C2 — 18-dars: Badiiy tarjima — художе́ственный перево́д mahorati (tarjima turlari, эквивале́нтность darajalari, she'r va nasr tarjimasi, tarjima transformatsiyalari, yo'qotish va компенса́ция)

C2 — MAHORAT · 18-dars

1. Dars nomi va maqsad

Bir tajriba bilan boshlaymiz. Pushkinning mashhur satrini oling: «Я вас люби́л: любо́вь ещё, быть мо́жет...». Uni o'zbekchaga uch xil o'giraylik. Birinchi yo'l — so'zma-so'z: "Men sizni sevdim: sevgi hali, ehtimol...". Grammatikasi to'g'ri, lekin she'r o'lgan — ohang yo'q, o'lcham yo'q, yurak urishi yo'q. Ikkinchi yo'l — erkin: tarjimon o'z she'rini yozadi, Pushkindan faqat "sevgi" mavzusini oladi — chiroyli, lekin bu boshqa she'r. Uchinchi yo'l — mos (adekvat): ma'noni ham, o'lchovni ham, ohangni ham, Pushkin ovozining muzdek vazminligini ham saqlab, o'zbek she'ri sifatida ham yashaydigan matn yaratish. Mana shu uchinchi yo'l — deyarli mumkin bo'lmagan, lekin haqiqiy tarjimon intiladigan cho'qqi — bugungi darsning yuragi.

C1 27-darsda (tarjima muammolari) siz tarjimani oyna sifatida ishlatgansiz: ikki tilni yonma-yon qo'yib, ular qayerda "yorilishini" — realiya, soxta do'st, kalka, polisemiya — ko'rgansiz. O'sha dars tilning nozikliklari haqida edi. Bugun biz tarjimaning o'zini san'at sifatida ko'ramiz: tarjima endi vosita emas, balki maqsad — badiiy matnni bir tildan ikkinchisiga uning jonini yo'qotmasdan ko'chirish mahorati. Bu — C2ning eng yuqori cho'qqilaridan biri, chunki bu yerda til bilimi ijodkorlik bilan qo'shiladi.

Nima uchun bu — aynan C2 (ТРКИ-4) mavzusi? Chunki badiiy tarjima ikki tilni ham ona tili darajasida his qilishni talab qiladi. So'zning lug'aviy ma'nosini bilish yetarli emas — uning ohangini, hidini, tarixini, uslubiy bo'yog'ini eshitish kerak. Тоска́ ni "g'am" deb bergan tarjimon tilni biladi; uni Pushkin she'ridagi o'lchovga sig'diradigan, o'zbek quloqiga xuddi shu og'irlik bilan yetkazadigan tarjimon — usta. Badiiy tarjima nazariyasi (Komissarov, Retsker, Fyodorov, Gachechiladze) — bu darajadagi ishning ilmiy asosidir.

Bu darsda biz uch cho'qqini ochamiz: (1) TARJIMA TURLARI va ЭКВИВАЛЕ́НТНОСТЬ — буква́льный / во́льный / адеква́тный perevod va Komissarovning besh ekvivalentlik darajasi; (2) SHE'R va NASR tarjimasi — eng qiyin san’at: ma'no + o'lcham + qofiya + ohangni birga saqlash; Marshak va Pasternak maktabi; (3) TARJIMA TRANSFORMATSIYALARI va КОМПЕНСА́ЦИЯ — tarjimonning amaliy asboblari va yo'qotishni qoplash san’ati.

Dars oxirida siz quyidagilarni bilib olasiz:

• Tarjima turlari — буква́льный перево́д (so'zma-so'z — ko'pincha xato), во́льный перево́д (erkin — asl bilan bog'liqlik zaif), адеква́тный / полноце́нный перево́д (mos, to'laqonli — ideal).
• ЭКВИВАЛЕ́НТНОСТЬ darajalari (Komissarov bo'yicha) — beshta bosqich: так words (so'z darajasi) so'z birikmasi ma'no (xabar) vaziyat tavsifi aloqa maqsadi; qaysi darajada ekvivalentlik "yetarli".
• She'r tarjimasi — eng qiyin janr: ma'no, разме́р (o'lcham), ри́фма (qofiya), ohang va obrazni bir vaqtda saqlash; nima muqarrar yo'qoladi va nima saqlanishi shart.
• Nasr tarjimasi — muallif uslubi (идиости́ль), sintaktik ritm, ohang va registrni saqlash; nasr "osonroq" degan xato tasavvur.
• Tarjima transformatsiyalari — перестано́вка (o'rin almashish), заме́на (almashtirish), добавле́ние (qo'shish), опуще́ние (tushirish), антоними́ческий перево́д, целостное преобразова́ние (yaxlit qayta qurish), компенса́ция (qoplash).
• Realiya, frazeologizm va so'z o'yini tarjimasi badiiy matnda — eng qiyin uchtalik; непереводи́мое (tarjima qilib bo'lmaydigan) tushunchasi.
• Tarjimonning "ko'rinmasligi" (неви́димость) va tarjimon uslubi — bahsi; tarjima tanqidi (крити́ка перево́да).
• Ruso'zbek badiiy tarjima an'anasi — Cho'lpon, Oybek, G'afur G'ulom va rus tarjima maktabining o'zaro ta'siri.

Urg'u belgisi: ruscha so'zlarni urg'uli unli ustida ´ bilan beramiz — перево́д, эквивале́нтность, буква́льный, компенса́ция, непереводи́мость. O'zbekcha — toza lotin, rasmiy "siz". Bu darsda ikki til (ba'zan uchta — rus, o'zbek, ingliz) yonma-yon turgani uchun ayniqsa diqqat qiling: har juftlikda qaysi til qaysi so'zda ekanini aniq ajrating.

