C2 — 10-dars: She'riy til — ритм, метр, рифма, poetik sintaksis va she'r tahlili (стихосложе́ние, стихове́дение)
C2 — MAHORAT · 10-dars
1. Dars nomi va maqsad
Dars nomi: She'riy til — стихосложе́ние (she'r tuzilishi) asoslari va she'rni tahlil qilish mahorati: ритм va метр (silabo-tonik tizim — urg'uli va urg'usiz bo'g'inlarning muntazam almashinuvi); ikki bo'g'inli o'lchovlar — ямб (u—) va хоре́й (—u); uch bo'g'inli o'lchovlar — да́ктиль (—uu), амфибра́хий (u—u), ана́пест (uu—); разме́р (o'lcham — стопа́ turi + soni); ри́фма (qofiya: мужска́я, же́нская, дактили́ческая; то́чная/нето́чная) va qofiya sxemasi (сме́жная AABB, перекрёстная ABAB, кольцева́я ABBA); строфа́ (band: двусти́шие, катре́н, окта́ва, оне́гинская строфа́); poetik синтаксис (инве́рсия, перено́с / анжамбема́н); бе́лый стих va верли́бр (erkin she'r); сканди́рование (skanlash — o'lchovni aniqlash usuli). Dars yakunida — namuna she'rlarning to'liq tahlili (o'lcham / qofiya / strofa / troplar).
C1 darsida (13-dars, troplar) siz she'riy matndagi obrazlarni — metafora, epitet, jonlantirishni — tanib olishni o'rgangan edingiz: «Гори́т восто́к зарёю но́вой» da hech narsa yonmayotganini, bu metafora ekanini ko'rdingiz. O'sha bosqichda she'r siz uchun — troplar to'plami edi. C2 ning 3-darsida esa (sintaktik mahorat — period) nasrning ritmi — uzun va qisqa gaplar almashuvi, sintaktik parallelizm orqali yaratilgan ohang bilan tanishdingiz. Bugun biz shu ikki chiziqni — obraz va ritm ni — birlashtiramiz va she'rning eng ichki, eng nozik qatlamiga tushamiz: she'r qanday tuzilgan? nega u aynan shunday yangraydi? uning musiqasi qaysi mexanizmdan tug'iladi?
Nima uchun bu — aynan C2 (ТРКИ-4) mavzusi? Chunki she'rni to'g'ri o'qish, tushunish va tahlil qilish — chet til bilimining eng yuqori cho'qqilaridan biri. B2–C1 darajada siz she'rning mazmunini tushunardingiz; C2 da siz uning shaklini ham eshitasiz: qaysi o'lchovda yozilganini quloq bilan ilg'aysiz, qofiya turini aniqlaysiz, poetik so'z tartibi (инве́рсия) va misradan-misraga o'tish (перено́с) nima uchun aynan shu yerda ekanini tushunasiz. Bu — shakl mazmunga qanday ishlaganini ko'rish mahorati. Rus she'riyati (Pushkin, Tyutchev, Lermontov, Blok, Yesenin) — rus madaniyatining yuragi; unga ichkaridan kirmasdan, rus tilini C2 darajada egallash mumkin emas.
Bu darsda biz uch cho'qqini ochamiz: (1) МЕТР va РИТМ — silabo-tonik tizim, besh asosiy o'lchov, o'lchovni skanlash yo'li bilan aniqlash; (2) РИФМА va СТРОФА — qofiya turlari, qofiya sxemasi, band shakllari; (3) poetik SINTAKSIS — инве́рсия, перено́с, poetik erkinlik va she'rning erkin shakllari (бе́лый стих, верли́бр).
Dars oxirida siz quyidagilarni bilib olasiz:
- Silabo-tonik tizim — rus she'ri urg'uli (уда́рный) va urg'usiz (безуда́рный) bo'g'inlarning muntazam almashinuviga qurilishini; стопа́ (turoq) — takrorlanuvchi eng kichik ritmik birlik.
- Ikki bo'g'inli o'lchovlar: ямб (u—, urg'u ikkinchi bo'g'inda: «Мой дя́дя са́мых че́стных пра́вил») va хоре́й (—u, urg'u birinchida: «Бу́ря мгло́ю не́бо кро́ет»).
- Uch bo'g'inli o'lchovlar: да́ктиль (—uu), амфибра́хий (u—u), ана́пест (uu—).
- Разме́р (o'lcham) — стопа́ turi + soni: четырёхсто́пный ямб (4 turoqli yamb), пятисто́пный ямб va h.k.
- Ри́фма (qofiya) — мужска́я (urg'u oxirgi bo'g'inda), же́нская (oxirdan 2-da), дактили́ческая (oxirdan 3-da); то́чная/нето́чная (aniq/noaniq); sxemalar: сме́жная (па́рная) AABB, перекрёстная ABAB, кольцева́я (опоя́сывающая) ABBA.
- Строфа́ (band) — двусти́шие (ikkilik), катре́н (to'rtlik), окта́ва (sakkizlik), оне́гинская строфа́ (14 misra).
- Poetik синтаксис — инве́рсия (so'z tartibini o'zgartirish), перено́с / анжамбема́н (gapning misra chegarasidan oshib ketishi), poetik erkinlik.
- Бе́лый стих (o'lchovli, ammo qofiyasiz) va верли́бр (o'lchovsiz, qofiyasiz erkin she'r).
- Сканди́рование — o'lchovni aniqlash usuli: urg'ularni belgilab, turoqlarga bo'lish.
Bu — tahlil darsi: yangi grammatika yo'q; asosiysi — she'r musiqasini eshitish va uni atamalar bilan tavsiflay olish.
2. Takror — nasr ritmi (C2 3-dars) va troplar (C1 13-dars)
She'riy o'lchovga o'tishdan avval ikki poydevorni tez tiklab olaylik — bugun aynan shu g'ishtlardan she'r binosini quramiz.
a) C2 3-darsdan — nasr ritmi va urg'u naqshi. Siz nasrda ham ritm borligini ko'rdingiz: uzun va qisqa gaplar almashuvi, sintaktik parallelizm, periodning ko'tarilish–tushish to'lqini. Nasr ritmi — erkin, muntazam emas: u sintaksis va pauzaga tayanadi. She'r ritmi esa — muntazam, o'lchangan: urg'uli va urg'usiz bo'g'inlar aniq naqsh bo'yicha takrorlanadi. Bugun biz shu muntazamlikni ochamiz.
b) C1 13-darsdan — troplar. Siz sakkiz tropni tanib olishni o'rgangansiz: мета́фора, эпи́тет, олицетворе́ние, сравне́ние, метони́мия, гипе́рбола, иро́ния, перифра́з. She'r tahlilida bular yana kerak bo'ladi: to'liq tahlil doim shakl (o'lcham, qofiya, strofa) va mazmun (troplar, obraz) ni birlashtiradi.
| Atama (C1) | Mohiyati | Misol |
|---|---|---|
| мета́фора | yashirin o'xshashlik ko'chirishi | костёр ряби́ны кра́сной |
| эпи́тет | obrazli sifatlovchi | золота́я о́сень |
| олицетворе́ние | jonsizga jonli xususiyat | приро́да пла́чет |
| сравне́ние | как bilan qiyoslash | не́жный, как заря́ |
Tez mashq. Ovoz chiqarib o'qing va bo'g'inlarga urg'u qo'ying:
Бу́ря мгло́ю не́бо кро́ет,
Ви́хри сне́жные крутя́...Diqqat qiling: urg'u 1, 3, 5, 7-bo'g'inlarga tushadi — ya'ni har ikki bo'g'inda bir marta, muntazam. Ана shu muntazamlik — she'rning nasrdan asosiy farqi. Agar siz bu satrlarda "urib-turuvchi" ritmni his qilsangiz — siz хоре́йni allaqachon quloq bilan sezyapsiz. Bugun buni tizimlashtiramiz.
