C2 — 11-dars: Intertekstuallik (интертекстуа́льность) — sitata, allyuziya, reminissensiya, tsenton, epigraf, "o'zga so'z" va matnlararo bog'lanish
C2 — MAHORAT (Master) · 11-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bitta jumladan boshlaymiz. Zamonaviy rus gazetasida shunday sarlavha chiqadi: «Быть и́ли не пить — вот в чём вопро́с» — bu spirtli ichimliklarga qarshi kampaniya haqidagi maqola. Bir soniyaga to'xtang. Nega bu sarlavha kuladi va yodda qoladi? Chunki uning ostida boshqa matn yashiryapti — Gamletning mashhur «Быть и́ли не быть» monologi. Muallif bitta harfni (быть пить) almashtirdi, xolos. Lekin shu bir harf orqali butun bir Shekspir fojiasi, "hayotiy tanlov" pafosi maqolaga "kiritildi" — va endi ichkilikdan voz kechish "hayot yoki o'lim" darajasidagi masala bo'lib ko'rindi. Bu — tasodif emas. Bu — ataylab qurilgan matnlararo mexanizm. Uning nomi bor: интертекстуа́льность (intertekstuallik, matnlararo aloqa).
Asosiy g'oya oddiy va chuqur: hech bir matn bo'shliqda yashamaydi. Har bir yangi matn — ovoz, maqola, she'r, film, reklama, hatto oddiy suhbat — o'zidan oldingi minglab matnlar bilan "gaplashadi". U ulardan iqtibos oladi, ularga ishora qiladi, ular bilan bahslashadi, ularni davom ettiradi yoki masxara qiladi. Fransuz olimasi Yuliya Kristeva (Ю́лия Кри́стева) 1960-yillarda aynan shu hodisaga интертекстуа́льность nomini berdi va mashhur formulani aytdi: «Ка́ждый текст — э́то моза́ика цита́т» — "Har bir matn — iqtiboslar mozaikasi". Bundan oldin rus faylasufi Mixail Baxtin (Михаи́л Бахти́н) buni boshqacha ifodalagan edi: har bir so'zda "o'zga so'z" (чужо́е сло́во) yashaydi, har bir matn — bu dialog.
C1 darajada siz bu maydonning poydevorini o'rgandingiz. C1 28-darsda siz прецеде́нтные те́ксты (pretsedent matnlar), прецеде́нтные имена́ (obraz-ramz ismlar) va аллю́зия (yashirin havola) bilan tanishgansiz: «А коро́ль-то го́лый!», Обло́мов, «Восто́к — де́ло то́нкое». O'sha darsda bular alohida "madaniy kodlar" — tanib olinadigan, ma'nosi ochiladigan birliklar edi. C2 — mahorat bosqichida esa siz butun bu hodisani bir tizim sifatida ko'rasiz: matnlararo bog'lanishning turlarini aniq ajratasiz (sitatami? allyuziyami? reminissensiyami? tsentonmi?), ularni matnda tanib, ma'no qatlamini ochib, va eng muhimi — o'zingiz ham matnlararo o'yin qurasiz.
Nega bu C2 ning yuragi? Chunki intertekstni his qilish — chuqur madaniy savodxonlikning eng yuqori belgisi. Chet tilda alohida iboralarni tushunish — B2; madaniy kodni tanish — C1; matnning ikkinchi ovozini — ostiga yashiringan boshqa matnni, uning kinoyasini, hurmatini yoki bahsini — eshitish esa C2. Intertekstni ko'rmagan o'quvchi matnning yuzasini o'qiydi; ko'rgan o'quvchi esa uning butun chuqurligini — muallif kim bilan "gaplashayotganini", nimani tasdiqlab, nimani rad etayotganini his qiladi.
Bir manzarada bugungi butun maydonni ko'ring:
ИНТЕРТЕКСТУА́ЛЬНОСТЬ — matnlararo bog'lanishning asosiy shakllari:
ЦИТА́ТА — aniq iqtibos (ochiq/yashirin, muallifli/muallifsiz)
АЛЛЮ́ЗИЯ — yashirin ishora boshqa matn/voqea/shaxsga (C1 takror + chuqur)
РЕМИНИСЦЕ́НЦИЯ — ongsiz/xira aks-sado; boshqa matn ohangi "eshitiladi"
ЦЕНТО́Н — butunlay o'zga matnlar parchalaridan yasalgan matn
ЭПИ́ГРАФ — sarlavha oldi iqtibos; butun matnning "kaliti"
ПАРАФРА́З / ПЕРЕПЕ́В — asl matnni qayta aytish, o'zgartirib takrorlash
«ЧУЖО́Е СЛО́ВО» — Baxtin: o'zga ovoz, dialogizm, полифони́я (ko'povozlilik)
ПРЕЦЕДЕ́НТНЫЕ ФЕНО́МЕНЫ — matn/ism/vaziyat/gap (C1 28 tizimlashtirildi)Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:
- matnlararo aloqaning turini aniq ajratish: bu aniq iqtibos (цита́та)mi, yashirin ishora (аллю́зия)mi, ongsiz aks-sado (реминисце́нция)mi, yoki parchalar mozaikasi (цето́н)mi;
- prezent matn (pretekst, manba) ni tanib olish: sarlavha yoki gap ostida qaysi klassika (Pushkin, Bibliya, ertak, sovet kinosi) turibdi;
- эпи́граф ni "matn kaliti" sifatida o'qish: nega muallif aynan shu iqtibosni tanladi va u butun asarga qanday soya tashlaydi;
- Baxtinning "чужо́е сло́во" va полифони́я (ko'povozlilik) tushunchasini his qilish: matnda muallif ovozi bilan "o'zga ovoz" qanday to'qnashadi;
- OAV, reklama va zamonaviy adabiyotdagi intertekstual o'yinni tanib va baholab, uning ma'no va effektini ochish;
- o'zingiz intertekstual gap, sarlavha yoki epigraf qurish — matnlararo mexanizmni boshqarish.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarni urg'uli unli ustida ´ bilan beramiz — интертекстуа́льность, аллю́зия, реминисце́нция, цето́н, эпи́граф, парафра́з. Intertekst matnida urg'u alohida muhim: ko'p pretsedent matn — she'riy satr yoki iqtibos bo'lib, ular aynan asl ritm va urg'u bilan tanildi. «Быть и́ли не быть» ni noto'g'ri urg'u bilan aytsangiz, tinglovchi Gamletni "eshitmaydi" — havola "ishlamaydi". Har iqtibosni asl urg'usi bilan o'qing.
2. Avvalgi darslardan takror
Bugungi butun mahorat to'rtta poydevorga tayanadi — bittasi C1'dan, uchtasi bugungi C2 zanjiridan. Ularni tiklaymiz, chunki intertekst aynan shu hodisalarni qurilish materiali sifatida ishlatadi.
Poydevor 1 — прецеде́нтные фено́мены (C1 28-dars) — eng asosiy ko'prik. O'sha darsda siz madaniy xotirada "yashaydigan" matnlarni o'rgangansiz: прецеде́нтный текст («А коро́ль-то го́лый!», «Быть и́ли не быть»), прецеде́нтное и́мя (Обло́мов, Плю́шкин, Дон Кихо́т), аллю́зия («ветряны́е ме́льницы», «умы́л ру́ки») va крыла́тые фра́зы («Восто́к — де́ло то́нкое»). O'shanda bular alohida "kodlar" edi. Bugun biz ularni umumiy nazariya — интертекстуа́льность ostiga jamlaymiz va aniq klassifikatsiya beramiz. Pretsedent fenomen — bu intertekstning manbai (pretekst); sitata, allyuziya, reminissensiya esa — unga murojaat qilish usullari.
Poydevor 2 — so'z o'yini va transformatsiya (C2 5-dars). Siz turg'un iborani ataylab buzib o'ynashni ko'rgansiz: «Не всё коту́ ма́сленица, быва́ет и дие́та». Bu — aslida intertekstual transformatsiya: asl matn (maqol) ustiga yangi ma'no qo'yiladi. Bugun shu mexanizmni klassika, Bibliya va kino matnlariga ko'chiramiz: «Быть и́ли не пить» — Gamlet ustidagi til o'yini ham, intertekst ham.
Poydevor 3 — stilistik nuanslar va register (C2 4-dars). Siz so'z va matnning "uslubiy bo'yog'i"ni o'rgangansiz. Intertekstda bu hal qiluvchi: yuksak klassik iqtibosni past, maishiy kontekstga qo'yish (yoki aksincha) — bu uslublar to'qnashuvi, kinoya va yumorning asosiy manbai. «Мы́слить, сле́довательно, существова́ть» ni bozor haqidagi maqolada ishlatish — bu registrlar o'yini.