2. Takror — tarjima muammolari (C1 27-dars), she'riy til (C2 10) va nasr uslubi (C2 9)

Bugungi dars uchta poydevorga tayanadi — ular oldingi darslarda qo'yilgan. Badiiy tarjima — shu uch chiziqning birlashuvi.

a) C1 27-darsdan — tarjima muammolari. Siz beshta muammoni ko'rgansiz: безэквивале́нтная ле́ксика / realiya, ло́жные друзья́ перево́дчика (soxta do'stlar), ка́лька, grammatik farqlar va полисеми́я. O'sha darsda muammoni tanidingiz va beshta usulni (транскри́пция · ка́лька · ана́лог · описа́тельный перево́д · компенса́ция) o'rgandingiz. Bugun bu muammolar badiiy matnda — ohang, o'lchov, uslub bosimi ostida — qanday hal etilishini ko'ramiz. Rasmiy matnda тоска́ "g'am" yetadi; badiiy matnda esa bu yo'qotish, uni qoplash kerak.

b) C2 10-darsdan — she'riy til. Siz стихосложе́ние mexanizmini o'rgandingiz: метр va разме́р (ямб, хоре́й, да́ктиль, амфибра́хий, ана́пест), ри́фма turlari (мужска́я / же́нская / дактили́ческая), строфа́ va poetik sintaksis. Bugun bu bilim ish quroliga aylanadi: she'rni tarjima qilish uchun avval uning o'lchovini, qofiyasini, strofasini aniqlash, keyin ularni ikkinchi tilda qayta yaratish kerak. Skanlash ko'nikmasisiz she'r tarjimasini baholab bo'lmaydi.

c) C2 9-darsdan — nasr uslubi (идиости́ль). Siz yozuvchining betakror til dunyosini — leksika, sintaktik ritm, sevimli troplar, detal turi — tanib olishni o'rgandingiz. Bugun bu tarjimaning bosh mas'uliyati: nasrni tarjima qilish demak — muallif ovozini ikkinchi tilda tiklash demak. Tolstoyning uzun davri qisqa gaplarga bo'linsa — bu tarjima emas, buzish.

C1 27-dars (tarjima muammolari)   muammoni TANISH (realiya, kalka, soxta do'st)
C2 10-dars (she'riy til)           o'lchov/qofiyani ANIQLASH (skanlash)
C2 9-dars  (nasr uslubi)           muallif OVOZINI eshitish (idiostil)
──────────────────────────────────────────────────────────────────────
C2 18-dars (badiiy tarjima)        shu uchta BILIMNI ijodda BIRLASHTIRISH

Muhim bog'lanish: oldingi darslarda siz til hodisalarini tanidingiz va tahlil qildingiz. Bugun siz ularni qayta yaratasiz — bu passiv bilimdan aktiv ijodga o'tish. Badiiy tarjima — C2ning eng murakkab sintezi: unda leksikologiya (realiya, frazeologizm), she'rshunoslik (o'lchov, qofiya), stilistika (idiostil, register) va ijodiy mahorat bir nuqtada uchrashadi.

Tez mashq: C1 27-darsda тоска́ ni rasmiy matnda qanday berardik? (Javob: analog "g'am" yoki tavsif. Endi savol: badiiy she'rda, o'lchovga sig'ishi kerak bo'lsa-chi? Bu — bugungi darsning qiyinligi.)

3. Chuqur tushuntirish — badiiy tarjima nazariyasi va mexanizmi

Bugungi mavzu oltita katta blok atrofida quriladi — tarjima turlaridan boshlab, she'r va nasrning nozik mahoratigacha.

BADIIY TARJIMA — olti blok:
   3.1. TARJIMA TURLARI            — буквальный · вольный · адекватный
   3.2. ЭКВИВАЛЕ́НТНОСТЬ            — Komissarov: 5 daraja
   3.3. SHE'R tarjimasi           — ma'no + o'lchov + qofiya + ohang
   3.4. NASR tarjimasi            — idiostil, ritm, register, ohang
   3.5. TRANSFORMATSIYALAR        — 7 asosiy usul + компенсация
   3.6. REALIYA · FRAZEOLOGIZM · SO'Z O'YINI + tarjimon "ko'rinmasligi"

3.1. TARJIMA TURLARI — буква́льный, во́льный, адеква́тный

Har qanday tarjima ikki qutb orasida turadi: bir tomonda — asl matnga qullik (har so'zni saqlash), ikkinchi tomonda — erkinlik (o'z matningni yozish). Uch asosiy tur shu o'q bo'ylab joylashadi:

(1) БУКВА́ЛЬНЫЙ ПЕРЕВО́Д (so'zma-so'z tarjima). Asl matnning so'zlari va grammatik tuzilishini imkon qadar aniq ko'chirish. Ko'pincha bu — xato, chunki natija ikkinchi tilda g'aliz, tabiiy emas, ba'zan ma'nosiz bo'ladi. Bu — C1da ko'rgan ка́лькаning kengaytirilgan ko'rinishi.

Asl (рус):   Она́ была́ не в свое́й таре́лке.   (frazeologizm: "o'zini noqulay his qildi")
Буквально:   "U o'z tarelkasida emas edi."    — o'zbek quloqiga ma'nosiz.
Адекватно:   "Uning kayfiyati yo'q edi / o'zini noqulay sezardi." 

(2) ВО́ЛЬНЫЙ ПЕРЕВО́Д (erkin tarjima). Tarjimon aslning umumiy ma'nosini oladi, lekin shakl, tafsilot, ohangni o'zicha o'zgartiradi — ba'zan qo'shadi, ba'zan tashlab yuboradi. Ba'zan bu chiroyli matn beradi, lekin u endi tarjima emas — "asl asosida yozilgan mustaqil asar" (по моти́вам). XVIII–XIX asrda ko'p she'rlar shunday "o'zbekchalashtirilgan / ruslashtirilgan" (masalan, Jukovskiy Jukovskiyligicha qoladi, garchi Shiller/Bürgerdan tarjima qilsa ham).

(3) АДЕКВА́ТНЫЙ / ПОЛНОЦЕ́ННЫЙ ПЕРЕВО́Д (mos, to'laqonli tarjima). Ideal: asl matnning ma'nosi, shakli, ohangi va badiiy ta'siri bir vaqtda saqlanadi, natija esa ikkinchi tilda tabiiy va badiiy matn bo'lib yashaydi. Bu — buqva'lizm bilan volnost o'rtasidagi oltin o'rta: ne asl matnga qul, ne undan qochgan.

       БУКВА́ЛЬНЫЙ  ◄─────────────┼─────────────►  ВО́ЛЬНЫЙ
     (so'zga qullik)              │              (mustaqil ijod)
                            АДЕКВА́ТНЫЙ
                          (mos, to'laqonli) 

DIQQAT — "aniqlik" (то́чность) tuzoq bo'lishi mumkin. Ko'pchilik "eng aniq tarjima — eng yaxshi tarjima" deb o'ylaydi. Bu xato. Badiiy matnda "aniqlik" — so'zlarni emas, ta'sirni ko'chirishdir. Agar asl matn kuldirsa, tarjima ham kuldirishi kerak — hatto boshqa so'z bilan bo'lsa ham. So'zma-so'z aniq, lekin ta'sirsiz tarjima — noaniq tarjimadir. Bu — badiiy tarjimaning bosh paradoksi.