Muhim bog'lanish: C2 3-darsda siz nasr ritmini — erkin, sintaktik ohangni — ko'rdingiz. Bugun muntazam, o'lchangan ritmni ochamiz: she'r ritmi urg'uli/urg'usiz bo'g'in naqshiga (метр) qat'iy quriladi. C1 da troplarni tanidingiz — bular she'rning mazmun qatlami; bugun ularga shakl qatlamini (o'lcham + qofiya + strofa) qo'shamiz. To'liq she'r tahlili — doim shu ikkalasining birligi.
3. Chuqur tushuntirish — стихосложение mexanizmi
3.1. Silabo-tonik tizim — рус she'rining asosi
Rus she'ri силла́бо-тони́ческая систе́ма (silabo-tonik tizim) ga quriladi. Nomi ikki narsani birlashtiradi: си́ллаба (bo'g'in soni) + то́ника (urg'u). Mohiyati: she'r satrida urg'uli (уда́рный) va urg'usiz (безуда́рный) bo'g'inlar muntazam, takrorlanuvchi naqsh bo'yicha almashadi.
Belgilashni kelishib olaylik (butun dars bo'yi shu):
— = ург'ули (уда́рный) bo'g'in
u = ург'усиз (безуда́рный) bo'g'inTakrorlanuvchi eng kichik ritmik birlik — стопа́ (turoq). Стопа́ — bu bir yoki ikki urg'usiz bo'g'in bilan bitta urg'uli bo'g'inning birikmasi. Satr bir necha bir xil turoqdan tuziladi:
Мой дя́ | дя са́ | мых че́ст | ных пра́ | вил
u — | u — | u — | u — | u
└turoq┘└turoq┘ └turoq┘ └turoq┘Bu satr to'rtta u— turoqdan iborat — demak, четырёхсто́пный ямб (4 turoqli yamb).
Kalit tushuncha — метр va разме́р farqi. Bu — eng ko'p chalkashtiriladigan juftlik:
- МЕТР — turoqning turi (naqsh): ямб, хоре́й, да́ктиль, амфибра́хий yoki ана́пест.
- РАЗМЕ́Р — метр + turoqlar soni: четырёхсто́пный ямб (4 turoqli yamb), пятисто́пный хоре́й (5 turoqli xorey).
Ya'ni: "bu she'r yambda yozilgan" — bu метр haqida; "bu she'r 4 turoqli yambda" — bu разме́р haqida.
Va yana bir farq:
МЕТР va РИТМ farqi. МЕТР — bu ideal, nazariy sxema (masalan, yamb: u—u—u—u—). РИТМ — bu satrning jonli, real yangrashi: unda ba'zi "kutilgan" urg'ular tushib qolishi mumkin (bu — пиррихий), lekin метр baribir saqlanadi. Метр — bu skelet; ритм — bu tirik yurish. Masalan, «Три́ де́вицы под окно́м» da метр — хоре́й, lekin под so'zida urg'u yo'q — ritmda urg'u tushib qoladi, ammo хоре́й sxemasi buzilmaydi.
3.2. Ikki bo'g'inli o'lchovlar — ЯМБ va ХОРЕЙ
Двусло́жные разме́ры — turoq ikki bo'g'indan iborat. Ikkitasi bor: urg'u qayerda ekaniga qarab farqlanadi.
(1) ЯМБ (u—) — urg'u turoqning ikkinchi bo'g'inida. Ritm "pastdan yuqoriga" ko'tariladi, "yurishga" o'xshaydi. Bu — rus she'riyatining eng keng tarqalgan o'lchovi (Pushkin she'rlarining aksariyati).
Мой дя́дя са́мых че́стных пра́вил (A. Pushkin, «Евгений Онегин»)
u — u — u — u — u
└─────── четырёхсто́пный ямб ───────┘(2) ХОРЕ́Й (—u) — urg'u turoqning birinchi bo'g'inida. Ritm "yuqoridan pastga", "urib-turuvchi", ko'pincha yengil, qo'shiqsimon.
Бу́ря мгло́ю не́бо кро́ет (A. Pushkin, «Зимний вечер»)
— u — u — u — u
└─────── четырёхсто́пный хоре́й ───────┘Yodlash yo'li: o'lchov nomining o'z urg'usiga qarang emas, balki klassik namuna satrni yodlang. Хоре́й = «Бу́ря мгло́ю...» (urg'u boshdan — БУ́), ямб = «Мой дя́дя...» (urg'u ikkinchidan — дЯ́). Namuna satrni bir marta yodlab olsangiz, o'lchovni doim shu bilan taqqoslab aniqlaysiz.
3.3. Uch bo'g'inli o'lchovlar — ДАКТИЛЬ, АМФИБРАХИЙ, АНАПЕСТ
Трёхсло́жные разме́ры — turoq uch bo'g'indan iborat: bitta urg'uli + ikkita urg'usiz. Urg'u qaysi o'rinda ekaniga qarab uchtasi bor:
(1) ДА́КТИЛЬ (—uu) — urg'u turoqning birinchi bo'g'inida. (Nomni yodlash oson: да́ктиль so'zining o'zi —uu — да́к-тиль urg'u boshda.)
Ту́чки небе́сные, ве́чные стра́нники! (M. Lermontov, «Тучи»)
— u u — u u — u u — u u
└──────────── да́ктиль ────────────┘(2) АМФИБРА́ХИЙ (u—u) — urg'u turoqning o'rtasida (ikkinchi bo'g'in). Ritm silliq, "tebranuvchi".
Не ве́тер бушу́ет над бо́ром (N. Nekrasov, «Мороз, Красный нос»)
u — u u — u u — u
└──────── амфибра́хий ────────┘(3) АНА́ПЕСТ (uu—) — urg'u turoqning oxirgi bo'g'inida. (Nomni yodlash oson: анапе́ст so'zining o'zi uu— — а-на-пе́ст urg'u oxirda.)
О, весна́ без конца́ и без кра́ю... (A. Blok)
u u — u u — u u —
└────────── ана́пест ──────────┘Uch o'lchovni yodlash naqshi. Urg'uning o'rniga qarab: да́ктиль — urg'u boshda (—uu), амфибра́хий — urg'u o'rtada (u—u), ана́пест — urg'u oxirda (uu—). Xotira uchun: Дактиль — Дarhol (boshda), Амфибрахий — Arada (o'rtada), Анапест — Axirida (oxirda). Yoki mashhur rus mnemonikasi: «ДАма, аМФИбрахий, анаПЕСТ» — urg'uli bo'g'in nom ichida o'z o'rnini ko'rsatadi.
