da; "заим-ство-" murakkab birikma, sekin.
- неполногла́сие /ni-pal-na-GLÁ-si-ye/ — urg'u *-гла́-*da; uzun so'z, "неполно-гласие" ikki qismga bo'lib mashq qiling.
- двойственное (число́) /DVÓY-stvi-na-ye/ — urg'u boshda *дво́й-*da; "-йств-" murakkab birikma.
- медве́дь /mid-VÉT'/ — urg'u *-ве́-*da; oxirgi "-дь" yumshoq, jarangsizlashadi "t'"; "midvét'".
- спаси́бо /spa-SÍ-ba/ — urg'u *-си́-*da; oxirgi "о" "a": "spasíba".
- міръ / миръ — ikkalasi ham hozir /mir/; tarixiy farq faqat yozuvda edi, talaffuzda bir xil.
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Eski/kitobiy so'zni sekin, "og'ir" ayting. «Старославяни́зм»lar (град, брег, глава́, младо́й) tantanavor tabiatga ega — ularni kundalik so'zdek "yamlab" emas, salmoq bilan ayting; ohang ularning "yuksak" registrini ko'rsatadi. (2) Tarixiy juftlikni yonma-yon, farqni ta'kidlab ayting. Mashq qilganda город — град, голова́ — глава́, сон — сна, день — дня ni juft holda, farqni "eshittirib" ayting: bu farqni quloq bilan mustahkamlaydi. Til tarixida urg'u ko'pincha yagona farq belgisi (мо́лодо — младо́).
Topshiriq: quyidagilarni ovoz chiqarib ayting: исто́рия · этимоло́гия · кири́ллица · старославя́нский · заимствова́ние · спаси́бо · медве́дь · град · брег · сон — сна · день — дня.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
Atamalar (til tarixi):
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| исто́рия языка́ | ис-то́-ри-я я-зы-ка́ | til tarixi | Курс исто́рии языка́. — Til tarixi kursi. |
| этимоло́гия | э-ти-мо-ло́-ги-я | etimologiya, so'z kelib chiqishi | Интере́сная этимоло́гия. — Qiziq etimologiya. |
| происхожде́ние | про-ис-хож-де́-ни-е | kelib chiqish, mansaba | Происхожде́ние сло́ва. — So'zning kelib chiqishi. |
| старославя́нский | ста-ро-сла-вя́н-ский | cherkov-slavyan (til) | Старославя́нский язы́к. — Cherkov-slavyan tili. |
| неполногла́сие | не-пол-но-гла́-си-е | nomukammal ohangdoshlik (град) | «град» — э́то неполногла́сие. |
| заимствова́ние | за-им-ство-ва́-ни-е | o'zlashma so'z | Тю́ркское заимствова́ние. — Turkiy o'zlashma. |
| кири́ллица | ки-ри́л-ли-ца | kirill alifbosi | Ру́сская кири́ллица. — Rus kirillicasi. |
| рефо́рма (орфогра́фии) | ре-фо́р-ма | (imlo) islohoti | Рефо́рма 1918 го́да. — 1918-yil islohoti. |
| ять (ѣ) | ять | "yat" harfi (eski) | Бу́ква ять исче́зла. — Yat harfi yo'qoldi. |
| паде́ние реду́цированных | па-де́-ни-е ре-ду́-ци-ро-ван-ных | reduksiyalangan unlilar tushishi | Из-за паде́ния реду́цированных. — ...tushishi tufayli. |
| двойственное число́ | дво́й-ствен-но-е чис-ло́ | ikkilik son (grammatik) | Оста́тки двойственного числа́. — Ikkilik son izlari. |
Tarixiy juftliklar (slav rus):
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Jufti |
|---|---|---|---|
| град | град | shahar (kitobiy) | го́род |
| глава́ | гла-ва́ | bosh, rahbar, bob | голова́ |
| страна́ | стра-на́ | mamlakat | сторона́ (tomon) |
| мле́ко | мле́-ко | sut (she'riy) | молоко́ |
| брег | брег | qirg'oq (she'riy) | бе́рег |
| младо́й | мла-до́й | yosh (poetik) | молодо́й |
Etimologiya va turkiy qatlam:
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Yashiringan tarix |
|---|---|---|---|
| спаси́бо | спа-си́-бо | rahmat | «спаси́ Бог» (Xudo asrasin) |
| медве́дь | мед-ве́дь | ayiq | «мёд ведать» (asalxo'r) |
| неде́ля | не-де́-ля | hafta | «не делать» (dam kuni) |
| рубль | рубль | rubl | «рубить» (kesib olingan) |
| де́ньги | де́нь-ги | pul | turkiy «тан(ь)га» |
| сунду́к | сун-ду́к | sandiq | turkiy «sandıq» |
| каранда́ш | ка-ран-да́ш | qalam | turkiy «kara-taş» (qora tosh) |
Yodlash qoidasi: tarixiy birlikni quruq atama bilan emas, hikoya bilan yodlang. Anki kartochkasi orqasiga uch qatlam yozing: (1) hodisa turi (старославянизм / tovush qonuni / o'zlashma / etimologiya / grammatik iz); (2) zamonaviy jufti yoki izi (град го́род; сон сна); (3) sababi yoki manbai (X asr cherkov / падение редуцированных / turkiy aloqa). Masalan град — turi: старославянизм; jufti: го́род; sababi: X asr janubiy slavyan cherkov tili, shuning uchun kitobiy. Shunday yodlangan so'z unutilmaydi, chunki u mantiq bilan bog'langan.