3.2. ЭКВИВАЛЕ́НТНОСТЬ — Komissarovning besh darajasi

Эквивале́нтность (ekvivalentlik) — asl matn va tarjima o'rtasidagi muvofiqlik darajasi. Sovet-rus tarjimashunosligining klassigi В. Н. Комисса́ров ekvivalentlikni besh darajaga ajratadi — pastdan (aloqa maqsadi) yuqoriga (so'z darajasi). Har bir yuqori daraja quyidagilarni o'z ichiga oladi.

KOMISSAROV — 5 daraja (pastdan yuqoriga):

1-daraja: ЦЕЛЬ КОММУНИКА́ЦИИ (aloqa maqsadi)
   — faqat umumiy maqsad saqlanadi; so'zlar butunlay boshqa.
   Maybe I can help you.  Возмо́жно, я смогу́ вам помо́чь.  (yaqin)
   That's a good question.  Хоро́ший вопро́с. (maqsad — vaqt yutish)

2-daraja: ОПИСА́НИЕ СИТУА́ЦИИ (vaziyat tavsifi)
   — bir vaziyat, lekin boshqa so'zlar bilan tasvirlangan.
   He answered the phone.  Он снял тру́бку. (bir vaziyat, boshqa harakat nomi)

3-daraja: СООБЩЕ́НИЕ / СПО́СОБ ОПИСА́НИЯ (xabar, tasvir usuli)
   — vaziyat bir xil usulda tasvirlangan, lekin sintaksis boshqa.
   Scrubbing makes me bad-tempered.  От мытья́ поло́в у меня́ по́ртится настрое́ние.

4-daraja: СТРУКТУ́РА ВЫСКА́ЗЫВАНИЯ (gap tuzilishi)
   — sintaktik tuzilma ham saqlanadi (parallel qurilma).
   I told him what I thought.  Я сказа́л ему́, что я ду́маю.

5-daraja: УРО́ВЕНЬ СЛОВ (so'z darajasi — maksimal)
   — hatto alohida so'zlar ham mos keladi.
   The house was sold for 10 thousand dollars.  Дом был про́дан за 10 ты́сяч до́лларов.

Asosiy g'oya: eng yuqori daraja har doim ham eng yaxshi tarjima emas. Ba'zan aynan pastroq darajada (vaziyat yoki maqsad darajasida) qolish to'g'ri, chunki so'z darajasidagi aniqlik matnni g'aliz qiladi. Badiiy tarjimada tarjimon har jumla uchun "qaysi darajada ekvivalentlik yetarli?" degan savolni yechadi.

DIQQAT — daraja tanlash matn turiga bog'liq. Texnik/huquqiy matnda tarjimon 4–5-darajaga (so'z va tuzilma aniqligi) intiladi. Badiiy matnda esa ko'pincha 1–3-daraja (ta'sir, vaziyat, ohang) muhimroq — chunki bu yerda so'z emas, taassurot ko'chiriladi. She'rda esa ba'zan hatto vaziyat ham o'zgaradi, faqat hissiy ta'sir saqlanadi. Ekvivalentlik — bu "hammasini saqlash" emas, "nimani saqlash muhimligini bilish".

3.3. SHE'R TARJIMASI — eng qiyin janr

She'r tarjimasi — badiiy tarjimaning Everesti. Sababi: she'rda bir necha qatlam bir vaqtda ishlaydi va ularning hammasini birga saqlab bo'lmaydi:

SHE'RDA SAQLASH KERAK bo'lgan qatlamlar (bir vaqtda!):
   1. СМЫСЛ            — ma'no (nima aytilgan)
   2. РАЗМЕ́Р          — o'lchov (ямб? хоре́й? necha turoq?)
   3. РИ́ФМА           — qofiya (turi va sxemasi)
   4. ОБРАЗ / ТРО́ПЫ   — obraz, metafora, epitet
   5. ЗВУКОПИСЬ        — tovush ohangi (alliteratsiya, assonans)
   6. ИНТОНА́ЦИЯ / ТОН  — kayfiyat, ovoz, register

Muammo shundaki, bu qatlamlar bir-biri bilan kurashadi: qofiyani saqlash uchun so'z almashtirish kerak ma'no o'zgaradi; o'lchovni saqlash uchun so'z qo'shish/tashlash kerak obraz o'zgaradi. Hammasini saqlab bo'lmaydi — tarjimon nimani qurbon qilishni tanlaydi. Bu — she'r tarjimasining fojiaviy tabiati.

Bu haqda mashhur aforizm bor:

«Перево́д — как же́нщина: е́сли краси́в, то неве́рен; е́сли ве́рен, то некраси́в.» (Tarjima — ayolga o'xshaydi: chiroyli bo'lsa — sodiq emas; sodiq bo'lsa — chiroyli emas.)

Ma'nosi: chiroyli (o'z tilida go'zal yangraydigan) tarjima ko'pincha aslga sodiq emas (ma'noni o'zgartirgan); sodiq (so'zma-so'z aniq) tarjima esa ko'pincha chiroysiz (she'r bo'lib yashamaydigan). Usta tarjimon shu ikki xatoning o'rtasida yuradi.

Ikki maktab — Marshak va Pasternak. Rus she'r tarjimasida ikki yondashuv klassik bo'lib qolgan:

МАРША́К (С. Я. Марша́к) — "aniqlik + tiniqlik" maktabi:
   Shekspir sonetlarini, Burns she'rlarini rus tilida MUMTOZ, silliq,
   tushunarli qilib berdi. Asl obrazga sodiq, forma benuqson.
   Tanqid: ba'zan "juda silliq" — Shekspirning qo'polligi yumshaydi.

ПАСТЕРНА́К (Б. Л. Пастерна́к) — "erkin ruh" maktabi:
   Shekspir, Gyote «Фауст», gruzin she'rlarini KUCHLI, jonli,
   ba'zan erkin o'girdi. Asl ruhini beradi, lekin tafsilotdan uzoqlashadi.
   Mashhur so'zi: "so'zma-so'z o'xshashlik — asl bilan eng katta uzoqlik".