3.4. Сканди́рование — o'lchovni qanday aniqlash
Сканди́рование (skanlash) — she'r satrini bo'g'inlarga bo'lib, har birining urg'usini belgilash va o'lchovni aniqlash usuli. Bu — she'r tahlilining birinchi va asosiy amaliy ko'nikmasi. Algoritm:
1-qadam. Satrni BO'G'INLARGA bo'ling (rus tilida bo'g'in soni = unli soni).
2-qadam. Har bir so'zning URG'USINI qo'ying (— urg'uli, u urg'usiz).
3-qadam. Urg'ular qaysi bo'g'inlarga tushishini ko'ring: naqsh nima?
4-qadam. Turoq turini aniqlang (2 yoki 3 bo'g'inli? urg'u qayerda?).
5-qadam. Turoq sonini sanang разме́р.Amaliy misol. «Люблю́ грозу́ в нача́ле ма́я» (Tyutchev) ni skanlaymiz:
Люб-лю́ | гро-зу́ | в на-ча́ | ле ма́ | я
u — | u — | u — | u — | u
Naqsh: u— u— u— u— (+ oxirda ortiqcha urg'usiz «я»)
Turoq: u— ЯМБ
Soni: 4 ta to'liq turoq четырёхсто́пный ямбC2 mahorat nuqtasi: o'lchovni aniqlash uchun butun satrni emas, bir-ikki so'zni skanlash yetarli bo'lishi mumkin, lekin ishonch uchun kamida ikki satrni tekshiring. Diqqat: real ritmda ba'zi urg'ular tushib qolishi mumkin (пиррихий), shuning uchun bitta "g'alati" bo'g'inga qarab xulosa chiqarmang — umumiy naqshni ko'ring.
3.5. РИФМА — qofiya turlari va sxemasi
Ри́фма (qofiya) — satr oxiridagi tovushlarning muvofiqligi (odatda oxirgi urg'uli unlidan boshlab). Qofiya ikki jihatdan tasniflanadi: (a) urg'u o'rni bo'yicha, (b) aniqlik bo'yicha.
a) Urg'u o'rni bo'yicha:
МУЖСКА́Я ри́фма — urg'u OXIRGI bo'g'inda: день — тень, окно́ — давно́
ЖЕ́НСКАЯ ри́фма — urg'u oxirdan 2-bo'g'inda: ро́зы — грёзы, кро́ет — во́ет
ДАКТИЛИ́ЧЕСКАЯ — urg'u oxirdan 3-bo'g'inda: стра́нники — изгна́нникиb) Aniqlik bo'yicha:
ТО́ЧНАЯ ри́фма — urg'udan keyingi tovushlar to'liq mos: мо́ре — го́ре
НЕТО́ЧНАЯ ри́фма — tovushlar qisman mos: ра́достно — ла́сковоQofiya sxemasi (спо́соб рифмо́вки) — satrlar bir-biri bilan qanday qofiyalanishi. Uch asosiy sxema (harflar bir xil qofiyani bildiradi):
СМЕ́ЖНАЯ (ПА́РНАЯ) A A B B — qo'shni satrlar juft-juft qofiyalanadi
ПЕРЕКРЁСТНАЯ A B A B — satrlar orqa-orqa (bittadan oshirib) qofiyalanadi
КОЛЬЦЕВА́Я (ОПОЯ́СЫВ.) A B B A — 1-4 va 2-3 qofiyalanadi (halqa, "qamrash")Namunalar:
СМЕ́ЖНАЯ (AABB):
Мой дя́дя са́мых че́стных пра́вил, (A)
Когда́ не в шу́тку занемо́г, (b) — bu Onegin strofasida boshqa,
... lekin sxema tamoyilini ko'rsatish uchun:
«Люблю́ тебя́, Петра́ творе́нье» — AABB naqshli parchalar ko'p.
ПЕРЕКРЁСТНАЯ (ABAB):
Люблю́ грозу́ в нача́ле ма́я, (A — je'nskaya: ма́я)
Когда́ весе́нний пе́рвый гром, (b — mujskaya: гром)
как бы резвя́ся и игра́я, (A — je'nskaya: игра́я)
Грохо́чет в не́бе голубо́м. (b — mujskaya: голубо́м)
КОЛЬЦЕВА́Я (ABBA):
... 1-satr ────┐ (A)
... 2-satr ──┐ │ (B)
... 3-satr ──┘ │ (B)
... 4-satr ────┘ (A)C2 mahorat nuqtasi: qofiya sxemasini yozganda katta harf ba'zan же́нская (yoki daktilik) qofiyani, kichik harf мужска́я qofiyani bildiradi — professional she'rshunoslikda shunday. Masalan, Tyutchev to'rtligi: AbAb (A — же́нская ма́я/игра́я, b — мужска́я гром/голубо́м). Bu — ayol va erkak qofiyaning almashinuvi (чередова́ние), rus klassik she'rining eng ko'p uchraydigan naqshi.
3.6. СТРОФА — band shakllari
Строфа́ (band) — takrorlanuvchi qofiya va o'lchov naqshi bilan birlashgan satrlar guruhi. Asosiy shakllar:
ДВУСТИ́ШИЕ — 2 satr (AA): eng oddiy band, ko'pincha aforistik.
КАТРЕ́Н — 4 satr (ABAB/AABB/ABBA): eng keng tarqalgan band (четверости́шие).
ОКТА́ВА — 8 satr (ABABABCC): Renessans/klassik band, tantanavor.
ОНЕ́ГИНСКАЯ — 14 satr: Pushkin «Евгений Онегин» uchun ixtiro qilgan
СТРОФА́ maxsus band, 4-turoqli yamb, sxema:
AbAbCCddEffEgg (katta harf — je'nskaya).Оне́гинская строфа́ — rus she'riyatining eng murakkab va mashhur band shakli: 14 satr, hammasi четырёхсто́пный ямб, uchta katren (turli qofiya sxemasi bilan) + yakuniy ikkilik. Bu — Pushkinning shaxsiy kashfiyoti.
C2 mahorat nuqtasi: band tahlilida uch narsani ayting — (1) necha satr (двусти́шие / катре́н / окта́ва); (2) qofiya sxemasi (ABAB / AABB / ABBA); (3) qofiya turlari almashuvimi (мужска́я же́нская). Bu uchlik — bandning "pasporti".
3.7. Poetik синтаксис — инверсия va перенос
She'r nasrdan nafaqat o'lchov bilan, balki so'z tartibi bilan ham farq qiladi. Поэти́ческий си́нтаксис — she'rga xos maxsus sintaktik hodisalar:
(1) ИНВЕ́РСИЯ — so'zlarning odatiy (nasriy) tartibini o'zgartirish. She'rda inversiya ikki maqsadga xizmat qiladi: ta'kid (muhim so'zni ajratib ko'rsatish) va o'lchov/qofiya talabi (so'zni qofiya o'rniga qo'yish):
Nasriy tartib: Роня́ет лес свой багря́ный убо́р.