Poydevor 4 — podtekst va "satr ostini o'qish" (C2 8-dars). Siz aytilmagan ma'noni anglashni o'rgangansiz. Intertekst — podtekstning bir turi: matn ostida boshqa matn turadi, va uni "o'qish" uchun aynan o'sha manba matnni bilish shart. Reminissensiya — eng nozik podtekst: muallif ham, ehtimol, uni ongsiz kiritgan.
Muhim bog'lanish: C1'da siz madaniy kodlarni tanidingiz (bu — Обло́мов, bu — «Быть и́ли не быть»). C2'da esa siz ularni tizimga solasiz, mexanizmini ochasiz va o'zingiz yaratasiz. Bir hodisaning ikki bosqichi: tanish boshqarish. Intertekst — bu madaniy xotira ustiga qurilgan dialog san'ati: matn kim bilan gaplashadi, nimani tasdiqlaydi, nimaga qarshi chiqadi. Tanigan o'quvchi ishorani ko'radi; C2 sohibi esa ishorani o'zi quradi va uning ohangini (hurmat? kinoya? bahs?) boshqaradi.
Tez mashq: quyidagi ikki sarlavhada intertekst bormi, agar bor bo'lsa — qaysi manbaga (pretekst) ishora qiladi? (a) «Го́ре от ума́, сча́стье от де́нег». (b) «Все счастли́вые ба́нки похо́жи друг на дру́га». (Javob: (a) Griboyedov komediyasi «Го́ре от ума́» sarlavhasining transformatsiyasi — parafraz; (b) Tolstoyning «Анна Каренина» romanining mashhur birinchi jumlasi «Все счастли́вые се́мьи похо́жи друг на дру́га…» ning parodik qayta ishlanishi.)
3. Asosiy tushuntirish
Bugungi mavzu — интертекстуа́льность — bir umumiy nazariya ostida bir necha aniq mexanizmni birlashtiradi. Har birini ta'rif, mexanizm, ko'p misol va "tanish + yaratish" yo'li bilan ochamiz.
3.1. ИНТЕРТЕКСТУА́ЛЬНОСТЬ nima — umumiy nazariya
Ta'rif: интертекстуа́льность (matnlararo aloqa) — matnning boshqa matn(lar) bilan ochiq yoki yashirin bog'lanishi; yangi matnda oldingi matnlarning "izlari", ovozlari, parchalari mavjudligi. Har bir yangi matn oldingi matnlar bilan dialog olib boradi: iqtibos oladi, ishora qiladi, davom ettiradi, bahslashadi yoki masxara qiladi.
Ikki asosiy tushuncha:
ПРЕ-ТЕКСТ (исто́чник) — asl, manba matn (Gamlet, Bibliya, Pushkin she'ri, ertak)
bunga ishora qilinadi.
ИНТЕРТЕКСТ (при́нимающий) — yangi matn, unda manba "eslatiladi"
(gazeta sarlavhasi, reklama, roman, suhbat).Intertekst uch elementga tayanadi — worklaganda bir vaqtda ishlashi shart:
1. ПРЕ-ТЕКСТ (manba) — madaniyatda tanilgan asl matn mavjud
2. ОТСЫ́ЛКА (havola) — yangi matn unga ishora/iqtibos qiladi
3. ФОНОВОЕ ЗНА́НИЕ (fon) — o'quvchi manbani biladi va ikki matnni "ulaydi"Intertekstning oltin sharti — FON BILIM. Intertekst faqat o'quvchi prezent matnni bilganda ishlaydi. «Быть и́ли не пить» sarlavhasi Gamletni bilmagan odam uchun shunchaki g'alati gap; Gamletni bilgan uchun esa — o'tkir, ko'p qatlamli havola. Shuning uchun intertekst har doim elitar element: u madaniy xotirani bo'lishadigan o'quvchini "o'ziniki" deb taniydi, bilmaydiganini esa "chetda" qoldiradi. Aynan shu bois intertekst — ham quvvat, ham xavf: manbani bilmasa, butun ma'no yo'qoladi.
Intertekstning vazifalari:
АВТОРИТЕ́Т (dalil) — klassika bilan o'z fikrini mustahkamlash («Как говори́л Пу́шкин…»)
ИРО́НИЯ / ПАРО́ДИЯ — yuksak matnni past kontekstga qo'yib, kinoya
ДИАЛО́Г / ПОЛЕ́МИКА — pretsedent matn bilan bahs, uni rad etish
ЭКОНО́МИЯ (tejamkorlik) — bir ishora bilan butun bir ma'no-obraz kiritish
УДОВО́ЛЬСТВИЕ (zavq) — "taniganlik" zavqi, o'quvchi bilan "sirdoshlik"3.2. ЦИТА́ТА — aniq iqtibos
Ta'rif: цита́та (iqtibos) — boshqa matndan aniq, so'zma-so'z olingan parcha. Bu — intertekstning eng ochiq, eng "sof" shakli. Iqtibos to'rt xil bo'ladi — ochiqlik darajasiga qarab:
a) OChIQ, MUALLIFLI iqtibos (атрибути́рованная) — manba ko'rsatilgan:
Как писа́л Пу́шкин: «Я по́мню чу́дное мгнове́нье». — Pushkin yozganidek: "...".
По слова́м Достое́вского, «красота́ спасёт мир». — Dostoyevskiy so'zlariga ko'ra, "...".
Ещё Че́хов заме́тил: «Кра́ткость — сестра́ тала́нта». — Chexov ta'kidlaganidek, "qisqalik — iste'dodning singlisi".Bu turi — ilmiy, publitsistik matnga xos; iqtibos dalil, avtoritet vazifasini bajaradi.
b) YASHIRIN, MUALLIFSIZ iqtibos (неатрибути́рованная) — manba aytilmaydi:
Он поду́мал: «Быть и́ли не быть» — и всё-таки реши́лся.
Gamlet aytilmaydi, lekin har bir o'quvchi taniydi.
Она́ вздохну́ла: «Всё смеша́лось в до́ме Обло́нских».
Tolstoy «Анна Каренина» ochilishi; manba aytilmaydi.Bu turi — muallif o'quvchining fon bilimiga ishonadi: "sen buni taniysan" degan yashirin "sirdoshlik".
c) TRANSFORMATSIYALANGAN iqtibos (изменённая) — buzib keltirilgan:
Быть и́ли не пить — вот в чём вопро́с. — asl: быть/быть пить (til o'yini + intertekst)
Мы все у́чимся понемно́гу, чему́-нибудь — Pushkin «Онегин», ba'zan buzib keltiriladi
и как-нибудь.Bu — iqtibos + so'z o'yini (C2 5-dars) chatishmasi: asl matn tanilishi shart, aynan shu buzilish nuqtasi effekt beradi.
d) SKRYTAYA (butunlay eritilgan) — matn to'qimasiga singdirilgan:
Матрёшка, самова́р, «умо́м Росси́ю не поня́ть» — весь тури́стский набо́р.
Tyutchev satri (*«Умо́м Росси́ю не поня́ть»*) gap ichiga oddiy so'z kabi kiritilgan.DIQQAT — iqtibosning aniqligi va uning ohangi: iqtibos — intertekstning eng tekshiriladigan shakli: u aynan yoki deyarli aynan keltiriladi. Muhimi — iqtibosning vazifasini aniqlash: (1) dalil (avtoritet bilan mustahkamlash), (2) bezak (matnni "boyitish"), (3) kinoya (yuksak iqtibosni past kontekstga qo'yib masxara). «Красота́ спасёт мир» jiddiy maqolada — dalil; reklama shampunida — kinoya. O'zbek madaniyatida ham parallel bor: «Navoiy aytganidek…», «Hadisda kelganidek…» — bu ham muallifli iqtibos, dalil vazifasida. Farqi — manbada: rus tilida bu ko'proq XIX asr klassikasi, Bibliya va sovet kinosidan; o'zbekda — Navoiy, Qur'on-hadis, maqol va dostonlardan.
3.3. АЛЛЮ́ЗИЯ — yashirin havola (C1 takror + C2 chuqurlashtirish)
Ta'rif: аллю́зия — matnda boshqa matn, voqea, shaxs yoki asarga ochiq aytilmagan, yashirin ishora. C1 28-darsda siz allyuziyani tanigansiz; endi uni iqtibosdan aniq ajratamiz va turlarini chuqurlashtiramiz.
Sitata bilan allyuziya farqi — hal qiluvchi:
ЦИТА́ТА: matn parchasini AYNAN keltiradi («Быть и́ли не быть»)
АЛЛЮ́ЗИЯ: matnni keltirmaydi, faqat ISHORA qiladi (гамле́товский вопро́с)Allyuziya turlari (pretekst manbaiga ko'ra):
a) ADABIY allyuziya — asar/personajga ishora:
Он реша́л свой ве́чный гамле́товский вопро́с. — Gamlet aytilmaydi, ikkilanish ishorasi.