7. Dialog
Filolog-o'qituvchi Гали́на Петро́вна va uning til tarixiga qiziqadigan iqtidorli talabasi Азиз (o'zbekistonlik) rus tili darsidan keyin so'zlarning kelib chiqishi haqida suhbatlashadi.
Азиз: Гали́на Петро́вна, у меня́ дли́нный вопро́с. Почему́ мы говори́м «сон», но «нет сна́»? Куда́ пропада́ет бу́ква «о»? (Galina Petrovna, mening uzun savolim bor. Nega biz "сон" deymiz, lekin "нет сна́" deymiz? "О" harfi qayoqqa yo'qoladi?)
Гали́на Петро́вна: О, э́то мой люби́мый вопро́с! Ты́сячу лет наза́д э́то сло́во звуча́ло как «сънъ» — с осо́бым коро́тким гла́сным. В оди́ннадцатом ве́ке произошло́ большо́е измене́ние — паде́ние реду́цированных. Э́ти коро́ткие гла́сные и́ли ста́ли по́лными, и́ли исче́зли совсе́м. (Oh, bu mening sevimli savolim! Ming yil oldin bu so'z "сънъ" deb yangragan — maxsus qisqa unli bilan. XI asrda katta o'zgarish sodir bo'ldi — reduksiyalangan unlilarning tushishi. Bu qisqa unlilar yo to'liq unliga aylandi, yo butunlay yo'qoldi.)
Азиз: Значи́т, «о» в сло́ве «сон» — э́то тако́й «вы́живший» гла́сный, а в «сна́» он про́сто пропа́л? (Demak, "сон"dagi "о" — bu shunday "omon qolgan" unli, "сна"da esa u shunchaki yo'qolgan?)
Гали́на Петро́вна: То́чно! Ты понима́ешь мгнове́нно. Кста́ти, ты замеча́л, что мно́гие ру́сские слова́ похо́жи на узбе́кские? «Де́ньги», «сунду́к», «каранда́ш» — все они́ тю́ркского происхожде́ния. (Aynan! Sen bir zumda tushunyapsan. Aytgancha, ko'p rus so'zlari o'zbekchaga o'xshashini payqaganmisan? "Деньги", "сундук", "карандаш" — hammasi turkiy kelib chiqishga ega.)
Азиз: Да! «Сунду́к» — э́то же на́ше «sandiq»! А «каранда́ш» — я всегда́ ду́мал, что э́то ру́сское сло́во. (Ha! "Сундук" — bu bizning "sandiq"! "Карандаш" esa — men uni doim rus so'zi deb o'ylardim.)
Гали́на Петро́вна: А оно́ от тю́ркского «kara-taş» — «чёрный ка́мень». Ви́дишь, в языке́ живёт вся исто́рия: и на́ши о́бщие степны́е сосе́ди, и це́рковь, и Пётр Пе́рвый. Ка́ждое сло́во — ма́ленькая маши́на вре́мени. (U esa turkiy "kara-taş" — "qora tosh"dan. Ko'ryapsanmi, tilda butun tarix yashaydi: bizning umumiy dasht qo'shnilarimiz ham, cherkov ham, Pyotr I ham. Har bir so'z — kichkina vaqt mashinasi.)
Азиз: Тепе́рь я бу́ду смотре́ть на слова́ по-друго́му — как археоло́г. (Endi men so'zlarga boshqacha — arxeolog kabi qarayman.)