She'riy (Pushkin): «Роня́ет лес багря́ный свой убо́р» — aniqlovchi ko'chirilgan.(2) ПЕРЕНО́С (анжамбема́н, enjambement) — gap yoki uning bir bo'lagi bir satrda tugamay, keyingi satrga o'tib ketishi. Sintaktik chegara va satr chegarasi mos kelmaydi. Bu — kuchli ekspressiv vosita: u kutilmaganlik, harakat, hayajon yaratadi:
«Он из Герма́нии тума́нной
Привёз учёности плоды́:
Вольнолюби́вые мечты́,
Дух пы́лкий и дово́льно стра́нный,
Всегда́ восто́рженную речь
И ку́дри чёрные до плеч.» (Pushkin)Bu yerda mazmun har satrda "yopilmaydi", u oqib davom etadi — перено́с matnga tabiiy, jonli intonatsiya beradi.
(3) Поэти́ческая во́льность (poetik erkinlik) — she'rda o'lchov yoki qofiya uchun grammatik/leksik me'yordan ozgina chetlanishga ruxsat: eskirgan shakl, urg'u ko'chishi, so'z qisqarishi. Masalan, «зву́ки не́бес» o'rniga «небе́с», urg'uni o'lchovga moslash.
C2 mahorat nuqtasi: инве́рсия va perenósni tahlilda belgilash kerak: ular tasodifiy emas. So'rang — nega muallif so'zni ko'chirdi? Odatda ikki sabab: (a) qofiya/o'lchov talabi; (b) ma'no ta'kidi (satr oxiri va boshi — kuchli pozitsiyalar). Ikkalasi ko'pincha birga ishlaydi.
3.8. Звукопись, белый стих, верлибр
(1) ЗВУ́КОПИСЬ (tovush yozuvi) — tovushlarni ma'no bilan bog'lash: аллитера́ция (undosh tovushlar takrori — «Ши́пенье пе́нистых бока́лов») va ассона́нс (unli tovushlar takrori). Bu — she'r musiqasining tovush qatlami. (Bu mavzuni to'liq — C2 14-darsda, «Экспрессивная фонетика» da — ochamiz; hozircha uni tanib olish yetarli.)
(2) БЕ́ЛЫЙ СТИХ (oq she'r) — o'lchovga ega, ammo qofiyasiz she'r. U shakli bo'yicha she'r (ritm bor), lekin satr oxirlari qofiyalanmaydi. Ko'pincha dramatik asarlarda ishlatiladi (masalan, Pushkin «Борис Годунов» — 5-turoqli yambda, qofiyasiz).
(3) ВЕРЛИ́БР (erkin she'r, свобо́дный стих) — na o'lchov, na qofiya. She'rlik unda ohang, obraz, satrlarga bo'linish va ritmik pauza orqali yaratiladi. Bu — XX asr she'riyatining muhim shakli (Blok, keyingi zamonaviy she'riyat).
СТИХ (she'r) TURLARI — nima bor / yo'q:
МЕТР (o'lchov) РИ́ФМА (qofiya)
Klassik she'r bor bor
Бе́лый стих bor yo'q
Верли́бр yo'q yo'qXulosa (mexanizm): she'r musiqasi uch qatlamdan tug'iladi — (1) МЕТР/РИТМ: urg'uli/urg'usiz bo'g'inlarning muntazam almashinuvi (ямб, хоре́й, да́ктиль, амфибра́хий, ана́пест) + turoq soni (разме́р); (2) РИФМА va СТРОФА: satr oxirlari ohangi va ularning bandga tashkil bo'lishi; (3) poetik СИНТАКСИС va ЗВУКОПИСЬ: инве́рсия, перено́с, tovush takrorlari. C2 o'quvchisi she'rni o'qiganda nafaqat nima aytilganini, balki u qanday tuzilgan va nega aynan shunday yangrashini ko'radi. Bu — she'rni "ichkaridan" tushunish.
4. Namuna she'r tahlili — to'liq skanlash
Endi ikki klassik she'rni to'liq tahlil qilamiz: skanlash o'lchov qofiya strofa troplar. Bu — darsning amaliy yuragi.
4.1. Tahlil A — F. Tyutchev, «Весе́нняя гроза́» (yamb, ABAB)
Люблю́ грозу́ в нача́ле ма́я, Man may boshidagi momaqaldiroqni sevaman,
Когда́ весе́нний, пе́рвый гром, Bahorgi, ilk momaqaldiroq
как бы резвя́ся и игра́я, go'yo o'ynab-kulib
Грохо́чет в не́бе голубо́м. Ko'm-ko'k osmonda gumburlaganda.To'liq tahlil:
1. СКАНДИ́РОВАНИЕ (1-satr):
Люб-лю́ | гро-зу́ | в на-ча́ | ле ма́ | я
u — | u — | u — | u — | (u)
Naqsh: u— u— u— u— ЯМБ.
2. РАЗМЕ́Р: har satrda 4 ta u— turoq четырёхсто́пный ямб (4 turoqli yamb).
3. РИ́ФМА:
ма́я – игра́я ЖЕ́НСКАЯ, то́чная (urg'u oxirdan 2-da: ма́-я)
гром – голубо́м МУЖСКА́Я, то́чная (urg'u oxirgi bo'g'inda: гром)
Sxema: A b A b — ПЕРЕКРЁСТНАЯ рифмо́вка, ayol va erkak qofiya ALMASHADI.
4. СТРОФА́: 4 satr КАТРЕ́Н (четверости́шие).
5. ТРО́ПЫ va obraz:
«резвя́ся и игра́я», «гром грохо́чет ... играя» ОЛИЦЕТВОРЕ́НИЕ
(momaqaldiroq bola kabi o'ynaydi — jonlantirish).
«в не́бе голубо́м» ЭПИ́ТЕТ (goluboy — yorqin, bahorona bo'yoq).
Umumiy ohang: yengil, quvnoq — yamb va jonlantirish birga BAHOR
quvonchini beradi. SHAKL MAZMUNGA ishlaydi: yengil yamb + o'yin obrazi.4.2. Tahlil B — A. Pushkin, «Зи́мний ве́чер» (xorey, AABB elementi)
Бу́ря мгло́ю не́бо кро́ет, Bo'ron osmonni tumanga o'raydi,
Ви́хри сне́жные крутя́; Qor uyurmalarini aylantiradi;
То, как зверь, она́ заво́ет, Goh yovvoyi hayvon kabi uvillaydi,
То запла́чет, как дитя́. Goh bola kabi yig'laydi.To'liq tahlil:
1. СКАНДИ́РОВАНИЕ (1-satr):
Бу́-ря | мгло́-ю | не́-бо | кро́-ет
— u | — u | — u | — u
Naqsh: —u —u —u —u ХОРЕ́Й.
2. РАЗМЕ́Р: 4 ta —u turoq четырёхсто́пный хоре́й (4 turoqli xorey).