Ikkalasi ham buyuk — lekin turlicha: Marshak asl shaklini aniq beradi, Pasternak asl ruhini erkin uzatadi. Bu — she'r tarjimasidagi abadiy bahs: shaklga sodiqlik yoki ruhga sodiqlik?

Amaliy misol — bitta satr, uch qaror. Byron / Lermontov, keyin ko'ramiz; hozircha tamoyilni oddiy misolda:

Asl fikr: "Sovuq kuz keldi, barglar tushmoqda, ko'ngil g'amgin."
Agar 5-turoqli yambda qofiya bilan bersak:
    "ma'no" (kuz, g'am) SAQLANADI, lekin "barglar" so'zi o'lchovga sig'masa,
     "sarg'aygan yaproq" bilan almashadi (заме́на) — obraz biroz o'zgaradi.
    qofiya uchun ikkinchi satr oxiriga "muddat" so'zi qo'shiladi (добавле́ние),
     asl matnda bu yo'q edi — bu qofiya "narxi".

DIQQAT — she'r tarjimasida "muqarrar yo'qotish" (неизбе́жные поте́ри). Har she'r tarjimasida bir nima yo'qoladi — bu qonuniyat, ayb emas. Savol shundaki: nima yo'qoladi va nima saqlanadi? Yaxshi tarjimon ustuvorlik belgilaydi: bu she'rda asosiysi — o'lchovmi (raqs kabi ritm)? obrazmi (markaziy metafora)? ohangmi (istehzo)? U eng muhimini saqlaydi, ikkinchi darajalisini qurbon qiladi. Yomon tarjimon esa tasodifiy yo'qotadi — eng muhimini boy beradi.

3.4. NASR TARJIMASI — "osonroq" degan xato

Ko'pchilik "nasrda qofiya, o'lchov yo'q, demak osonroq" deb o'ylaydi. Bu — xato. Nasrda ham nozik qatlamlar bor, faqat ular ko'rinmasroq:

NASRDA SAQLASH kerak:
   1. ИДИОСТИ́ЛЬ       — muallif ovozi (Tolstoy uzun davri ≠ Chexov ixchamligi)
   2. РИТМ СИ́НТАКСИСА — jumla ritmi (uzun/qisqa gap almashuvi)
   3. РЕ́ГИСТР / ТОН   — rasmiylik darajasi, ironiya, iliqlik
   4. РЕ́ЧЬ ПЕРСОНА́ЖЕЙ — personaj nutqi (sheva, jargon, dialekt)
   5. РИТМ и ЗВУК     — nasr ohangi (Gogol, Bunin, Nabokov — tovushga sezgir)

Eng qiyin nuqta — personaj nutqi (речевая характеристика). Agar asl matnda bir personaj savodsiz shevada, ikkinchisi yuksak adabiy tilda gaplashsa — bu farq tarjimada ham eshitilishi kerak. Dostoyevskiyning mast Marmeladovi, Platonovning g'alati "chala" tilida gapiradigan qahramonlari, Zoshchenkoning maishiy og'zaki tili (сказ) — bularni "to'g'rilab", silliq adabiy tilga o'girish — muallifni o'ldirish.

Asl (Zoshchenko, сказ — savodsiz maishiy nutq):
   «Гра́ждане! Дире́ктор ба́ни, мо́жет, и хоро́ший, но толькочто — жуликова́т.»
Yomon tarjima: "Fuqarolar! Hammom direktori, ehtimol, yaxshi, biroq
   u bir oz firibgar." — TO'G'RI, lekin SILLIQ, kulgi yo'qoldi.
Yaxshi tarjima: personajning kambag'al, buzuq, "ko'cha" tilini o'zbekchada
   ham tiklaydi — grammatik g'alizlik va maishiy ohang SAQLANADI.

DIQQAT — nasrda ritm eshitilmas, lekin sezilar. Tolstoyning uzun, ergash gaplarga to'la davri (пери́од) — bu uning fikrlash ritmi. Uni tarjimon qisqa gaplarga bo'lib tashlasa, o'quvchi Tolstoyni emas, tarjimonni o'qiydi. Aksincha, Chexovning qisqa, "kesilgan" gaplarini bir-biriga ulab, "chiroyli" davr yasash — bu ham buzish. Sintaktik ritm — muallif imzosi; uni saqlash nasr tarjimasining eng nozik mas'uliyati.

3.5. TARJIMA TRANSFORMATSIYALARI — tarjimonning asboblari

Переводческие трансформа́ции (tarjima transformatsiyalari) — asl matnni to'g'ri va tabiiy o'girish uchun uning tuzilishini atayin o'zgartirish amallari. Bular kalka emas — bular ongli, malakali qarorlar. Yetti asosiy transformatsiya (Retsker, Barxudarov tasnifi):

1. ПЕРЕСТАНО́ВКА (o'rin almashish) — so'z/gap tartibini o'zgartirish.
      A red ball  кра́сный мяч (sifat o'rni tabiiy bo'ladi).

2. ЗАМЕ́НА (almashtirish) — so'z, so'z turkumi, gap a'zosini boshqasiga.
      He is a poor swimmer.  Он пло́хо пла́вает. (ot  fe'l + ravish)

3. ДОБАВЛЕ́НИЕ (qo'shish) — asl matnda yo'q, lekin tushunish uchun zarur so'z.
      the workers of all industries  рабо́чие всех отрасле́й промы́шленности
      ("промышленности" — qo'shildi, ma'no aniqlashdi).

4. ОПУЩЕ́НИЕ (tushirish) — ortiqcha, takroriy so'zni tashlab yuborish.
      just and equitable treatment  справедли́вое отноше́ние
      (ikki sinonimning biri tushirildi — rus tilida ortiqcha).

5. АНТОНИМИ́ЧЕСКИЙ ПЕРЕВО́Д — inkorni tasdiqqa yoki aksincha.
      Take it easy.  Не волну́йся. ("bemalol bo'l"  "xavotirlanma")
      He didn't fail to come.  Он обяза́тельно пришёл.

6. ЦЕЛОСТНОЕ ПРЕОБРАЗОВА́НИЕ (yaxlit qayta qurish) — butun iborani
   qismlarga bog'lanmagan holda, yaxlit qayta yaratish (frazeologizm, hikmatda).
      Help yourself.  Угоща́йтесь. (so'zma-so'z bog'liqlik YO'Q, ma'no bir xil)
      How do you do?  Здра́вствуйте.