Опя́ть воюет с ветряны́ми ме́льницами. — Don Kixot (behuda kurash).
b) BIBLIYAVIY allyuziya — muqaddas matnga ishora:
Он у́мыл ру́ки и отошёл в сто́рону. — Pilat (mas'uliyatdan voz kechish).
Верну́лся, как блу́дный сын. — «adashgan o'g'il» masali.
Э́то был их запре́тный плод. — Odam Ato / taqiqlangan meva.
c) MIFOLOGIK / ANTIK allyuziya:
Э́то оказа́лось его́ ахилле́совой пято́й. — Axilles tovoni (zaif nuqta).
Он откры́л я́щик Пандо́ры. — Pandora qutisi (balolar manbai).
Сизи́фов труд. — Sizif mehnati (behuda, cheksiz).
d) TARIXIY allyuziya — voqeaga ishora:
Э́то была́ его́ ли́чная Ватерло́о. — Napoleon mag'lubiyati.
Он перешёл свой Рубико́н. — Sezar (qaytarib bo'lmas qaror).
e) FOLKLOR/ERTAK allyuziyasi:
Всё реши́лось по щу́чьему веле́нию. — Yemelya ertagi (o'z-o'zidan).
За тридевя́ть земе́ль он уе́хал. — ertak masofasi (juda uzoq).DIQQAT — allyuziya "ikkinchi qatlam"ni qo'shadi: allyuziya matnga yashirin, qo'shimcha ma'no beradi — lekin faqat manbani bilganga. «Ахилле́сова пята́» iborasini eshitib, Axilles afsonasini bilmasangiz, "tovon" haqida o'ylaysiz va asosiy ma'noni (zaif, jaroxatlanuvchi nuqta) yo'qotasiz. Aynan shu bois intertekst — fon bilim imtihoni. Allyuziya iqtibosdan "asilroq" интертекст hisoblanadi: iqtibos matnni ochiq ko'rsatadi, allyuziya esa o'quvchini o'ylashga, taniyshga majbur qiladi — va aynan shu "taniganlik" zavq beradi.
3.4. РЕМИНИСЦЕ́НЦИЯ — ongsiz aks-sado
Ta'rif: реминисце́нция — boshqa matnning matnga xira, ongsiz yoki yarim-ongsiz aks-sadosi: alohida obraz, ohang, ritm, intonatsiya yoki motivning "eshitilishi". Bu — intertekstning eng nozik, eng "havodor" shakli. Reminissensiyani muallif ko'pincha ataylab qilmaydi — u boshqa matnlar ta'sirida "beixtiyor" chiqadi.
Uch shaklni farqlang — ochiqlik kamayib boradi:
ЦИТА́ТА — aniq parcha, tanib olish oson («Быть и́ли не быть»)
АЛЛЮ́ЗИЯ — yashirin, lekin ATAYLAB qilingan ishora (гамле́товский вопро́с)
РЕМИНИСЦЕ́НЦИЯ — xira aks-sado, ko'pincha ONGSIZ (ohang, ritm, motiv "eshitiladi")Reminissensiya ko'rinishlari:
a) OHANG / RITM aks-sadosi:
Bir shoirning she'ri Pushkin yoki Blok she'rining ritm-ohangini "takrorlaydi",
aniq satr keltirilmasa ham — o'qigan odam "bu yerda Blok bor" deb his qiladi.
b) OBRAZ / MOTIV aks-sadosi:
«lishniy челове́к» (ortiqcha odam) obrazi — Onegin Pechorin keyingi
qahramonlarda "aks-sado" beradi; har biri oldingisini "eslatadi".
c) INTONATSIYA aks-sadosi:
Yozuvchi nasri Dostoyevskiy yoki Platonovning o'ziga xos "sinuvchi",
uzuq-yuluq intonatsiyasini beixtiyor takrorlaydi.DIQQAT — reminissensiya: "eshitiladi, lekin ko'rsatib bo'lmaydi": reminissensiya — intertekstning eng subyektiv qutbi. Uni "isbotlash" qiyin: aniq iqtibos yo'q, faqat ohang, ta'm, kayfiyat o'xshashligi. Ba'zan olimlar bahslashadi: bu ataylab qilingan allyuziyami yoki muallifning ongsiz reminissensiyasimi? Ko'pincha — muallifning o'zi ham aniq ayta olmaydi, chunki u boshqa matnlar ichida "suzib" o'sgan. Reminissensiyani sezish — o'quvchining eng yuqori madaniy sezgirligi: siz aniq iqtibosni emas, matnning "havosini" taniysiz. Bu — C2 ning eng nozik ko'nikmasi; uni faqat ko'p o'qigan, madaniy xotirasi boy o'quvchi his qiladi.
3.5. ЭПИ́ГРАФ — sarlavha oldi iqtibos, matn kaliti
Ta'rif: эпи́граф — asar (yoki bob) boshida, sarlavhadan keyin qo'yilgan qisqa iqtibos. Epigraf — bezak emas: u butun matnning kaliti, muallif o'quvchiga bergan "ko'zoynak", asarni qanday o'qish kerakligi haqidagi yashirin ko'rsatma.
Epigraf vazifalari:
1. TEMA / G'OYA kaliti — asarning asosiy fikrini oldindan "ochadi"
2. OHANG belgilash — jiddiymi, kinoyalimi — epigraf ohang beradi
3. DIALOG boshlash — muallif manba matn bilan bahsni oldindan boshlaydi
4. AVTORITET — klassikaga tayanib, o'z asariga "vazn" berishKlassik namunalar (rus adabiyotidan):
Пу́шкин, «Капита́нская до́чка»:
Эпи́граф: «Береги́ честь смо́лоду». — «Yoshlikdan or-nomusni asra» (maqol).
butun roman aynan SHA'N-NOMUS haqida — epigraf kalit beradi.
Пу́шкин, «Евге́ний Оне́гин» (1-bob):
Эпи́граф fransuz tilida, keyin rus satri — kayfiyat va zamona ruhi.
Толсто́й, «Анна Каре́нина»:
Эпи́граф: «Мне отмще́ние, и Аз возда́м» (Bibliya). — «Qasos Menga tegishli, jazoni Men beraman».
roman axloqiy hukmni Xudoga qoldiradi — epigraf butun ma'noni belgilaydi.
Булга́ков, «Ма́стер и Маргари́та»:
Эпи́граф Gyotening «Faust»idan (Mefistofel so'zlari). — yovuzlik va yaxshilik dialogi.DIQQAT — epigrafni "kalit" sifatida o'qing: tajribasiz o'quvchi epigrafni "o'tkazib yuboradi" — u shunchaki "chiroyli iqtibos" deb o'ylaydi. C2 sohibi esa to'xtaydi va so'raydi: nega muallif aynan shu iqtibosni tanladi? U asarni qanday tushunishga chorlaydi? Tolstoyning «Мне отмще́ние, и Аз возда́м» epigrafisiz «Anna Karenina» — shunchaki xiyonat hikoyasi; epigraf bilan esa — kimning hukm qilishga haqqi bor degan chuqur axloqiy savol. Epigraf — muallif va manba matn (Bibliya) orasidagi dialog, va butun roman shu dialog ichida "yashaydi". Epigrafni o'qish — matnni birinchi so'zdan oldin tushunishning boshlanishi.
3.6. ЦЕНТО́Н va ПАРАФРА́З / ПЕРЕПЕ́В — chegaraviy shakllar
a) ЦЕНТО́Н (tsenton) — parchalar mozaikasi:
Ta'rif: цето́н — butunlay boshqa matnlar parchalaridan yig'ilgan yangi matn. Har bir satr yoki bo'lak — o'zga manbadan; muallif ularni birlashtirib, yangi ma'no yaratadi. Bu — intertekstning eng "sof", eng radikal shakli: matnda muallifning "o'z" so'zi deyarli yo'q, faqat o'zga so'zlar mozaikasi.
CENTON printsipi:
satr 1 Pushkin
satr 2 Lermontov hammasi birga yangi (ko'pincha kulgili/parodik) matn
satr 3 Blok
satr 4 xalq qo'shig'i
Zamonaviy misol: mem va postlar ko'pincha "цето́н" — turli mashhur
iboralar, qo'shiq satrlari, film replikalari mozaikasidan yasaladi.b) ПАРАФРА́З / ПЕРЕПЕ́В (parafraz / perepev) — qayta aytish:
Ta'rif: парафра́з — asl matnni o'z so'zlaringiz bilan qayta aytish, tuzilishni saqlab, mazmunni o'zgartirish. Перепе́в — mashhur she'r yoki qo'shiqni taqlidan, ko'pincha kinoya bilan qayta "kuylash".
Asl (Толстой): «Все счастли́вые се́мьи похо́жи друг на дру́га…»
Парафра́з: «Все успе́шные стартапы похо́жи друг на дру́га…»
tuzilma saqlangan, mazmun ko'chirilgan (biznes maqolasi).