Гали́на Петро́вна: Вот э́то и есть настоя́щий у́ровень мастерства́ — не про́сто знать язы́к, а ви́деть его́ глубину́. (Mana shu haqiqiy mahorat darajasi — tilni shunchaki bilish emas, balki uning chuqurligini ko'rish.)
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Старославянизмни neytral deb hisoblash: ish xatida «Наш град разви́вается» yoki «Он мой брег наде́жды» kundalik gapda. «Наш го́род разви́вается». Sabab: град, брег, глава́, младо́й — kitobiy/she'riy qatlam (X asr cherkov tili izi); rasmiy yoki kundalik matnda rus shakli (город, берег) kerak. Slav shakl faqat badiiy/tantanavor uslubga mos.
"Qochuvchi unli"ni saqlab qolish: «нет со́на», «два дня́» o'rniga «нет сона», «этого деня» deb unlini qoldirish. «нет сна́», «э́того дня́». Sabab: сон, день, оте́ц kabi so'zlarda unli faqat bosh kelishikda "kuchli" bo'lgan; qolgan kelishiklarda u tarixan yo'qolgan. Bu — qoida, istisno emas.
Etimologiyani zamonaviy ma'no bilan chalkashtirish: «медве́дь» ni "ayiq" bilan bog'lab, «мёд» (asal) bilan bog'liqligini sezmaslik; yoki *«спаси́бо»*ni faqat shakl deb qabul qilish. Etimologiya — tarixiy ma'no; zamonaviy ma'nodan farq qiladi. Медве́дь = "asalxo'r", спаси́бо = "Xudo asrasin". Sabab: so'zning bugungi ma'nosi va kelib chiqishi ko'pincha ikki xil narsa.
"Два стола́" da ko'plik ishlatish: «два столы́», «три часы́» deb ko'plik qo'yish. «два стола́», «три часа́». Sabab: 2, 3, 4 sonlaridan keyin ot RODITELNIY birlik shaklida keladi — bu yo'qolgan двойственное число (ikkilik son) ning izi, ko'plik emas.
Eski imloni zamonaviy deb o'qish: «миръ» (и) va «міръ» (і) ni farqlamaslik yoki *«Война и мир»*ni "urush va jamiyat" deb tarjima qilish. «Война́ и миръ» — asli миръ (и) = tinchlik (urush yo'qligi). Sabab: 1918-yilgacha и (tinchlik) va і (dunyo) ikki xil harf edi; Tolstoy sarlavhasida и — "tinchlik".
O'zlashma davrini chalkashtirish: *«футбол»*ni Pyotr davri, *«матрос»*ni hozirgi ingliz o'zlashmasi deb hisoblash. Матро́с, флаг — Pyotr davri (golland, XVIII asr); футбо́л, ме́неджер — ingliz (XX–XXI asr). Sabab: har o'zlashma qatlami aniq tarixiy davrga tegishli — manbani va davrni bog'lang.
Mini-mashq (hodisani aniqlang: старославянизм / qochuvchi unli / turkiy o'zlashma / etimologiya):
1) град 2) сна 3) сунду́к
4) спаси́бо 5) глава́ 6) де́ньги
7) дня 8) медве́дь 9) брег9. Mashqlar
Mashq 1. So'z старославянизм (С) yoki rus (Р)? Belgisi — неполногласие (-ра-/-ла-/-ре- -оро-/-оло-/-ере-).
1) го́род 2) град 3) молоко́
4) мле́ко 5) бе́рег 6) брег
7) голова́ 8) глава́ 9) хо́лодMashq 2. «Старославяни́зм»ni neytral (rus) jufti bilan almashtiring:
1) град ________ 2) глава́ ________
3) брег ________ 4) мле́ко ________
5) младо́й ________ 6) страна́ ________ (dastlabki "tomon" ma'no)Mashq 3. "Qochuvchi unli": so'zni qaratqich kelishigiga (Qaysi kelishik? — Родительный, «нет чего́?») qo'ying.
1) сон нет ________ 2) день нет ________
3) оте́ц нет ________ 4) рот нет ________
5) пёс нет ________ 6) у́гол нет ________Mashq 4. So'z qaysi tildan o'zlashgan? (turkiy / golland-nemis / fransuz / ingliz)
1) де́ньги 2) матро́с 3) бале́т
4) ме́неджер 5) сунду́к 6) солда́т
7) шофёр 8) карма́н 9) футбо́лMashq 5. Etimologiyani ochib bering — so'z ichida qaysi so'z(lar) yashiringan?