3. РИ́ФМА:
кро́ет – заво́ет ЖЕ́НСКАЯ, то́чная
крутя́ – дитя́ МУЖСКА́Я, то́чная
Sxema: A b A b — ПЕРЕКРЁСТНАЯ (ayol/erkak almashadi).
4. СТРОФА́: КАТРЕ́Н.
5. ТРО́ПЫ va obraz:
«Бу́ря ... заво́ет ... запла́чет» ОЛИЦЕТВОРЕ́НИЕ (bo'ron tirik jonzot).
«как зверь ... как дитя́» СРАВНЕ́НИЕ (ikki qiyoslash: hayvon va bola).
«мгло́ю не́бо кро́ет» МЕТА́ФОРА (bo'ron osmonni "yopadi").
Xorey ritmi — urib-turuvchi, bezovta; u bo'ron shiddatiga MOS keladi.Ikki tahlildan xulosa: har ikki she'r — катре́н, перекрёстная qofiya, ayol/erkak qofiya almashuvi bilan. Farq — o'lchovda: Tyutchev yamb (yengil, ko'tarinki — bahor quvonchi), Pushkin xorey (urib-turuvchi, bezovta — qish bo'roni). Bu — C2 tahlilining eng muhim xulosasi: o'lchov tanlash — betaraf emas, u she'r kayfiyatiga ishlaydi. Shakl mazmunni quvvatlaydi.
5. Talaffuz bo'limi
She'rshunoslik atamalarida urg'u ko'pincha o'zbekcha odatdan farq qiladi — ularni alohida mustahkamlang. Keyin — she'rni ovoz chiqarib o'qish naqshi.
- стихосложе́ние /sti-ha-sla-ZHE-ni-ye/ — "she'r tuzilishi". Urg'u "же" da.
- ямб /yamb/ — "yamb". Bir bo'g'in, urg'u shu yerda. Sifat: ямби́ческий (urg'u "би" da).
- хоре́й /kha-RYEY/ — "xorey". Urg'u "ре" da. DIQQAT: o'zbekcha "xórey" emas!
- да́ктиль /DAK-til/ — "daktil". Urg'u "да" da (so'zning o'zi —uu).
- амфибра́хий /am-fi-BRA-khiy/ — "amfibraxiy". Urg'u "бра" da.
- ана́пест /a-NA-pest/ — "anapest". DIQQAT: ko'pincha xato анапе́ст deyiladi; adabiy me'yor — ана́пест, urg'u "на" da. (She'riy satr misolida esa «ана-пе́ст» deb skanlashda oxirgi urg'u ko'rsatiladi — bu boshqa narsa.)
- разме́р /raz-MYER/ — "o'lcham". Urg'u "ме" da.
- стопа́ /sta-PA/ — "turoq". Urg'u "па" da.
- ри́фма /RIF-ma/ — "qofiya". Urg'u "ри" da.
- мужска́я / же́нская ри́фма /muzh-SKA-ya / ZHEN-ska-ya/ — "erkak / ayol qofiya".
- строфа́ /stra-FA/ — "band". Urg'u "фа" da; ko'plik — стро́фы (urg'u "стро" ga ko'chadi).
- катре́н /ka-TRYEN/ — "to'rtlik". Urg'u "ре" da.
- инве́рсия /in-VER-si-ya/ — "so'z tartibini o'zgartirish". Urg'u "ве" da.
- перено́с /pi-ri-NOS/ — "misradan-misraga o'tish, anjambeman". Urg'u "но" da.
- верли́бр /vir-LIBR/ — "erkin she'r". Urg'u "ли" da.
She'rni ovoz chiqarib o'qish — asosiy mahorat. She'rni o'qishda ikki xato bor: (a) o'lchovni "urib" o'qish (skandlab, robot kabi) — bu noto'g'ri; (b) o'lchovni butunlay yo'qotish (nasr kabi) — bu ham noto'g'ri. To'g'ri o'qish — o'rtada: o'lchov ohangi sezilib turadi, lekin tabiiy intonatsiya va ma'no ustun:
Бу́ря мгло́ю / не́бо кро́ет, — xorey ritmi sezilsin, lekin urib emas;
Ви́хри сне́жные / крутя́; — vergul o'rnida yengil pauza;
urg'ular tabiiy, ma'no yetakchi.Muhim — перено́с (anjambeman) o'qishda. Agar satr oxirida gap tugamasa (перено́с), satr oxirida to'liq to'xtamang — faqat yengil pauza qiling va ma'noni davom ettiring. Aks holda gap "sinadi". Перено́с ni to'g'ri o'qish — she'r tushunilganining belgisidir.
Topshiriq. Tyutchevning «Люблю́ грозу́ в нача́ле ма́я» to'rtligini (a) skandlab, urib (robotcha); (b) tabiiy, o'lchovni sezdirgan holda o'qing. Ikki o'qishning farqini his qiling: qaysi biri she'r bo'lib yangraydi?
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| стихосложе́ние | сти-хо-сло-же́-ни-е | she'r tuzilishi | Стихосложе́ние изуча́ет ритм и ри́фму. |
| стопа́ | сто-па́ | turoq | Стопа́ — ритми́ческая едини́ца стиха́. |
| метр | метр | metr, o'lchov turi | Метр — э́то тип стопы́. |
| разме́р | раз-ме́р | o'lcham (metr + soni) | Разме́р стиха́ — четырёхсто́пный ямб. |
| ямб | ямб | yamb (u—) | «Мой дя́дя...» напи́сано я́мбом. |
| хоре́й | хо-ре́й | xorey (—u) | «Бу́ря мгло́ю...» — хоре́й. |
| да́ктиль | да́к-тиль | daktil (—uu) | Да́ктиль — уда́рный сло́г пе́рвый. |
| амфибра́хий | ам-фи-бра́-хий | amfibraxiy (u—u) | Амфибра́хий — уда́рный сло́г второ́й. |
| ана́пест | а-на́-пест | anapest (uu—) | Ана́пест — уда́рный сло́г тре́тий. |
| ри́фма | ри́ф-ма | qofiya | Ри́фма свя́зывает концы́ строк. |
| мужска́я ри́фма | муж-ска́-я | erkak qofiya (urg'u oxirda) | «День — тень» — мужска́я ри́фма. |
| же́нская ри́фма | же́н-ска-я | ayol qofiya (urg'u oxirdan 2-da) | «Ро́зы — грёзы» — же́нская ри́фма. |
| перекрёстная рифмо́вка | пе-ре-крёст-на-я | orqama-orqa qofiya (ABAB) | Перекрёстная рифмо́вка — са́мая ча́стая. |
| строфа́ | стро-фа́ | band | Катре́н — четырёхстро́чная строфа́. |
| катре́н | ка-тре́н | to'rtlik | Большинство́ стихо́в — катре́ны. |
| оне́гинская строфа́ | о-не́-гин-ска-я | Onegin bandi (14 satr) | Оне́гинская строфа́ — изобрете́ние Пу́шкина. |
| инве́рсия | ин-ве́р-си-я | so'z tartibini o'zgartirish | Инве́рсия выделя́ет ва́жное сло́во. |
| перено́с | пе-ре-но́с | anjambeman | Перено́с разрыва́ет фра́зу ме́жду стро́ками. |
| бе́лый стих | бе́-лый стих | oq she'r (o'lchovli, qofiyasiz) | «Борис Годунов» напи́сан бе́лым стихо́м. |
| верли́бр | вер-ли́бр | erkin she'r | Верли́бр не име́ет ни ме́тра, ни ри́фмы. |
| сканди́рование | скан-ди́-ро-ва-ни-е | skanlash | Сканди́рование помога́ет определи́ть разме́р. |
Yodlash qoidasi: har o'lchovni namuna satr bilan yodlang, ta'rif bilan emas: ямб «Мой дя́дя...», хоре́й «Бу́ря мгло́ю...», да́ктиль «Ту́чки небе́сные...», амфибра́хий «Не ве́тер бушу́ет...», ана́пест «О, весна́ без конца́...». Beshta satrni yodlab olsangiz, har qanday she'rning o'lchovini shular bilan taqqoslab aniqlaysiz — bu eng ishonchli usul.