Asl (Ле́рмонтов): «Что́бы вы ду́мали, дура́к, / Я вам скажу́ без дальних слов…»
Перепе́в: o'sha ritm-ohangda, boshqa mavzuda — kinoyali taqlid.DIQQAT — tsenton va parafraz orasidagi farq: tsentonda muallif o'zga so'zlarni aynan ko'chiradi va faqat joylashtiradi (mozaika); parafrazda esa muallif asl tuzilmani oladi, lekin so'zlarni o'zi yozadi (qayta aytish). Ikkovi ham intertekstning yorqin shakli, lekin mexanizmi teskari: tsenton — "o'zga so'zlardan yangi matn", parafraz — "yangi so'zlarda o'zga tuzilma". Zamonaviy internet madaniyati — centon va perepevning "oltin davri": mem, remiks, "переде́лка" (qo'shiq qayta ishlash) — hammasi shu printsipga asoslangan. O'zbek madaniyatida ham "naziRa" an'anasi bor — ustoz shoir g'azaliga javoban, o'sha vazn va radifda yangi g'azal yozish; bu — parafraz/perepevning klassik sharqona shakli.
3.7. «ЧУЖО́Е СЛО́ВО» va ПОЛИФОНИ́Я — Baxtin nazariyasi
Ta'rif: rus faylasufi Mixail Baxtin (Михаи́л Бахти́н) intertekstuallikning falsafiy asosini qo'ydi. Uning markaziy tushunchasi — «чужо́е сло́во» (o'zga so'z): biz gapiradigan har bir so'z ilgari boshqa odamlar og'zida bo'lgan, ular bilan "to'yingan". "Toza", "faqat mening" so'zim yo'q — har bir so'zda o'zga ovozlar yashiringan.
Baxtinning asosiy tushunchalari:
ЧУЖО́Е СЛО́ВО — o'zga so'z: har bir so'zda boshqalarning ovozi yashiringan
ДИАЛОГИ́ЗМ — har bir gap yashirin dialog: kimgadir javob, e'tiroz, davomi
ПОЛИФОНИ́Я — ko'povozlilik: matnda bir necha teng "ovoz" (Dostoyevskiy romanlari)
ДВУГОЛО́СОЕ СЛО́ВО — ikki ovozli so'z: muallif ovozi + personaj/o'zga ovozi bir so'zdaAmalda bu qanday ko'rinadi:
ПОЛИФОНИ́Я (Dostoyevskiy):
Romanda muallif "yagona haqiqat"ni aytmaydi; har bir personaj —
MUSTAQIL ovoz, o'z haqiqati bilan. Muallif ular ustidan hukm chiqarmaydi,
ularni "gaplashtiradi". Bu — ko'povozli, "polifonik" roman.
ДВУГОЛО́СОЕ СЛО́ВО (ikki ovozli so'z):
«Он, ви́дите ли, у́стал». — bir gapda muallif ovozi VA personaj ovozi
(kinoya bilan). «Ви́дите ли» — bu personajning "o'z so'zi"ni muallif
kinoya bilan takrorlaydi.
СКАЗ (skaz):
Muallif hikoyani personaj OG'ZI bilan, uning tili va ovozi bilan yuritadi
(Zoshchenko, Leskov «Левша») — "o'zga so'z" butun matnni egallaydi.DIQQAT — Baxtin: har bir matn — dialog: Baxtinning inqilobiy g'oyasi shu: hech kim "yolg'iz" gapirmaydi. Siz og'zingizni ochganingizda, sizning so'zlaringiz allaqachon ming marta ishlatilgan — ular boshqalarning ohangi, bahosi, kinoyasi bilan "to'yingan". Yozuvchi buni ataylab ishlatadi: personaj ovozini, "ko'cha so'zi"ni, rasmiy shtampni matnga kiritib, ular ustida kinoya quradi. «Он, ви́дите ли, у́стал» — bu yerda «ви́дите ли» personajning o'z so'zi, muallif uni kinoya bilan takrorlaydi (ikki ovozli so'z). Baxtin nazariyasi intertekstuallikni eng chuqur darajaga olib chiqadi: intertekst — bu shunchaki "iqtibos" emas, balki tilning tabiati: til hamisha dialogik, hamisha "o'zga so'z" bilan to'la. O'zbek adabiyotida ham "skaz" bor — Abdulla Qahhor yoki G'afur G'ulom hikoyalaridagi personaj tili bilan yuritilgan hikoya.
3.8. ПРЕЦЕДЕ́НТНЫЕ ФЕНО́МЕНЫ — tizim (C1 28 tizimlashtirildi)
C1 28-darsda siz pretsedent matn, ism va allyuziyani alohida o'rgangansiz. Endi ularni to'rt turli tizim sifatida ko'ring — bu intertekstning "manba bazasi":
ПРЕЦЕДЕ́НТНЫЙ ТЕКСТ — tanilgan butun matn («Го́ре от ума́», «Онегин»)
ПРЕЦЕДЕ́НТНОЕ ИМЯ — obraz-ramz ism (Обло́мов, Дон Кихо́т, Плю́шкин)
ПРЕЦЕДЕ́НТНОЕ ВЫСКА́ЗЫВАНИЕ — tanilgan gap/satr («Быть и́ли не быть», «Восто́к…»)
ПРЕЦЕДЕ́НТНАЯ СИТУА́ЦИЯ — tanilgan vaziyat/syujet (Rubikonni kesib o'tish, bludniy sin)Rus madaniyatining asosiy pretekst manbalari:
1. KLASSIKA (XIX asr) — Pushkin, Gogol, Tolstoy, Dostoyevskiy, Griboyedov, Chexov
2. BIBLIYA — блу́дный сын, у́мыть ру́ки, запре́тный плод, Голго́фа
3. ERTAK / FOLKLOR — «По щу́чьему веле́нию», «за тридевя́ть земе́ль», Емеля
4. ANTIK / MIFOLOGIYA — ахилле́сова пята́, я́щик Пандо́ры, Сизи́фов труд
5. SOVET KINOSI — «Восто́к — де́ло то́нкое», «и́кра баклажа́нная»
6. QO'SHIQ / ESTRADA — mashhur satrlar (крыла́тые стро́ки)
7. ZAMONAVIY MEDIA/MEM — internet iboralari, reklama shiorlariDIQQAT — pretekst bazasini bilish = интертекстни o'qish kaliti: intertekstual matnni tushunish uchun sizda pretekst bazasi — madaniy xotira zaxirasi bo'lishi shart. Rus tili sohibi «блу́дный сын» deganda Bibliya masalini, «по щу́чьему веле́нию» deganda ertakni, «гамле́товский вопро́с» deganda Shekspirni avtomatik "yoqadi". Bu bazani chet tili o'rganuvchisi maxsus to'plashi kerak — u ona tili sohibi bolaligidan singdirganini ongli o'rganadi. Yaxshi xabar: eng ko'p ishlatiladigan pretekstlar cheklangan — bir necha yuz iqtibos, obraz, vaziyat butun madaniy maydonning 90 foizini qoplaydi. C1 28-dars va bu darsdagi ro'yxatlar — aynan shu "ishlaydigan minimum".
3.9. Интертекст amalda — media, reklama, zamonaviy adabiyot
Zamonaviy hayotda интертекст eng ko'p gazeta sarlavhasi, reklama va zamonaviy adabiyotda uchraydi — chunki uning vazifasi bir xil: bir zumda tanilib, ma'no va emotsiya kiritish.
GAZETA SARLAVHASI (интертекст = e'tibor + baho):
«Быть и́ли не пить» Gamlet (ichkilikka qarshi maqola).
«Го́ре от ЕГЭ» «Го́ре от ума́» (ta'lim islohoti tanqidi).
«Мно́го шу́ма из ничего́» Shekspir (arzimas voqea haqida).
«Оте́чественные запи́ски о гла́вном» klassik jurnal nomi allyuziyasi.
REKLAMA (интертекст = tanish + ishonch):
«Молоко́ вдвойне́ вкусне́й, е́сли…» bolalar qo'shig'i ritmi.
Klassik obraz/iqtibosni mahsulotga "ulash" — avtoritet ko'chirish.
ZAMONAVIY ADABIYOT (постмодерни́зм):
Postmodern nasr (Pelevin, Sorokin, Akunin) — butunlay интертекстга qurilgan:
klassika bilan o'yin, sitata, parodiya, tsentonlar to'qimasi.