7. КОМПЕНСА́ЦИЯ (qoplash) — bir joyda yo'qolgan ma'no/ohangni BOSHQA joyda tiklash.
      (masalan, personajning aksent-xatosi bir gapda yo'qolsa,
       boshqa gapda uning nutqiga o'xshash xato kiritiladi)

Компенса́ция — badiiy tarjimaning eng nozik va eng ijodiy usuli, shuning uchun uni alohida ochamiz. Ko'pincha til birligini o'z o'rnida berib bo'lmaydi (so'z o'yini, sheva, qofiya) — u yerda ma'no/ta'sir yo'qoladi. Kompensatsiya — bu yo'qotishni boshqa o'rinda, boshqa vosita bilan qoplash:

Asl (ingliz): personaj "h" ni tushirib gapiradi (savodsizlik belgisi):
   "'Ello, 'ow are you?" — bu o'zbek/rus tilida "h tushirish" bilan berilmaydi.
КОМПЕНСА́ЦИЯ: tarjimon personajning BOSHQA xatosini kiritadi —
   masalan "keldim edi" o'rniga "keptim", so'z buzilishi bilan
   AYNAN SHU savodsizlik taassurotini BOSHQA joyda tiklaydi.

DIQQAT — transformatsiya majburiyat, erkinlik emas. Yangi o'quvchi transformatsiyani "erkinlik, o'zim xohlagancha o'zgartirish" deb tushunadi — bu xato. Transformatsiya — tabiiy va to'g'ri tarjima uchun majburiy amal: rus tili "poor swimmer" ni "yomon suzuvchi" demaydi, "yomon suzadi" deydi — bu заме́на majburiy. Erkinlik esa — asossiz o'zgartirish (волюнтари́зм). Farq: transformatsiya matn talab qiladi; volnost — tarjimon xohlaydi.

3.6. REALIYA, FRAZEOLOGIZM, SO'Z O'YINI va tarjimon "ko'rinmasligi"

Badiiy tarjimaning eng qiyin uchtaligi — bu til birlikda ma'no + shakl + madaniyat birlashgan hollar. Bu yerda ko'pincha непереводи́мое (tarjima qilib bo'lmaydigan) tushunchasi paydo bo'ladi.

(a) РЕА́ЛИЯ badiiy matnda. C1 27-darsda realiyani rasmiy matnda transkripsiya / analog / tavsif bilan berardik. Badiiy matnda esa qo'shimcha muammo bor: milliy kolorit (национа́льный колори́т) saqlanishi kerak, lekin matn og'irlashmasligi ham kerak. Uzun izoh she'r ohangini buzadi; analog milliy ruhni o'chiradi. Yechim — kontekst va vazndan kelib chiqib muvozanat.

«самова́р» rus hikoyasida  "samovar" (transkripsiya — kolorit saqlanadi,
   o'zbek o'quvchiga tanish). Izohsiz beriladi.
«квас»  "kvas" (transkripsiya) yoki birinchi uchraganda qavsli qisqa izoh.
Badiiy matnda SAHIFA OSTI IZOH (сно́ска) — oxirgi chora, ohangni sindiradi.

(b) ФРАЗЕОЛОГИ́ЗМ. Frazeologizmni so'zma-so'z o'girib bo'lmaydi (C1 16-dars). Tarjimada to'rt yo'l:

1. Ekvivalent frazeologizm (bir xil obraz):
      как две ка́пли воды́  tomchidek o'xshash / xuddi bir olmaning ikki bo'lagi
2. Analog frazeologizm (boshqa obraz, bir ma'no):
      води́ть за нос  burnidan ip o'tkazib yetaklamoq / dumini tugib qo'ymoq
3. Kalka (obrazni saqlab, agar tushunarli bo'lsa):
      бе́лая воро́на  "oq qarg'a" (obraz o'zbekchada ham ishlaydi)
4. Tavsif (obraz yo'qoladi, ma'no qoladi — oxirgi chora):
      бить баклу́ши  "bekorchilik qilmoq" (obraz yo'qoldi)

(c) ИГРА́ СЛОВ (so'z o'yini, каламбу́р) — eng qiyin. So'z o'yini bir so'zning ikki ma'nosi yoki ikki so'zning tovush o'xshashligiga quriladi — bu deyarli hech qachon ikkinchi tilga to'g'ridan-to'g'ri o'tmaydi. Yagona yo'l — kompensatsiya: ikkinchi tilda boshqa so'z o'yini yaratish, agar iloji bo'lsa shu o'rinda, bo'lmasa yaqin o'rinda.

Asl: so'z o'yini "он не в ду́хе" (kayfiyati yo'q) VA "дух" (ruh/arvoh) — ikki ma'no.
    o'zbekchada bu tovush o'yini YO'Q  to'g'ridan o'tmaydi.
    tarjimon o'zbekcha BOSHQA bir so'z o'yinini shu o'rinda yaratadi (kompensatsiya),
     yoki bu o'yinni tashlab, boshqa jumlada o'zbekcha o'yin qo'shadi.
Bu — непереводи́мая игра́ слов; kinolarda ko'pincha "(перевод игры слов)" izohi qo'yiladi.

(d) Tarjimon "KO'RINMASLIGI" (неви́димость перево́дчика) vs uslubi. Klassik ideal: yaxshi tarjima tarjima ekani sezilmasligi kerak — go'yo asar shu tilda yozilgandek o'qilishi kerak ("таржимон — oyna, u ko'rinmaydi"). Bu — доме́стикация (mahalliylashtirish). Boshqa yondashuv (Venuti, форениза́ция) esa: tarjima o'zga madaniyatni his qildirishi, "begonaligini" saqlashi kerak deydi. Amalda tarjimon shu ikki qutb orasida tanlaydi:

ДОМЕСТИКА́ЦИЯ (mahalliylashtirish) — o'quvchiga tanish, "o'ziniki" qilib berish:
   fut, mil  metr, kilometr; realiya  analog. O'qish oson, kolorit yo'qoladi.
ФОРЕНИЗА́ЦИЯ (begonalashtirish) — asl madaniyatni saqlash:
   realiya  transkripsiya + izoh. Kolorit saqlanadi, o'qish qiyinlashadi.