7. Matn — uch o'lchov, uch kayfiyat (qiyosiy tahlil)
Quyida uch parcha — uch xil o'lchovda. Ularni ovoz chiqarib o'qing va har birining ritmi qanday kayfiyat berishini his qiling. O'ng tomonda o'zbekcha izoh.
(1) ДА́КТИЛЬ (—uu) — Lermontov, «Ту́чи» (og'ir, cho'zilgan, g'amgin):
Ту́чки небе́сные, ве́чные стра́нники! — Osmon bulutlari, mangu sarson-sargardonlar!
Сте́пью лазу́рною, це́пью жемчу́жною Moviy dasht bo'ylab, marvarid zanjiri kabi
Мчи́тесь вы, бу́дто как я же, изгна́нники Menga o'xshab, quvg'in bo'lib chopasiz
С ми́лого се́вера в сто́рону ю́жную. Aziz shimoldan janubga sari.
Разме́р: четырёхсто́пный да́ктиль (4 turoqli daktil).
Qofiya: стра́нники–изгна́нники — ДАКТИЛИ́ЧЕСКАЯ (urg'u oxirdan 3-da!).
Daktilning cho'zilgan ritmi — sarson-sargardonlik, g'amga MOS.(2) АМФИБРА́ХИЙ (u—u) — Nekrasov, «Мороз» (tekis, tebranuvchi, epik):
Не ве́тер бушу́ет над бо́ром, — Bo'r ustida shamol emas guvillaydi,
Не с гор побежа́ли ручьи́ — Tog'lardan irmoqlar oqmadi —
Моро́з-воево́да дозо́ром Ayoz-lashkarboshi qorovulligida
Обхо́дит владе́нья свои́. O'z mulkini aylanib chiqadi.
Разме́р: четырёхсто́пный амфибра́хий.
«Моро́з-воево́да ... дозо́ром обхо́дит» ОЛИЦЕТВОРЕ́НИЕ (ayoz — sarkarda).
Amfibraxiyning tebranuvchi ritmi — vazmin, ertaknamo hikoyaga MOS.(3) АНА́ПЕСТ (uu—) — A. Fet (yengil, uchuvchi, musiqiy):
Прозвуча́ло над я́сной реко́ю, — Tiniq daryo uzra jaranglaganda,
Прозвене́ло в поме́ркшем лугу́, So'ngan o'tloqda ohang taralganda,
Прокати́лось над ро́щей немо́ю, Jim o'rmon uzra dumalab o'tganda,
Засвети́лось на то́м берегу́... Narigi sohilda charaqlaganda...
Разме́р: трёхсто́пный ана́пест (3 turoqli anapest).
Anafora: «Прозвуча́ло ... Прозвене́ло ... Прокати́лось ...» parallelizm.
Anapestning "uchuvchi" ritmi + tovush takrori — musiqiy, yengilga MOS.E'tibor bering: uch parcha uch xil kayfiyat beradi — va bu farq asosan o'lchovdan tug'iladi. Uch bo'g'inli o'lchovlar (da'ktil, amfibraxiy, anapest) umuman ikki bo'g'inli (yamb, xorey) dan sekinroq, cho'zilganroq, "kuychiroq" yangraydi, chunki har turoqda urg'ular orasi uzoqroq. C2 mahorati — bu farqni eshitish va tahlilda "o'lchov nega aynan shu?" degan savolga javob bera olishdir. Shakl doim mazmunga ishlaydi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
C2 o'quvchilar she'r tahlilida quyidagi xatolarga yo'l qo'yadi:
Метр va разме́рни chalkashtirish — "bu she'r yambda" deb, turoq sonini aytmaslik, yoki "четырёхсто́пный" ni метр deb atash. Метр — turoq turi (ямб, хоре́й...); разме́р — метр + turoq soni (четырёхсто́пный ямб). To'liq javob ikkalasini ham o'z ichiga oladi. Sabab: "yamb" — she'r qanday turoqqa qurilganini aytadi, "4 turoqli" esa har satrda necha marta takrorlanishini aytadi. Ikkisi birgalikda o'lchamni to'liq belgilaydi.
Пиррихий tufayli o'lchovni noto'g'ri aniqlash — bir urg'u tushib qolgani uchun (masalan, «Три́ де́вицы под окно́м» da под urg'usiz) o'lchov "buzilgan" deb hisoblash. Метр — ideal sxema; real ритмда ba'zi urg'ular tushib qolishi (пиррихий) tabiiy holat, o'lchov saqlanadi. Bitta "g'alati" bo'g'inga qarab emas, umumiy naqshga qarang. Sabab: rus tilida ko'p bo'g'inli so'zlar bor, hamma "kutilgan" o'ringa urg'u tushavermaydi — bu me'yor, xato emas.
Мужска́я / же́нская ри́фмани aralashtirish — qofiyani urg'u so'z oxiridan qayerda ekaniga qaramay atash. Qofiya turi urg'u o'rni bilan aniqlanadi: мужска́я — oxirgi bo'g'inda (день–тень), же́нская — oxirdan 2-da (ро́зы–грёзы), дактили́ческая — oxirdan 3-da (стра́нники–изгна́нники). Sabab: qofiya urg'uli unlidan boshlab hisoblanadi; urg'u qayerda — qofiya shu turda.
Верли́брни "she'r emas" yoki "yomon she'r" deb hisoblash — o'lchov va qofiya yo'qligi uchun uni nasr deb qarash. Верли́бр — to'liq huquqli she'r shakli: unda she'rlik o'lchov/qofiya orqali emas, balki ohang, obraz, satrlarga bo'linish va pauza orqali yaratiladi. Бе́лый стих ham (o'lchovli, qofiyasiz) — she'r. Sabab: she'rni belgilovchi — qofiya emas, balki ritmik tashkil va satrlarga bo'lingan badiiy nutq.