Akunin «Fandorin» — XIX asr romaniga ochiq стилиза́ция va allyuziya.DIQQAT — интертекст postmodernizmning "poydevori": XX asr oxiri postmodern adabiyot intertekstni markaziy priyomga aylantirdi. G'oya: "hamma narsa allaqachon aytilgan", shuning uchun yozuvchi yangi matn yaratmaydi — u eski matnlarni qayta yig'adi, o'ynaydi, chatishtiradi. Pelevin, Sorokin, Akunin asarlari — intertekstual "o'yin maydoni": klassikaga havolalar, sitatalar, parodiyalar to'qimasi. Bunday matnni to'liq o'qish uchun keng fon bilim shart — aks holda o'quvchi faqat "yuzani" ko'radi. Aynan shu bois интертекст — C2 darajaning "sinov toshi": u sizning madaniy xotirangiz naqadar boy ekanini ko'rsatadi. Gazeta sarlavhasidagi bitta havolani darrov "ochish" («Быть и́ли не пить» Gamlet ichkilik "hayot-mamot" darajasida) — bugungi mahoratning amaliy sinovi.
3.10. Интертекстни tanish va yaratish — mahorat algoritmi (C2 sintezi)
Butun darsni ikki ijodiy algoritmga jamlaymiz.
A) Интертекстни TANISH (o'quvchi sifatida):
1. "SIGNAL" NI SEZ — gap g'alati, "notekis" tuyuladi (nega bu iqtibos? nega bu obraz?)
2. ПРЕ-ТЕКСТ NI TOP — qaysi manba? (klassika? Bibliya? ertak? kino?)
3. TURINI ANIQLA — sitata? allyuziya? reminissensiya? parafraz? tsenton?
4. MA'NO-OHANGNI OCH — nega ishlatilgan? (dalil? kinoya? bahs? hurmat?)B) Интертекстни YARATISH (muallif sifatida):
1. ПРЕ-ТЕКСТ TANLA — o'quvchi ANIQ biladigan manba (mashhur, tanilgan)
2. USUL TANLA — aniq iqtibosmi? yashirin ishorami? buzib o'ynashmi?
3. YANGI KONTEKST QUR — manba yangi mavzuga "ulansin", ma'no chatishsin
4. TEKSHIR: FON BOR MI? — o'quvchi manbani taniydimi? (bilmasa — havola o'lik)Oltin qoida (интертекст): интертекст — madaniy xotira ustiga qurilgan dialog. Uni tanish uchun boy fon bilim, yaratish uchun esa o'quvchining fon bilimiga aniq mo'ljal kerak. Eng muhim mezon: o'quvchi pretekstni biladimi? Agar bilmasa — havola "o'lik", matn faqat yuzasi bilan qoladi. Ikkinchi mezon — ohang mosligi: yuksak klassik iqtibosni past kontekstga qo'ysangiz — kinoya chiqadi (ataylabmi?); mos registrga qo'ysangiz — hurmat/dalil. Va yana: интертекст ham ziravor (C2 5-dars, C1 16-dars): bir matnda oz bo'lsa — chuqurlik va zavq; haddan ko'p bo'lsa — matn "boshqotirma"ga aylanadi, faqat "o'qigan" o'quvchi uchun yopiq bo'lib qoladi.
4. Ko'p misollar (jonli qo'llanish)
ЦИТА́ТА — aniq iqtibos (ochiq va yashirin):
Как говори́л Че́хов, «в челове́ке всё должно́ быть прекра́сно». — Chexov aytganidek, "insonda hamma narsa go'zal bo'lishi kerak".
Она́ поду́мала: «Всё смеша́лось в до́ме Обло́нских». — "Oblonskiylar uyida hamma narsa aralashib ketdi". (Tolstoy, yashirin)
«Красота́ спасёт мир», — люби́л повторя́ть он. — "Go'zallik dunyoni qutqaradi", — takrorlashni yaxshi ko'rardi. (Dostoyevskiy)
«Умо́м Росси́ю не поня́ть» — вот весь наш геополити́ческий ана́лиз. — (Tyutchev satri gap ichiga eritilgan)АЛЛЮ́ЗИЯ — yashirin havola:
Он реша́л свой ве́чный гамле́товский вопро́с. — U abadiy "gamletcha" savolini hal qilardi. (ikkilanish)
Нача́льник у́мыл ру́ки и всё свали́л на нас. — Boshliq qo'lini yuvdi (mas'uliyatdan qochdi). (Pilat)
Э́то оказа́лось его́ ахилле́совой пято́й. — Bu uning "axilles tovoni" bo'lib chiqdi. (zaif nuqta)
Верну́лся домо́й, как блу́дный сын. — "Adashgan o'g'il" kabi uyga qaytdi. (Bibliya)
Опя́ть он воюет с ветряны́ми ме́льницами. — Yana shamol tegirmonlari bilan urushyapti. (Don Kixot)РЕМИНИСЦЕ́НЦИЯ va ЭПИ́ГРАФ:
В его́ стиха́х слы́шен блоко́вский ритм — но без пря́мой цита́ты. — She'rlarida Blok ritmi eshitiladi — aniq iqtibossiz. (reminissensiya)
Эпи́граф «Береги́ честь смо́лоду» задаёт всю те́му рома́на. — "Yoshlikdan or-nomusni asra" epigrafi butun mavzuni belgilaydi.
Эпи́граф из Би́блии: «Мне отмще́ние, и Аз возда́м». — Bibliyadan epigraf: "Qasos Menga tegishli". (Tolstoy)ПАРАФРА́З, ЦЕНТО́Н va «ЧУЖО́Е СЛО́ВО»:
Все успе́шные компа́нии похо́жи друг на дру́га. — "Barcha muvaffaqiyatli kompaniyalar bir-biriga o'xshaydi". (Tolstoy parafrazi)
Э́тот пост — цето́н из мемо́в и цита́т. — Bu post — mem va iqtiboslar tsentoni.
«Он, ви́дите ли, у́стал» — в го́лосе а́втора слы́шна иро́ния. — "U, ko'rdingizmi, charchabdi" — muallif ovozida kinoya (ikki ovozli so'z).
У Достое́вского ка́ждый геро́й — самостоя́тельный го́лос. — Dostoyevskiyda har bir qahramon — mustaqil ovoz. (полифония)Интертекст media va reklamada:
Заголо́вок: «Быть и́ли не пить». — Sarlavha: "Ichmoq yo ichmaslik". (Gamlet + til o'yini)
Заголо́вок: «Мно́го шу́ма из ничего́». — "Ko'p shovqin — hech narsadan". (Shekspir)
Рекла́ма: «Ждём вас за тридевя́ть земе́ль». — "Sizni to'qqiz tog' narida kutamiz". (ertak allyuziyasi)
Заголо́вок: «Го́ре от ЕГЭ». — "Aqldan balo" o'rniga "imtihondan balo". (Griboyedov parafrazi)5. Talaffuz bo'limi
- интертекстуа́льность /in-ter-tek-stu-ÁL'-nast'/ — uzun so'z, urg'u *-а́ль-*da; bo'g'inlab mashq qiling: in-ter-tek-stu-á-l'nost'. Boshdagi "интер-" aniq, tez.
- аллю́зия /a-LYÚ-zi-ya/ — urg'u *-лю́-*da; "лл" ikki "l"; "з" jarangli. (C1'dan tanish.)
- реминисце́нция /ri-mi-nis-TSÉN-tsi-ya/ — urg'u *-це́н-*da; "сц" "sts"; uzun so'z, sekin ayting.
- цето́н /tsen-TÓN/ — urg'u oxirda -то́нda; "ц" "ts". Yunoncha kenton — "yamoq".
- эпи́граф /e-PÍ-graf/ — urg'u *-пи́-*da; oxiri "-граф" jarangsiz "f". "epígraf".
- парафра́з /pa-ra-FRÁZ/ — urg'u oxirda -фра́зda; "parafráz". Perepév — /pi-ri-PYÉF/, urg'u *-пе́-*da.
- полифони́я /pa-li-fa-NÍ-ya/ — urg'u *-ни́-*da; "polifoníya". Yunoncha "ko'p ovoz".
- чужо́е сло́во /chu-ZHÓ-ye SLÓ-va/ — чужо́е da urg'u *-жо́-*da, сло́во da urg'u boshda; "ж" jarangli.
- прецеде́нтный /pri-tsi-DYÉNT-niy/ — urg'u *-де́-*da; "ц" "ts". (C1'dan tanish.)
- «Быть и́ли не быть» /byt' Í-li ni byt'/ — и́ли da urg'u boshda; iqtibos ohangi bilan, ta'kidli, sekin.
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Iqtibos va pretsedent satrni ASL urg'u va ritm bilan ayting. Intertekst aynan tanilishga tayanadi: «Быть и́ли не быть» ni noto'g'ri urg'u yoki ritm bilan aytsangiz, tinglovchi Gamletni "eshitmaydi" — havola o'ladi. She'riy satrni "she'r kabi", ritmi bilan ayting. (2) Iqtibos ohangini kontekstga moslang. Jiddiy iqtibos (dalil) — sekin, hurmatli ohangda; kinoyali intertekst («Быть и́ли не пить») — bir oz istehzoli "tirnoq ichida" ohang bilan. Intertekstni aytganda siz "aktyor" bo'lasiz: manba matn bilan yangi kontekst orasidagi masofani ovoz bilan ham ko'rsating.