(e) Ruso'zbek badiiy tarjima an'anasi. O'zbek adabiyotida rus tilidan (va rus tili orqali jahon adabiyotidan) tarjima kuchli an'anaga ega: Cho'lpon (Pushkin, "Bog'chasaroy fontani"), Oybek (Pushkin "Yevgeniy Onegin" — o'zbekcha yamb bilan!), G'afur G'ulom (Shekspir, Mayakovskiy), Mirtemir, Erkin Vohidov (Gyote "Faust"), Abdulla Oripov (Dante "Ilohiy komediya"). Teskari yo'nalishda — rus tarjimonlari Navoiy, Cho'lpon, Qodiriyni rus tiliga o'girgan. Bu an'ana ko'rsatadiki, o'zbek tili rus she'riy o'lchovini (yamb, xorey) ham, jahon klassikasini ham qabul qila oladi — bu C2 o'quvchisi uchun ilhom manbai.

Xulosa (mexanizm): badiiy tarjima — uch bosqichli ijodiy jarayon. (1) ANALIZ — asl matnni chuqur o'qish: ma'no, o'lchov, uslub, ohang, realiya, frazeologizm, so'z o'yinini aniqlash (C1–C2 tahlil ko'nikmalari). (2) QAROR — nima saqlash shart, nima qurbon qilinadi, qaysi ekvivalentlik darajasi yetarli, qanday transformatsiya kerakligini belgilash. (3) SINTEZ — ikkinchi tilda yangi badiiy matn yaratish, yo'qotishlarni kompensatsiya bilan qoplash. Buqva'lizm — birinchi bosqichda qotib qolish; volnost — ikkinchi bosqichni o'tkazib yuborish. Adekvatlik — uchala bosqichni to'liq bosib o'tish. Tarjimon — ikki tilli ijodkor.

4. Ko'p misol — badiiy tarjima amalda

Tarjima turlari (bitta gap — uch qaror):

Asl: «У него́ ру́ки не доходя́т до э́того.» (frazeologizm: "vaqti/imkoni yetmaydi")
Буква́льный: "Uning qo'llari bunga yetib bormaydi."  (o'zbekchada g'aliz)
Во́льный:    "U bu ishni umuman qilmaydi." ~ (ma'no siljidi — sababi tushdi)
Адеква́тный: "Uning bunga qo'li tegmayapti / vaqti yetmayapti." 

Ekvivalentlik darajasi (past daraja — to'g'ri tanlov):

Asl: «Осторо́жно, окра́шено!»  (bo'yalgan skameykadagi yozuv)
So'z darajasida: "Ehtiyot bo'ling, bo'yalgan!" — g'aliz.
Vaziyat darajasida (1-2 daraja): "Bo'yoq ho'l!"  — o'zbekcha shunday ogohlantiradi.

She'r — o'lchov saqlash uchun almashtirish:

Asl fikr (yamb, qofiya): "Kuz keldi, sovuq tushdi, yer sarg'aydi."
Tarjima (o'lchov + qofiya saqlangan):
   заме́на: "yer sarg'aydi"  "bog' sarg'aydi" (o'lchovga sig'ish uchun);
   добавле́ние: qofiya uchun ikkinchi satrga "sokin" epiteti qo'shildi.
    o'lchov va qofiya SAQLANDI, obraz biroz o'zgardi (muqarrar yo'qotish).

Nasr — muallif ritmini saqlash:

Chexovcha (qisqa, kesilgan):
   «Он пришёл. Сел. Молча́л.»  "U keldi. O'tirdi. Jim qoldi." 
   (uch qisqa gap — Chexov ritmi SAQLANDI; "U kelib, o'tirdi va jim qoldi" — BUZILISH)

Transformatsiyalar:

Антоними́ческий:  «Не забыва́й меня́.»  "Meni yodda tut." (inkor  tasdiq, tabiiyroq)
Целостное:       «Ни пу́ха ни пера́!»  "Omad tilayman! / Ishing o'ngidan kelsin!"
Опуще́ние:        «Он кивну́л голово́й.»  "U bosh irg'adi." ("голово́й" ortiqcha, tushdi)
Компенса́ция:     personaj shevasidagi yo'qolgan xato — boshqa gapda tiklanadi.

Frazeologizm — to'rt yo'l:

как гром среди́ я́сного не́ба  "musaffo osmonda momaqaldiroqdek" (kalka — ishlaydi)
де́лать из му́хи слона́        "ignani tuya qilmoq" (analog — boshqa obraz, bir ma'no)

5. Talaffuz bo'limi

Tarjimashunoslik atamalari uzun va urg'usi o'zbekcha odatdan farq qiladi — alohida mustahkamlang.

• перево́д /pi-ri-VÓT/ — urg'u -во́д da; oxiri jarangsizlanadi "т" "vot". Sifati: переводно́й, перево́дческий.
• эквивале́нтность /ek-vi-va-LYÉNT-nast'/ — urg'u -ле́нт- da; uzun so'z, bo'g'inlab: ek-vi-va-LYÉNT-nast'.
• буква́льный /buk-VÁL'-niy/ — urg'u -ва́ль- da; yumshoq "ль". "so'zma-so'z".
• во́льный /VÓL'-niy/ — urg'u boshda во́ль-; yumshoq "ль". "erkin".
• адеква́тный /a-de-KVÁT-niy/ — urg'u -ква́т- da. DIQQAT: o'zbekcha "adékvat" emas.
• компенса́ция /kam-pin-SÁ-tsi-ya/ — urg'u -са́- da; boshidagi "о" "a".
• трансформа́ция /trans-far-MÁ-tsi-ya/ — urg'u -ма́- da.
• непереводи́мость /ni-pi-ri-va-DÍ-mast'/ — urg'u -ди́- da; juda uzun, sekin bo'g'inlab ayting.
• каламбу́р /ka-lam-BÚR/ — urg'u -бу́р da; "so'z o'yini".
• доме́стикация /da-MYÉS-ti-ka-tsi-ya/ — urg'u -ме́с- da; xalqaro atama.

Muhim qoida: эквивале́нтность, непереводи́мость, трансформа́ция — bu uzun atamalarni bo'g'inlab, sekin mashq qiling; ular C2 tarjima suhbatining "professional" so'zlari. Ular o'zbekcha "ekvivalentlik, transformatsiya" bilan urg'usi va oxiri (rus tili yumshoq/jarangsiz) jihatidan farq qiladi.

Topshiriq: har guruhdan bittadan so'zni 3 martadan ovoz chiqarib ayting: перево́д · эквивале́нтность · адеква́тный · компенса́ция · каламбу́р.