Перено́с (anjambeman) ni sezmay, har satr oxirida to'xtab o'qish — gapni satr chegarasida "sindirish". Перено́с bo'lsa, gap keyingi satrga oqib o'tadi — satr oxirida to'liq to'xtamang, ma'noni davom ettiring. Sabab: perenos — ataylab qilingan vosita; uni "yopib" o'qish she'r ma'nosini buzadi.
Mini-mashq. Har bir satr/parchada o'lchovni aniqlang (ямб / хоре́й / да́ктиль / амфибра́хий / ана́пест). Avval urg'ularni qo'ying, keyin naqshni ko'ring:
1. «Моро́з и со́лнце; день чуде́сный!» ___
2. «Све́тит ме́сяц, све́тит я́сный» ___
3. «Ту́чки небе́сные, ве́чные стра́нники» ___
4. «В песча́ных степя́х аравийской земли́» ___
5. «Не ве́тер бушу́ет над бо́ром» ___
6. «Одна́жды в сту́деную зи́мнюю по́ру» ___(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Har bir satrni skanlang (urg'ularni — va u bilan belgilang) va o'lchovni (метр) aniqlang:
1. Мой дя́дя са́мых че́стных пра́вил
2. Бу́ря мгло́ю не́бо кро́ет
3. Ту́чки небе́сные, ве́чные стра́нники
4. О, весна́ без конца́ и без кра́юMashq 2. Har bir qofiya juftining turini aniqlang (мужска́я / же́нская / дактили́ческая):
1. день – тень ___
2. ро́зы – грёзы ___
3. стра́нники – изгна́нники ___
4. окно́ – давно́ ___
5. кро́ет – заво́ет ___Mashq 3. Berilgan katrenning qofiya sxemasini (AABB / ABAB / ABBA) aniqlang:
1. Люблю́ грозу́ в нача́ле ма́я, (ма́я)
Когда́ весе́нний пе́рвый гром, (гром)
как бы резвя́ся и игра́я, (игра́я)
Грохо́чет в не́бе голубо́м. (голубо́м) sxema: ___
2. (namuna) ... река́ (A) / ... тишина́ (B) / ... волна́ (B) / ... облака́ (A)
sxema: ___Mashq 4. Har she'r turini ta'rifiga juftlang:
Turlar: Ta'riflar:
1. класси́ческий стих а) o'lchovli, ammo qofiyasiz
2. бе́лый стих б) na o'lchov, na qofiya
3. верли́бр в) o'lchov ham, qofiya ham borMashq 5 (to'liq tahlil). Quyidagi Pushkin katrenini to'liq tahlil qiling: (a) o'lchov (skanlang); (b) разме́р; (c) qofiya turi va sxemasi; (d) strofa; (e) troplar:
Уны́лая пора́! Оче́й очарова́нье!
Прия́тна мне твоя́ проща́льная краса́ —
Люблю́ я пы́шное приро́ды увяда́нье,
В багре́ц и в зо́лото оде́тые леса́.Mashq 6 (перено́с). Quyidagi parchada перено́с (anjambeman) qayerda ekanini toping (gap qaysi satrlar orasidan oshib ketgan) va uni belgilang:
Он из Герма́нии тума́нной
Привёз учёности плоды́:
Вольнолюби́вые мечты́,
Дух пы́лкий и дово́льно стра́нный...Mashq 7 (ijodiy). Bitta o'lchovda (masalan, хоре́й yoki ямб) ikki satrlik (двусти́шие, AA qofiya) she'r yozing. Urg'ularni belgilang, o'lchov va qofiya turini ko'rsating.
Mashq 8 (tahlil, yozma). «Матн» (7-bo'lim) dagi uch parchani taqqoslang: (a) har birining o'lchovini yozing; (b) ikki bo'g'inli va uch bo'g'inli o'lchovlarning ritmik farqini tavsiflang; (c) har parchada o'lchov qanday kayfiyatga xizmat qilishini izohlang. Javobni 4–5 gapda yozing.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Wisar platformasidagi AI suhbatdosh bilan she'r tahlilini mashq qiling — AI o'lchovni to'g'ri aniqladingizmi, qofiya turini to'g'ri nomladingizmi va tahlilingiz to'liq (shakl + mazmun) bo'ldimi — tekshiradi.
O'lchov aniqlash drilli: Wisar AIdan 8 ta she'r satri (aralash o'lchovlarda) bersin. Har birini skanlab, o'lchovini nomlang (ямб / хоре́й / да́ктиль / амфибра́хий / ана́пест). AI to'g'ri-noto'g'riligini tekshirsin va nechtasini topganingizni sanasin.
Разме́р va qofiya: AIdan 4 ta katren bersin. Har birida (a) to'liq разме́р (masalan, четырёхсто́пный ямб); (b) qofiya turi (мужска́я/же́нская); (c) qofiya sxemasi (ABAB/AABB/ABBA) ni aniqlang. AI baholasin.
To'liq tahlil: AIdan bitta klassik katren (Pushkin, Tyutchev, Lermontov) bersin. Uni to'liq tahlil qiling: o'lchov размер qofiya strofa troplar shakl mazmunga qanday ishlaydi. AI tahlilingiz to'liqligini va atamalar to'g'ri ishlatilganini baholasin.
Kayfiyat va o'lchov: AIdan bitta mavzu (masalan, «буря», «весна́», «грусть») bersin. Shu mavzuga qaysi o'lchov (yamb yoki daktil?) ko'proq mos kelishini asoslang. AI mulohazangizni — o'lchov ritmi kayfiyatga qanday bog'liqligini — baholasin.
Maqsad: kamida 8 ta o'lchovni to'g'ri aniqlang, 4 ta katrenni to'liq (размер + qofiya + sxema) tahlil qiling, bitta to'liq she'r tahlili (shakl + mazmun) yozing; AI ularni "o'lchov to'g'ri, qofiya to'g'ri, tahlil to'liq, atamalar aniq" deb tasdiqlaguncha qayta ishlang. She'r tahlili — she'r musiqasini eshitishka tayanadi: ritmni quloq bilan ilg'amaguncha, o'lchovni ishonch bilan aniqlay olmaysiz.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Ямб (Мо-ро́з и со́лн-це... u—u—; 4-turoqli yamb).
- Хоре́й (Све́-тит ме́-сяц... —u—u).
- Да́ктиль (Ту́ч-ки не-бе́с-ны-е... —uu—uu).
- Амфибра́хий (В пес-ча́-ных сте-пя́х... u—u u—u).
- Амфибра́хий (Не ве́-тер бу-шу́-ет... u—u u—u).
- Да́ктиль (Од-на́ж-ды в сту́-де-ну-ю... yaqinroq daktil; skandlaganda —uu naqshi).
Mashq 1:
- Мой дя́ | дя са́ | мых че́ст | ных пра́ | вил u—u—u—u— ЯМБ (4-turoqli).
- Бу́-ря | мгло́-ю | не́-бо | кро́-ет —u—u—u—u ХОРЕ́Й (4-turoqli).
- Ту́ч-ки не-бе́с-ны-е ве́ч-ны-е стра́н-ни-ки —uu—uu... ДА́КТИЛЬ (4-turoqli).
- О вес-на́ без кон-ца́ и без кра́-ю uu—uu—uu— АНА́ПЕСТ (3-turoqli).