Topshiriq: quyidagilarni ovoz chiqarib, asl ohang bilan ayting: интертекстуа́льность · аллю́зия · реминисце́нция · эпи́граф · «Быть и́ли не быть» · «Береги́ честь смо́лоду» · «Умо́м Росси́ю не поня́ть».
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
Atamalar (intertekst nazariyasi):
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| интертекстуа́льность | ин-тер-тек-сту-а́ль-ность | intertekstuallik, matnlararo aloqa | Тео́рия интертекстуа́льности. — Intertekstuallik nazariyasi. |
| интерте́кст | ин-тер-те́кст | intertekst (matnlararo bog'lanish) | Богатый интерте́кст. — Boy intertekst. |
| pretekst / исто́чник | pretekst / ис-то́ч-ник | manba matn (prezent matn) | Найти́ pretekst. — Manba matnni topmoq. |
| цита́та | ци-та́-та | iqtibos, sitata | То́чная цита́та. — Aniq iqtibos. |
| аллю́зия | ал-лю́-зи-я | yashirin havola, allyuziya | То́нкая аллю́зия. — Nozik allyuziya. |
| реминисце́нция | ре-ми-нис-це́н-ци-я | ongsiz aks-sado | Литерату́рная реминисце́нция. — Adabiy reminissensiya. |
| цето́н | цен-то́н | tsenton (parchalar mozaikasi) | Соста́вить цето́н. — Tsenton tuzmoq. |
| эпи́граф | э-пи́-граф | epigraf (sarlavha oldi iqtibos) | Эпи́граф к рома́ну. — Romanga epigraf. |
| парафра́з | па-ра-фра́з | parafraz, qayta aytish | Иро́ничный парафра́з. — Kinoyali parafraz. |
| перепе́в | пе-ре-пе́в | perepev (kinoyali taqlid) | Перепе́в изве́стной пе́сни. — Mashhur qo'shiq perepevi. |
Baxtin va pretsedent fenomenlar:
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| чужо́е сло́во | чу-жо́-е сло́-во | "o'zga so'z" (Baxtin) | В ка́ждом сло́ве — чужо́е сло́во. — Har so'zda "o'zga so'z" bor. |
| полифони́я | по-ли-фо-ни́-я | ko'povozlilik | Полифони́я у Достое́вского. — Dostoyevskiyda ko'povozlilik. |
| диалоги́зм | ди-а-ло-ги́зм | dialogizm | Диалоги́зм те́кста. — Matn dialogizmi. |
| прецеде́нтный текст | пре-це-де́нт-ный текст | pretsedent matn | «Онегин» — прецеде́нтный текст. — "Onegin" — pretsedent matn. |
| прецеде́нтное выска́зывание | пре-це-де́нт-но-е вы-ска́-зы-ва-ни-е | pretsedent gap/satr | «Быть и́ли не быть» — прецеде́нтное выска́зывание. |
| прецеде́нтная ситуа́ция | пре-це-де́нт-на-я си-ту-а́-ци-я | pretsedent vaziyat | Перейти́ Рубико́н — прецеде́нтная ситуа́ция. |
Namunaviy pretekstlar (madaniy minimum):
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| Быть и́ли не быть | быть и́-ли не быть | Bo'lmoq yo bo'lmaslik (Gamlet) | Ве́чный вопро́с: быть и́ли не быть. |
| блу́дный сын | блу́д-ный сын | adashgan o'g'il (Bibliya) | Верну́лся, как блу́дный сын. |
| ахилле́сова пята́ | а-хил-ле́-со-ва пя-та́ | axilles tovoni (zaif nuqta) | Э́то его́ ахилле́сова пята́. |
| умы́ть ру́ки | у-мы́ть ру́-ки | qo'l yuvmoq (mas'uliyatdan qochmoq) | Он умы́л ру́ки. |
| Береги́ честь смо́лоду | бе-ре-ги́ честь смо́-ло-ду | yoshlikdan or-nomusni asra | Эпи́граф: «Береги́ честь смо́лоду». |
Yodlash qoidasi: intertekstual birlikni yaxlit yodlang, quruq atama bilan emas. Anki kartochkasi orqasiga uch qatlam yozing: (1) turi (sitata / allyuziya / reminissensiya / epigraf / parafraz / tsenton); (2) pretekst (qaysi manba: Pushkin? Bibliya? ertak? kino?); (3) ma'no-ohang (dalil? kinoya? bahs? hurmat?). Masalan «умы́ть ру́ки» — turi: bibliyaviy allyuziya; pretekst: Pilat (Injil); ma'no: mas'uliyatdan voz kechish, salbiy baho. Shunday yodlagan birlikni siz nafaqat tanisiz, balki o'zingiz ham o'z o'rnida qo'llay olasiz.
7. Dialog
Ikki hamkasb — adabiyot o'qituvchisi Ни́на Серге́евна va uning iqtidorli, lekin hali fon bilimi to'liq bo'lmagan magistrant shogirdi Тиму́р — bir gazeta sarlavhasi va roman epigrafi haqida bahslashadi.
Тиму́р: Ни́на Серге́евна, я ви́дел заголо́вок «Быть — Nina Sergeevna, men "Ichmoq yo ichmaslik"
и́ли не пить». Э́то же ошибка? До́лжно быть sarlavhasini ko'rdim. Bu xato-ku? "Bo'lmoq"
«быть». bo'lishi kerak edi.
Ни́на: Не оши́бка, Тиму́р. Э́то интерте́кст. Журнали́ст — Xato emas, Timur. Bu — intertekst. Jurnalist
наро́чно измени́л Ше́кспира: «Быть и́ли не Shekspirni ataylab o'zgartirdi: "Bo'lmoq yo
быть» «пить». Одна́ бу́ква — а смысл огро́мный. bo'lmaslik" "ichmoq". Bir harf — ma'no ulkan.
Тиму́р: А, поня́л! То есть, что́бы шу́тку поня́ть, — A, tushundim! Ya'ni hazilni tushunish uchun
на́до знать Га́млета? Gamletni bilish kerak?
Ни́на: И́менно. Э́то и есть гла́вное усло́вие: без — Aynan. Mana shu — asosiy shart: manba matnsiz
пре-те́кста ссы́лка мертва́. Кто зна́ет Га́млета — havola o'lik. Gamletni bilgan — kuladi,
смеётся, кто не зна́ет — не понима́ет. bilmagan — tushunmaydi.
Тиму́р: А чем цита́та отлича́ется от аллю́зии? — Iqtibos allyuziyadan nimasi bilan farq qiladi?
Ни́на: Цита́та — то́чные слова́: «Быть и́ли не быть». — Iqtibos — aniq so'zlar: "Bo'lmoq yo bo'lmaslik".
Аллю́зия — то́лько намёк: «гамле́товский Allyuziya — faqat ishora: "gamletcha savol".
вопро́с». Слов Ше́кспира нет, но мысль — его́. Shekspir so'zlari yo'q, lekin fikr — uniki.
Тиму́р: А реминисце́нция? — Reminissensiya-chi?
Ни́на: Э́то ещё то́ньше — неосо́знанное э́хо. Ты — Bu yanada nozikroq — ongsiz aks-sado. Sen
чита́ешь и чу́вствуешь: «здесь звучи́т Блок» — o'qiysan va his qilasan: "bu yerda Blok
но пря́мой цита́ты нет. Э́то как за́пах. yangraydi" — lekin aniq iqtibos yo'q. Bu — hid kabi.
Тиму́р: Краси́во. А эпи́граф — э́то то́же интерте́кст? — Chiroyli. Epigraf ham intertekstmi?
Ни́на: Са́мый ва́жный! Эпи́граф — ключ ко всему́ — Eng muhimi! Epigraf — butun matnning kaliti.
те́ксту. У Толсто́го в «Анне Каре́ниной»: Tolstoyda "Anna Karenina"да: "Qasos Menga
«Мне отмще́ние, и Аз возда́м». Без него́ — tegishli". Usiz — shunchaki xiyonat hikoyasi,
про́сто исто́рия изме́ны, а с ним — вопро́с: u bilan esa — savol: kim hukm qilishga haqli?
кто впра́ве суди́ть?
Тиму́р: Тепе́рь я бу́ду чита́ть эпи́графы, а не — Endi men epigraflarni o'qiyman, o'tkazib
пролиста́ю их. yubormayman.