1) спаси́бо = ________ + ________
2) медве́дь = ________ + ________ (nima "biladi/yeydi")
3) неде́ля = ________ (nima qilmaslik?)
4) рубль = ________dan (qanday harakat?)
5) окно́ = ________dan (qaysi tana a'zosi?)Mashq 6. Grammatik iz: gapdagi son+ot birikmasini to'g'rilang (2,3,4 Родительный birlik; 5+ Родительный ko'plik).
1) два (стол) два ________
2) три (час) три ________
3) пять (стол) пять ________
4) четы́ре (кни́га) четы́ре ________
5) шесть (день) шесть ________Mashq 7. Gap qaysi tarixiy hodisa bilan izohlanadi? (старославянизм / падение редуцированных / двойственное число / o'zlashma)
1) «Я не по́мню э́того сна́.» — ________
2) «На бре́гу стоя́л дре́вний храм.» — ________
3) «На столе́ лежа́т две кни́ги.» — ________
4) «Он положи́л ве́щи в сунду́к.» — ________Mashq 8. O'zingiz 3 ta gap tuzing: (a) bittasida старославянизм kitobiy/she'riy kontekstda (град, глава́, брег), (b) bittasida "qochuvchi unli" ikki kelishikda (сон/сна yoki день/дня), (c) bittasida turkiy o'zlashma kundalik kontekstda (деньги, сундук, карандаш).
Namuna (a): Над дре́вним гра́дом сия́ла луна́, и брег реки́ храни́л молча́ние.10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Etimologiya detektivi: Wisar AIga 8 ta kundalik rus so'zi bering (masalan спаси́бо, медве́дь, неде́ля, рубль, копе́йка, окно́, врач, столи́ца) va har birining etimologiyasini — ichida qaysi so'z(lar) yashiringanini — so'rang. Javobni "xalq etimologiyasi"dan (taxmin) "ilmiy etimologiya"dan ajrata olasizmi? AI bilan tekshiring.
Turkiy qatlam xaritasi: AIdan rus tilidagi 15 ta turkiy o'zlashmani ro'yxatlab, har birini o'zbekcha muqobili bilan solishtirishini so'rang (деньги — tanga, сундук — sandiq). Qaysilarini o'zbek o'quvchisi darrov taniydi, qaysilari kutilmagan? O'zingiz tahlil qiling.
Ikki qatlam matn (slav rus): o'zingiz neytral 3–4 gaplik matn yozing (tabiat, shahar yoki tarix haqida) va AIdan uni kitobiy-slavyan uslubga o'girishini so'rang (город град, берег брег, молодой младой). Qaysi so'zlar o'zgardi, register qanday ko'tarildi — solishtiring.
"Qochuvchi unli" mashqi: AIga 10 ta so'z bersin (bosh kelishikda), siz har birini qaratqich kelishigiga qo'ying va unli tushadimi yo'qmi belgilang (сон сна ; стол стола́ ). AI javobingizni tekshirsin va падение редуцированных tarixini eslatsin.
Eski imlo ustaxonasi: AIdan 1918-yilgacha bo'lgan imloda (ять, фита, i, oxirgi ъ) yozilgan qisqa matn (yoki reklama, do'kon nomi) bersin. Siz uni zamonaviy imloga "ko'chiring" (хлѣбъ хлеб, домъ дом). AI xatolaringizni tuzatsin va har harf tarixini tushuntirsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1) старославянизм (град го́род); 2) qochuvchi unli (сон сна); 3) turkiy o'zlashma (сундук sandıq); 4) etimologiya (спаси́ Бог); 5) старославянизм (глава́ голова́); 6) turkiy o'zlashma (деньги танга); 7) qochuvchi unli (день дня); 8) etimologiya (мёд ведать); 9) старославянизм (брег бе́рег).
Mashq 1: 1) Р; 2) С; 3) Р; 4) С; 5) Р; 6) С; 7) Р; 8) С; 9) Р.
Mashq 2: 1) го́род; 2) голова́; 3) бе́рег; 4) молоко́; 5) молодо́й; 6) сторона́.
Mashq 3: 1) нет сна́; 2) нет дня́; 3) нет отца́; 4) нет рта; 5) нет пса́; 6) нет угла́.
Mashq 4: 1) turkiy; 2) golland (Pyotr davri); 3) fransuz; 4) ingliz; 5) turkiy; 6) nemis (Pyotr davri); 7) fransuz; 8) turkiy; 9) ingliz.