Mashq 2: 1 — мужска́я (urg'u oxirda); 2 — же́нская (ро́-зы); 3 — дактили́ческая (urg'u oxirdan 3-da: стра́-нни-ки); 4 — мужска́я (окно́); 5 — же́нская (кро́-ет).
Mashq 3: 1 — ABAB (ма́я–игра́я / гром–голубо́м, perekryostnaya); 2 — ABBA (река́–облака́ / тишина́–волна́, koltsevaya).
Mashq 4: 1 — в (o'lchov + qofiya); 2 — а (o'lchovli, qofiyasiz); 3 — б (na o'lchov, na qofiya).
Mashq 5 (namunaviy tahlil):
(a) Скандирование: У-ны́-ла-я по-ра́! О-че́й о-ча-ро-ва́-нье
u—u—u—u—u—u (urg'ular 2,4,6,8,10,12-bo'g'inlarda).
(b) Разме́р: шестисто́пный ямб (6-turoqli yamb).
(c) Qofiya: очарова́нье–увяда́нье ЖЕ́НСКАЯ; краса́–леса́ МУЖСКА́Я.
Sxema: A b A b — ПЕРЕКРЁСТНАЯ.
(d) Строфа́: КАТРЕ́Н.
(e) Троплар: «Оче́й очарова́нье» МЕТА́ФОРА/perifraza (kuz — ko'z sehri);
«проща́льная краса́» ЭПИ́ТЕТ; «в багре́ц и в зо́лото оде́тые леса́»
МЕТА́ФОРА (o'rmonlar tilla-qip qizil "kiyim"da). Yamb + boy epitetlar —
kuzning tantanavor, ko'tarinki g'amginiga MOS.(Sizning tahlilingiz biroz boshqacha ta'riflanishi mumkin — asosiysi o'lchov, qofiya, strofa va troplar to'g'ri aniqlangan bo'lsin.)
Mashq 6 (перено́с):
Перено́с 1: «Привёз учёности плоды́: / Вольнолюби́вые мечты́...» —
ikki nuqta (:) dan keyin sanash keyingi satrga o'tadi (gap oqib ketadi).
Perenos she'rga tabiiy, davomli intonatsiya beradi; satr oxirida to'liq
to'xtamaslik kerak.(Bu parchada asosiy uzluksizlik «плоды́: Вольнолюби́вые мечты́...» qatoridadir; sanash bir necha satrga cho'zilgan.)
Mashq 7 (namunaviy javob):
Хоре́й (—u), двусти́шие, же́нская ри́фма (AA):
«Ве́тер ду́ет, ту́чи го́нит, (—u—u—u—u)
До́ждь по кры́шам ти́хо зво́нит.» (—u—u—u—u)
O'lchov: четырёхсто́пный хоре́й; qofiya го́нит–зво́нит — же́нская, то́чная.(Sizning variantingiz boshqacha bo'lishi mumkin — asosiysi o'lchov bir xil saqlangan va ikki satr qofiyalangan bo'lsin.)
Mashq 8 (namunaviy tahlil):
(a) 1-parcha — четырёхсто́пный да́ктиль; 2-parcha — четырёхсто́пный
амфибра́хий; 3-parcha — трёхсто́пный ана́пест.
(b) Uch bo'g'inli o'lchovlarda urg'ular orasi ikki urg'usiz bo'g'in bilan
ajraladi — shu tufayli ritm ikki bo'g'inlidan (yamb/xorey) sekinroq,
cho'zilganroq, "kuychiroq" yangraydi.
(c) Daktil — Lermontovda sarson-sargardonlik, g'amga; amfibraxiy —
Nekrasovda vazmin, ertaknamo hikoyaga; anapest — Fetda yengil,
musiqiy kayfiyatga xizmat qiladi. Har o'lchov mazmunni quvvatlaydi.12. Xulosa va keyingi darsga ko'prik
Bugun siz o'rgandingiz:
- Silabo-tonik tizim — rus she'ri urg'uli va urg'usiz bo'g'inlarning muntazam almashinuviga quriladi; takrorlanuvchi birlik — стопа́ (turoq).
- МЕТР va РАЗМЕ́Р farqi: метр — turoq turi (ямб, хоре́й, да́ктиль, амфибра́хий, ана́пест); разме́р — метр + turoq soni (четырёхсто́пный ямб).
- Beshta o'lchov: ikki bo'g'inli — ямб (u—, «Мой дя́дя...»), хоре́й (—u, «Бу́ря мгло́ю...»); uch bo'g'inli — да́ктиль (—uu, «Ту́чки небе́сные...»), амфибра́хий (u—u, «Не ве́тер бушу́ет...»), ана́пест (uu—, «О, весна́...»).
- Ри́фма — мужска́я (urg'u oxirda), же́нская (oxirdan 2-da), дактили́ческая (oxirdan 3-da); то́чная/нето́чная; sxemalar: сме́жная AABB, перекрёстная ABAB, кольцева́я ABBA.
- Строфа́ — двусти́шие, катре́н, окта́ва, оне́гинская строфа́.
- Poetik синтаксис — инве́рсия (so'z tartibi) va перено́с/анжамбема́н (gap misra chegarasidan oshadi); poetik erkinlik.
- Бе́лый стих (o'lchovli, qofiyasiz) va верли́бр (o'lchovsiz, qofiyasiz); сканди́рование — o'lchovni aniqlash usuli.
Eslatib qo'yamiz: she'r tahlilining oltin qoidasi — shakl mazmunga ishlaydi. O'lchov, qofiya, strofa tasodifiy tanlanmaydi: yengil yamb — quvonchga, urib-turuvchi xorey — shiddatga, cho'zilgan daktil — g'amga xizmat qiladi. To'liq tahlil doim shakl (o'lcham qofiya strofa) va mazmun (troplar obraz) ni birlashtiradi va "nega aynan shu shakl?" degan savolga javob beradi. C2 o'quvchisi she'rni nafaqat tushunadi, balki uning musiqasini eshitadi va bu musiqa qaysi mexanizmdan tug'ilishini ko'rsata oladi.
Keyingi dars — C2 — 11-dars: Интертекстуа́льность — sitata, allyuziya, parodiya, stilizatsiya (интертекстуа́льность). Bugun siz she'rning ichki tuzilishini — uning o'z musiqasini — ochdingiz. Keyingi darsda esa matnning tashqi bog'lanishlariga chiqamiz: har matn boshqa matnlar bilan suhbatlashadi — oshkora sitata orqali, yashirin allyuziya (ishora) orqali, parodiya yoki stilizatsiya orqali. Pushkin satrini bilmasangiz, zamonaviy muallif unga qilgan ishorani ko'rmaysiz. Bugungi she'riy til (matn qanday tuzilgan) va ertangi intertekstuallik (matn boshqa matnlar bilan qanday bog'langan) — C2 ustasining ikki qanoti: biri matnning ichiga, ikkinchisi uning tashqi olamiga qaraydi. Bugun she'rning musiqasini eshitdingiz — ertaga matnlar orasidagi aks-sadoni eshitasiz. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!