Ни́на: Вот и вся нау́ка. Текст всегда́ говори́т с — Mana, butun ilm shu. Matn hamisha boshqa
други́ми те́кстами. На́до то́лько услы́шать. matnlar bilan gaplashadi. Faqat eshitish kerak.E'tibor bering: bu dialogda C2 ning butun интертекст arsenali ish ustida ko'rsatilgan: (1) transformatsiyalangan sitata («Быть и́ли не пить»); (2) sitata allyuziya farqi («Быть и́ли не быть» vs «гамле́товский вопро́с»); (3) reminissensiya ("hid kabi, ongsiz aks-sado"); (4) epigraf kaliti (Tolstoy misolida); va eng muhimi — fon bilim sharti («без пре-те́кста ссы́лка мертва́»). Aynan shunday — real o'qish jarayonida — интертекст nazariyadan amaliyotga o'tadi. Diqqat qiling: Ни́на shogirdini «ты» bilan (ustoz, kattasi), Тиму́р esa unga «Вы» va имя-о́тчество bilan murojaat qiladi — bu C1 28-darsdagi nutq odobining amaliy davomi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Intertekstni "xato" deb tushunish. «Быть и́ли не пить» ni matbaa xatosi, «Го́ре от ЕГЭ» ni g'alati imlo deb qabul qilish. Bu — ataylab qurilgan интертекст: asl matn (Gamlet, Griboyedov) ustiga yangi ma'no qo'yilgan. Sabab: интертекст aynan asl matndan ongli chetlanishga tayanadi; "notekislik" — bu signal, "bu yerda boshqa matn bor" degan ishora.
Sitata va allyuziyani chalkashtirish. «гамле́товский вопро́с» ni "iqtibos", «Быть и́ли не быть» ni "allyuziya" deb atash. Sitata — matnni aynan keltiradi («Быть и́ли не быть»); allyuziya — faqat ishora qiladi, so'zlarni keltirmaydi («гамле́товский вопро́с»). Sabab: test — "asl so'zlar bormi?": bor sitata; faqat ishora allyuziya.
Фон bilimsiz intertekstni "ochib bo'lmaydi" deb tashlab qo'yish. «умы́л ру́ки» ni faqat "qo'lini yuvdi" deb tushunish. «умы́ть ру́ки» — bibliyaviy allyuziya: mas'uliyatdan voz kechish (Pilat). Sabab: интертекст fon bilimga tayanadi; manbani (Bibliya, klassika, ertak) bilmasangiz, "ikkinchi qatlam" yo'qoladi. Yechim — pretekst bazasini 3.8-bob ongli to'plash.
Epigrafni "bezak" deb o'tkazib yuborish. Roman epigrafini o'qimasdan, "chiroyli iqtibos" deb tashlab ketish. Epigraf — butun matnning kaliti, muallif bergan "o'qish ko'rsatmasi". Sabab: epigraf temani, ohangni, muallifning manba bilan dialogini oldindan belgilaydi («Мне отмще́ние…» butun «Anna Karenina» axloqiy hukm haqida). Epigrafni o'qimaslik — matnni kaliti bilan ochmaslik.
Reminissensiyani "ko'chirmakashlik" (плагиа́т) deb baholash. Bir shoirda Blok ohangi bor deb, uni "o'g'irlik" deb ayblash. Reminissensiya — ongsiz yoki ijodiy aks-sado, plagiat emas. Sabab: reminissensiya aniq iqtibos ko'chirmaydi — u faqat ohang, motiv, intonatsiyani "eslatadi"; bu — madaniy an'ananing tabiiy davomi (Baxtin: har matn — dialog). Plagiat — g'oyani yashirin o'zlashtirish; reminissensiya — ochiq an'ana ichida "yangrash".
Intertekstni haddan ko'p, mos registrsiz ishlatish. Har jumlaga klassik iqtibos tiqishtirib, matnni "boshqotirma"ga aylantirish; yoki rasmiy hujjatda kinoyali parafraz qo'yish. Интертекст — ziravor va registrga bog'liq: oz bo'lsa chuqurlik beradi, ko'p bo'lsa charchatadi va o'quvchini "chetda" qoldiradi. Sabab: har havola fon bilim talab qiladi; ketma-ket havolalar o'quvchini "yo'qotadi". Registrni tanlang: интертекст — publitsistika, badiiy matn, sarlavhaga; rasmiy hujjatga emas.
Mini-mashq (интертекст turini aniqlang — sitata (S), allyuziya (A), reminissensiya (R), epigraf (E) yoki parafraz (P)?):
1) Он реша́л свой гамле́товский вопро́с. ?
2) «Красота́ спасёт мир», — процити́ровал он Достое́вского. ?
3) Все успе́шные компа́нии похо́жи друг на дру́га. ?
4) В стиха́х слы́шен пу́шкинский ритм, но без цита́т. ?
5) Пе́ред те́кстом: «Береги́ честь смо́лоду». ?9. Mashqlar
Mashq 1. Интертекст turini juftlang:
1) цита́та а) butunlay o'zga matnlar parchalaridan yasalgan matn
2) аллю́зия б) aniq, so'zma-so'z olingan parcha
3) реминисце́нция в) sarlavha oldi iqtibos — matn kaliti
4) цето́н г) yashirin ishora, so'zlar keltirilmaydi
5) эпи́граф д) ongsiz aks-sado — ohang/motiv "eshitiladi"Mashq 2. Pretekstni (manbani) toping — qaysi klassika/Bibliya/ertak/kino?
1) «умы́ть ру́ки» — manba?
2) «Быть и́ли не быть» — manba?
3) «по щу́чьему веле́нию» — manba?
4) «ахилле́сова пята́» — manba?
5) «Восто́к — де́ло то́нкое» — manba?
6) «блу́дный сын» — manba?Mashq 3. Sitata (aniq so'zlar) yoki allyuziya (faqat ishora)? Ajrating:
1) Он проци́тировал: «Всё смеша́лось в до́ме Обло́нских».
2) Э́то была́ его́ ли́чная Ватерло́о.
3) «Умо́м Росси́ю не поня́ть».
4) Опя́ть воюет с ветряны́ми ме́льницами.
5) Верну́лся, как блу́дный сын.Mashq 4. Baxtin tushunchasini izohi bilan juftlang:
1) чужо́е сло́во а) matnda bir necha teng, mustaqil ovoz (Dostoyevskiy)
2) полифони́я б) har bir so'zda boshqalarning ovozi yashiringan
3) диалоги́зм в) bir gapda muallif ovozi + o'zga ovoz (kinoya bilan)
4) двуголо́сое сло́во г) har bir gap — yashirin dialog, kimgadir javobMashq 5. Allyuziyani oching — qaysi manbaga ishora va ma'nosi nima?
1) «Он откры́л я́щик Пандо́ры.» — manba? ma'no?
2) «Э́то был его́ Сизи́фов труд.» — manba? ma'no?
3) «Он перешёл свой Рубико́н.» — manba? ma'no?Mashq 6. Quyidagi gazeta sarlavhalarida qaysi pretekst yashiringan?
1) «Мно́го шу́ма из ничего́» pretekst?
2) «Го́ре от ЕГЭ» pretekst?
3) «Быть и́ли не пить» pretekst?
4) «Все счастли́вые ба́нки…» pretekst?Mashq 7. Kontekstga mos интертекст turini tanlang:
1) Muallif manbani ATAYLAB yashirin ishora bilan beradi — bu ___ (цита́та / аллю́зия).
2) Roman boshidagi kalit-iqtibos — ___ (эпи́граф / цето́н).
3) Aniq iqtibossiz, faqat ohang "eshitiladi" — ___ (реминисце́нция / цита́та).
4) Butunlay o'zga parchalardan yasalgan matn — ___ (парафра́з / цето́н).Mashq 8. Ruschaga o'giring (mos интертекст atamasi/formulasidan foydalaning):
1) Bu — aniq iqtibos emas, faqat allyuziya. (sitata/allyuziya farqini ayting)
2) Manba matnsiz havola o'lik.
3) Epigraf — butun matnning kaliti.
4) Dostoyevskiyda har bir qahramon — mustaqil ovoz. (polifoniya)
5) U qo'lini yuvdi va chetga chiqdi. (Pilat allyuziyasi)Mashq 9. O'zingiz / madaniyatingiz haqida gap tuzing:
Rus «Быть и́ли не быть» kabi, o'zbek madaniyatida har kim taniydigan qanday pretsedent gap bor?
«NaziRa» an'anasi (ustoz g'azaliga javob-g'azal) — rus «перепе́в» ига qanchalik o'xshaydi?
O'zbekcha gazeta sarlavhasida intertekstga (Navoiy, maqol, film) misol keltira olasizmi?10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Pretekst detektori: Wisar AIga 10 ta intertekstual gap/sarlavha bering (masalan «Быть и́ли не пить», «умы́л ру́ки», «гамле́товский вопро́с», «ахилле́сова пята́», «блу́дный сын», «Все счастли́вые ба́нки…», «Го́ре от ЕГЭ», «по щу́чьему веле́нию», «Мно́го шу́ма из ничего́», «Умо́м Росси́ю не поня́ть») va har birida pretekstni (manba) toping hamda turini (sitata / allyuziya / parafraz) aniqlang; AI tekshirsin.