Mashq 5: 1) спаси́ + Бо́г ("Xudo asrasin"); 2) мёд + ве́дать ("asalni biladigan/yeydigan"); 3) не де́лать ("ish qilmaslik" — dam kuni); 4) руби́ть ("kesib olingan" kumush bo'lak); 5) о́ко ("ko'z" — uyning ko'zi).
Mashq 6: 1) два стола́; 2) три часа́; 3) пять столо́в; 4) четы́ре кни́ги; 5) шесть дней.
Mashq 7: 1) падение редуцированных (сон сна́); 2) старославянизм (брег, дре́вний — kitobiy/she'riy); 3) двойственное число (две кни́ги — Родительный birlik izi); 4) o'zlashma (сунду́к — turkiy).
Mashq 8: namunaviy javoblar — (a) Над гра́дом взошла́ заря́, и глава́ собо́ра засия́ла зо́лотом.; (b) Мне присни́лся стра́нный сон, но у́тром я не по́мнил э́того сна́.; (c) Он доста́л де́ньги из карма́на и купи́л но́вый каранда́ш.
12. Xulosa va keyingi dars
- Til tarixi — bu quruq eskilik emas, balki zamonaviy tilni izohlaydigan kalit: har bir "istisno", "g'alizlik" va "juftlik" ortida aniq tarixiy sabab turadi.
- Kelib chiqish: rus tili — hind-yevropa oilasining slavyan shoxida (праславя́нский древнеру́сский ру́сский); eng yaqin qarindoshlari — украи́нский, белору́сский (sharqiy slavyan).
- Старославя́нский ta'siri rus tilini "ikki qavatli" qildi: bir tushunchaning rus (kundalik: город, голова́, молодо́й) va slavyan (kitobiy/she'riy: град, глава́, младо́й) shakli; belgisi — неполногла́сие (-ра-/-ла-/-ре-).
- Tovush o'zgarishlari: паде́ние реду́цированных (XI–XII asr) zamonaviy grammatikani izohlaydi — qochuvchi unli (сон сна, день дня) va so'z oxiridagi jarangsizlanish (дуб "dup").
- Alifbo: кири́ллица (IX asr) Pyotr I fuqaro shrifti 1918 islohoti (yo'qolgan harflar: ять ѣ, фита ѳ, i десятеричное і, oxirgi ъ); миръ/міръ farqi va «Война и мир» bahsi.
- O'zlashmalar — tarix xaritasi: turkiy (деньги, товар, сундук, карандаш — o'zbek uchun yaqin), yunon (din), nemis-golland (Pyotr I), fransuz (XIX asr), ingliz (hozir).
- Etimologiya so'zni "tiriltiradi": спаси́бо = «спаси́ Бог», медве́дь = «мёд ведать», неде́ля = «не делать», рубль = «рубить».
- Grammatik iz: yo'qolgan двойственное число izi — два стола́, три часа́ (2,3,4 dan keyin qaratqich birlik).
- Asosiy qoida: zamonaviy tildagi "g'alizlik"ni ko'rsangiz, tarixiy sababni qidiring — nega shunday? C2 mahorati — qoidalarni quruq yodlash emas, ularning tarixiy mantiqini ko'rish. Sababini tushungan bilim unutilmaydi.
Keyingi dars — C2 — 23-dars: Языковая норма va uni buzish (норма́, вариати́вность, коди́фикация, языкова́я поли́тика). Bugun siz tilning o'tmishini — u qanday shakllanganini ko'rdingiz. Keyingi darsda esa tilning bugungi holatiga — me'yorga (языкова́я но́рма) o'tamiz: kim va nima uchun «зво́нит yoki звони́т», «ко́фе — он yoki оно́» deb hal qiladi? Til me'yori qanday kodifikatsiya qilinadi (lug'at, grammatika), qachon me'yor tebranadi (вариати́вность), va me'yorni "buzish" — bu xatomi yoki tilning tabiiy o'zgarishimi? Bugungi dars bunga to'g'ridan-to'g'ri ko'prik: siz til doim o'zgarishini — kecha "xato" bo'lgan narsa bugun "me'yor" bo'lishini — tarixiy misollarda ko'rdingiz (падение редуцированных, два стола́ — bir paytlar ular ham "yangilik" edi). Til tarixi me'yorni nisbiy qiladi: me'yor — muzlagan qonun emas, harakatdagi daryoning bugungi o'zani. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!