6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Tarjima turlari va nazariya:

She'r va nasr tarjimasi:

Transformatsiyalar va usullar:

Yodlash qoidasi: har birligni (1) turi (nazariya? she'r? transformatsiya?), (2) ta'rifi, (3) misoli bilan yodlang. Transformatsiya nomlarini (заме́на, опуще́ние, добавле́ние, компенса́ция) juftlab eslang: заме́наalmashtirish, добавле́ниеqo'shish, опуще́ниеtushirish — bir tizim.

7. Matn — bitta she'r, ikki tarjima (qiyosiy tahlil)

Rus she'riyatining eng mashhur satrini — M. Lermontov, «Го́рные верши́ны» (Gyotening "Wandrers Nachtlied" she'ridan erkin tarjimasi) — oling. Bu she'rning o'zi tarjima tarixining klassik namunasi. Uni ikki xil o'zbekcha yechim bilan solishtiramiz.

Asl (Lermontov):

Го́рные верши́ны                    Tog' cho'qqilari
Спят во тьме ночно́й;               Tungi zulmatda uxlar;
Ти́хие доли́ны                      Sokin vodiylarni
По́лны све́жей мглой;               Salqin tuman qoplar;
Не пыли́т доро́га,                  Yo'l chang ko'tarmas,
Не дрожа́т листы́...                Yaproqlar titramas...
Подожди́ немно́го,                  Sabr qil sal, biroz,
Отдохнёшь и ты.                    Sen ham dam olursan.

Bu she'rning tarjima jihatidan tahlili:

1. O'LCHOV: asl — трёхсто́пный хоре́й (3 turoqli xorey, —u—u—u),
   qisqa satrlar, yengil va tinch ohang.
   Tarjima QARORI: o'zbekchada ham qisqa satr, bir tekis ritm saqlanishi kerak —
   uzun jumla qilinsa, tinchlik-osoyishtalik ohangi buziladi.

2. QOFIYA: asl — перекрёстная (ABAB): верши́ны–доли́ны, ночно́й–мглой.
   Tarjima QARORI: o'zbekchada qofiyani saqlash QIYIN — bu yerda
   tarjimon TANLAYDI: qofiyani qurbon qilib ma'no+ohangni saqlash,
   yoki qofiya uchun so'z almashtirish (заме́на).

3. OHANG (asosiysi!): asl — chuqur tinchlik, o'lim oldidagi sokinlik.
   Oxirgi satr «Отдохнёшь и ты» — "sen ham dam olursan" — ostida O'LIM podteksti.
   Tarjima QARORI: bu podtekst har qanday holatda SAQLANISHI SHART —
   agar o'lchov yoki qofiya uchun bu ohang yo'qolsa, tarjima MUVAFFAQIYATSIZ.

4. USTUVORLIK: bu she'rda ustuvorlik — OHANG va QISQALIK.
   Qofiya — ikkinchi darajali. Yaxshi tarjimon aynan shu tartibda qaror qiladi.

E'tibor bering: bu she'r tarjima tarixining uch pog'onali namunasi: Gyote (nemischa) Lermontov (ruscha, erkin tarjima — deyarli mustaqil she’r) o'zbekcha. Har bosqichda bir nima o'zgargan, lekin markaziy ohang — tabiat sokinligi va o'lim tinchligi — saqlangan. Bu — badiiy tarjimaning bosh saboqi: so'z o'zgaradi, ruh saqlanadi. Lermontov Gyotega so'zma-so'z sodiq emas, lekin ohangga mutlaqo sodiq — shuning uchun bu tarjima rus she'riyatining durdonasiga aylandi.

8. Tipik xatolar + mini-mashq

C2 o'quvchilar badiiy tarjimada quyidagi xatolarga yo'l qo'yadi:

• Буквали́зм — "aniqroq, demak yaxshiroq" deb so'zma-so'z tarjima: не в свое́й таре́лке "o'z tarelkasida emas". Badiiy matnda so'z emas, ta'sir ko'chiriladi. Frazeologizm, ibora — ma'no yoki analog bilan beriladi: не в свое́й таре́лке "o'zini noqulay his qildi". Sabab: so'zma-so'z aniqlik ma'noni yo'qotadi; "aniqlik" — bu so'z emas, taassurot muvofiqligi.

• Волюнтари́зм — asossiz erkinlik: asl matnda yo'q obraz, tafsilot, hukmni "chiroyli bo'lsin" deb qo'shish yoki tashlash. Transformatsiya faqat matn talab qilganda (grammatika, tabiiylik) qo'llanadi; tarjimon xohishi bilan emas. Sabab: erkin qo'shimcha — bu endi tarjima emas, "asl asosida yozilgan" boshqa asar (по моти́вам).

• Idiostilni yo'qotish — hamma muallifni "silliq adabiy tilga" o'girish: Chexovning qisqa gaplarini uzun davrga ulash, Platonovning g'alizini "to'g'rilash". Muallif ovozi (sintaktik ritm, register, g'alizlik) atayin saqlanadi — u muallif imzosi. Sabab: uslubni tekislash — muallifni o'ldirish; o'quvchi tarjimonni emas, muallifni o'qishi kerak.

• She'rda hammasini birga saqlashga urinib, ustuvorliksiz ishlash: o'lchov, qofiya, ma'no — barchasini "saqlayman" deb, natijada eng muhimini (ohangni) boy berish. Avval ustuvorlik belgilang: bu she'rda asosiysi — o'lchovmi, obrazmi, ohangmi? Eng muhimini saqlang, ikkinchi darajalisini ongli qurbon qiling. Sabab: she'rda yo'qotish muqarrar; savol — nima yo'qotilishida.

• So'z o'yinini "непереводимо" deb butunlay tashlab yuborish: каламбу́р o'tmasa, uni jimgina yo'q qilish. So'z o'yini kompensatsiya bilan qoplanadi: ikkinchi tilda boshqa so'z o'yini shu yoki yaqin o'rinda yaratiladi. Sabab: yo'qotishni qoplamaslik — matnning kulgi/nozikligini kambag'allashtirish.

• Realiyani badiiy matnda uzun izoh bilan "bosib" tashlash: самова́р "rus xalqi choy qaynatadigan metall idish, ustida..." — ohang buziladi. Badiiy matnda realiya qisqa transkripsiya (kolorit) yoki eng ko'pi sahifa osti izoh (сно́ска) bilan; matn ichida uzun izoh — ohangni sindiradi. Sabab: badiiy matn — ma'lumotnoma emas; kolorit saqlanadi, lekin oqim buzilmaydi.