- Turlarni ajratish: AIdan 8 ta intertekst misol bersin, siz har birini turiga (цита́та / аллю́зия / реминисце́нция / эпи́граф / цето́н / парафра́з) ajrating va pretekstni ayting; AI to'ldirib, xatolarni tuzatsin.
- Sitata allyuziya o'yini: AIdan bitta pretekst (masalan Gamlet, «adashgan o'g'il» masali) bersin; siz undan (a) aniq sitata va (b) yashirin allyuziya tuzing. Keyin almashing — AI sitata/allyuziya bersin, siz turini ayting.
- Epigraf tahlili: AIga mashhur roman epigrafini («Береги́ честь смо́лоду», «Мне отмще́ние, и Аз возда́м») bersin; siz nega muallif aynan shu iqtibosni tanlaganini va u butun matnga qanday "kalit" berishini tushuntiring; AI baholab, chuqurlashtirsin.
- Интертекст yaratish: AI bilan birga zamonaviy mavzuga (ekologiya, texnologiya, sport) klassik pretekstdan intertekstual sarlavha tuzing (masalan Gamlet, Tolstoy, ertakdan). AI pretekst tanilishini va effektini baholasin.
- Baxtin dialogi: AIga bir necha "двуголо́сое сло́во" misol bersin (muallif + personaj ovozi bir gapda, kinoya bilan); siz har birida qaysi "o'zga ovoz" eshitilishini va kinoya qayerda ekanini toping; AI полифони́я tushunchasini misolda tushuntirsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. A (allyuziya — «гамле́товский вопро́с», so'zlar keltirilmaydi). 2. S (sitata — aniq so'zlar, muallifli). 3. P (parafraz — Tolstoy jumlasi qayta aytilgan). 4. R (reminissensiya — ohang "eshitiladi", iqtibossiz). 5. E (epigraf — matn oldi kalit-iqtibos).
Mashq 1: 1-б; 2-г; 3-д; 4-а; 5-в.
Mashq 2: 1) Bibliya (Pontiy Pilat qo'lini yuvdi); 2) Shekspir, «Gamlet»; 3) ertak/folklor («По щучьему велению», Yemelya); 4) antik mifologiya (Axilles afsonasi); 5) sovet kinosi («Белое солнце пустыни»); 6) Bibliya («adashgan o'g'il» masali, Luqo Injili).
Mashq 3: 1) sitata (aniq so'zlar, Tolstoy); 2) allyuziya (Waterloo — ishora, so'z keltirilmaydi); 3) sitata (Tyutchev satri aynan); 4) allyuziya (Don Kixot — ishora); 5) allyuziya (Bibliya — ishora, "kabi" bilan taqqoslash).
Mashq 4: 1-б; 2-а; 3-г; 4-в.
Mashq 5:
- Manba: antik mifologiya (Pandora qutisi). Ma'no: barcha balolar manbaini ochish, kutilmagan falokatlar zanjiri.
- Manba: antik mifologiya (Sizif). Ma'no: behuda, cheksiz, natijasiz mehnat.
- Manba: Rim tarixi (Yuliy Sezar Rubikon daryosini kesib o'tdi). Ma'no: qaytarib bo'lmas, hal qiluvchi qaror.
Mashq 6: 1) Shekspir, «Мно́го шу́ма из ничего́» (komediya); 2) Griboyedov, «Го́ре от ума́»; 3) Shekspir, «Гамлет» («Быть и́ли не быть»); 4) Tolstoy, «Анна Каренина» («Все счастли́вые се́мьи…»).
Mashq 7: 1) аллю́зия; 2) эпи́граф; 3) реминисце́нция; 4) цето́н.
Mashq 8: 1) Э́то не то́чная цита́та, а то́лько аллю́зия. 2) Без пре-те́кста ссы́лка мертва́. 3) Эпи́граф — ключ ко всему́ те́ксту. 4) У Достое́вского ка́ждый геро́й — самостоя́тельный го́лос. 5) Он умы́л ру́ки и отошёл в сто́рону.
Mashq 9 (namunaviy javoblar): O'zbek madaniyatida «Быть и́ли не быть» ga o'xshash pretsedent gaplar — Navoiydan («Odami ersang…»), maqollardan («Mehnat — mehnatning tagi rohat»), Afandi latifalaridan keladi. «NaziRa» an'anasi rus «перепе́в» iga juda yaqin: ikkovi ham asl asar vazn-tuzilmasini saqlab, yangi mazmun beradi; farqi — naziRa ko'proq hurmat/musobaqa, perepev esa ko'pincha kinoya bilan. (O'z javobingiz — asosiysi pretekstni to'g'ri tanib, интертекст turini aniqlash.)
12. Xulosa va keyingi dars
Bugun siz o'rgandingiz:
- Интертекстуа́льность — matnlararo aloqa: hech bir matn bo'shliqda yashamaydi, har biri oldingi matnlar bilan dialog qiladi (Kristeva: "matn — iqtiboslar mozaikasi").
- Цита́та — aniq iqtibos (ochiq-muallifli / yashirin-muallifsiz / transformatsiyalangan / eritilgan); vazifasi — dalil, bezak yoki kinoya.
- Аллю́зия — yashirin ishora, so'zlarni keltirmaydi («гамле́товский вопро́с», «умы́ть ру́ки», «ахилле́сова пята́»); iqtibosdan farqi — so'zlar yo'q, faqat ishora.
- Реминисце́нция — ongsiz, xira aks-sado (ohang, ritm, motiv "eshitiladi"); intertekstning eng nozik, subyektiv qutbi.
- Эпи́граф — sarlavha oldi iqtibos, butun matnning kaliti («Береги́ честь смо́лоду», «Мне отмще́ние, и Аз возда́м»); muallif bergan "o'qish ko'rsatmasi".
- Цето́н va парафра́з/перепе́в — chegaraviy shakllar: tsenton (o'zga parchalar mozaikasi) va parafraz (o'zga tuzilma, yangi so'zlar); zamonaviy mem va remiks — shu printsipda.
- «Чужо́е сло́во» va полифони́я — Baxtin nazariyasi: har bir so'zda "o'zga ovoz" yashiringan, har bir matn — dialog; Dostoyevskiy romani — ko'povozli (polifonik).
- Прецеде́нтные фено́мены — intertekstning manba bazasi: pretsedent matn / ism / gap / vaziyat (C1 28-dars tizimlashtirildi); asosiy manbalar — klassika, Bibliya, ertak, antik mif, sovet kinosi.
Asosiy ko'nikma: matn yoki sarlavha oldida doim ikki savol bering — "qaysi boshqa matn bu yerda yashiryapti?" (pretekst) va "nega — dalilmi, kinoyami, bahsmi?" (ohang). Bu ikki savol matnning ikkinchi ovozini ochadi. Intertekstni o'qish uchun boy fon bilim, yaratish uchun esa o'quvchining fon bilimiga aniq mo'ljal shart: manba tanilmasa — havola o'lik. Ona tili sohibini chet tilini "yaxshi biladigan"дан ajratib turadigan narsa aynan shu: birinchisi matnning barcha ovozlarini eshitadi, ikkinchisi ko'pincha faqat yagona, yuzaki ovozni. Bugun siz matnning ko'povozliligini eshitishni o'rgandingiz.
Keyingi dars — C2 — 12-dars: Stilizatsiya va parodiya (стилиза́ция, паро́дия) — o'zga uslubni ongli takrorlash, o'zga uslub ustidan kulish. Bugun siz matnning boshqa matnlar bilan dialogini — sitata, allyuziya, reminissensiya, "o'zga so'z"ni — o'rgandingiz. Keyingi darsda bu dialog eng ijodiy shaklga o'tadi: стилиза́ция (o'zga uslubni, davr yoki muallif tilini ongli, hurmat bilan takrorlash — Akunin XIX asr romanini "tiklaganidek") va паро́дия (o'sha uslubni kulgili, mubolag'ali takrorlab, ustidan kulish). Ikkovi ham bugungi интертекст poydevoriga tayanadi: axir o'zga uslubni takrorlash yoki masxara qilish — bu ham "o'zga so'z" bilan ishlash, faqat butun uslub darajasida. Sitata bir satrni oladi; stilizatsiya — butun ovozni, tilni, davrni qayta tiklaydi. Shunday qilib, интертекст (11-dars) va stilizatsiya/parodiya (12-dars) — bir zanjirning ikki halqasi: biri sizga o'zga ovozni tanish ko'nikmasini berdi, ikkinchisi uni o'zga ovoz bilan gapirish mahoratiga aylantiradi. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!