Mini-mashq (xatoni toping yoki to'g'ri tanlovni belgilang):

1) «не в свое́й таре́лке»  to'g'ri tarjima: (a) "o'z tarelkasida emas"  (b) "o'zini noqulay his qildi")?
2) Chexovning uch qisqa gapini tarjimada: (a) uzun bir davrga ulash  (b) uch qisqa gap saqlash?
3) So'z o'yini o'tmasa: (a) tashlab yuborish  (b) kompensatsiya — boshqa o'yin yaratish?
4) She'rda birinchi navbatda nima saqlanadi: (a) doim qofiya  (b) she'r ustuvorligi — ko'pincha ohang?

9. Mashqlar

Mashq 1. Tarjima turini aniqlang (буква́льный / во́льный / адеква́тный):

1) «Он вы́шел из себя́»  "U o'zidan chiqdi."
2) «Он вы́шел из себя́»  "U jahli chiqdi / tutaqib ketdi."
3) «Он вы́шел из себя́»  "U juda asabiylashib, hammaga baqirib berdi va eshikni qarsillatib yopdi."
4) «Ни пу́ха ни пера́»  "Na tuk, na pat."
5) «Ни пу́ха ни пера́»  "Omad tilayman!"

Mashq 2. Transformatsiya turini nomlang (заме́на / опуще́ние / добавле́ние / антоними́ческий / целостное преобразова́ние):

1) «Он хоро́ший пло́вец»  "U yaxshi suzadi." (ot  fe'l)
2) «Не уныва́й!»  "Xafa bo'lma!"  aksincha: "Ko'nglingni ko'tar!"
3) «Он кивну́л голово́й»  "U bosh irg'adi." (голово́й tushirildi)
4) «How do you do?»  "Assalomu alaykum."
5) «рабо́чие всех отрасле́й»  "barcha soha xodimlari" (aniqlovchi qo'shildi)

Mashq 3. Frazeologizmni tarjima yo'li bilan juftlang (ekvivalent / analog / kalka / tavsif):

1) как две ка́пли воды́       а) tavsif: "bekorchilik qilmoq"
2) де́лать из му́хи слона́    б) kalka: "oq qarg'a"
3) бе́лая воро́на            в) ekvivalent: "tomchidek o'xshash"
4) бить баклу́ши            г) analog: "ignani tuya qilmoq"

Mashq 4. Har juftda qaysi tarjima adekvatroq — tanlang va nega ekanini bir jumlada ayting:

1) «Тоска́ гло́жет.»  (a) "Zerikish yeyapti."  (b) "Yurakni ezuvchi mahzunlik qiynayapti."
2) «Тише е́дешь — да́льше бу́дешь.»  (a) "Sekinroq yursang — uzoqroq borasan."  (b) "Shoshgan qiz erga yolchimas / Sekin-asta manzilga yetasan."
3) «Он и у́хом не ведёт.»  (a) "U hatto qulog'ini ham qimirlatmaydi."  (b) "U parvo ham qilmaydi / pinagini buzmaydi."

Mashq 5 (she'r tahlili). Lermontovning «Го́рные верши́ны» (7-bo'lim) she'rini oling. (a) O'lchovi qanday (10-dars bilimi)? (b) Qofiya sxemasi? (c) Bu she'rda tarjima ustuvorligi nima — o'lchovmi, qofiyami, ohangmi? Javobingizni asoslang.

Mashq 6 (kompensatsiya). Quyidagi holatda kompensatsiya qanday ishlashini tushuntiring:

Asl matnda personaj savodsizligini "ложить" (o'rniga "класть") xatosi bilan
ko'rsatadi. O'zbekchada bu aniq xato yo'q. Tarjimon nima qiladi?
(Yo'nalish: personaj nutqiga o'zbekcha qanday "savodsizlik belgisi" kiritish mumkin?)

Mashq 7 (amaliy tarjima). Quyidagi Chexovcha qisqa parchani o'zbekchaga o'giring — muallif ritmini (qisqa gaplar) saqlang:

Была́ ночь. Шёл дождь. Он стоя́л у окна́ и молча́л. Ду́мал.

Mashq 8 (tarjima tanqidi). Quyida bir gapning ikki tarjimasi berilgan. Tanqid qiling: qaysi biri adekvatroq va nega? Ikkinchisida nima "yo'qolgan" yoki "ortiqcha"?

Asl: «У него́ золоты́е ру́ки.»
Tarjima 1: "Uning oltin qo'llari bor."
Tarjima 2: "U — qo'li gul usta / har ishning uddasidan chiqadi."

Mashq 9 (ijodiy). O'zingiz sevgan bitta qisqa rus maqolini yoki iborani oling; uni (a) so'zma-so'z (буква́льно), (b) adekvat o'giring. Ikki tarjima farqini tushuntiring — buqva'lda nima yo'qolgan?

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

Wisar platformasidagi AI suhbatdosh bilan badiiy tarjima mahoratini mashq qiling — AI tarjimangiz adekvatligini, yo'qotishlarni to'g'ri boshqarganingizni va transformatsiyalarni to'g'ri qo'llaganingizni baholaydi.

1. Uch tarjima laboratoriyasi: Wisar AIdan 5 ta rus frazeologizmi yoki ibora bersin; har birini (a) so'zma-so'z, (b) adekvat o'giring. AI qaysi so'zma-so'z tarjima "kulgili/g'aliz" bo'lganini va adekvatda nima to'g'rilanganini izohlab bersin.

2. Ekvivalentlik darajasi: AIdan 6 ta gap bersin; har birini tarjima qiling va qaysi ekvivalentlik darajasida (Komissarov: maqsad/vaziyat/xabar/tuzilma/so'z) ishlaganingizni ayting. AI daraja tanlovingiz to'g'riligini baholasin.

3. Transformatsiya ovi: AIdan ataylab so'zma-so'z (buqva'l) qilingan tarjimalar bersin; siz har birini qaysi transformatsiya (заме́на / опуще́ние / добавле́ние / антоними́ческий) kerakligini aniqlab, to'g'rilang va nega shu usul kerakligini tushuntiring.

4. She'r tarjimasi qarori: AIdan bitta qisqa rus to'rtligini (Pushkin, Tyutchev, Lermontov) bersin; siz uni skanlab, o'lchov + qofiyasini aniqlang, keyin tarjima ustuvorligini (nima saqlanadi, nima qurbon qilinadi) belgilang va asoslang. AI mulohazangizni baholasin.

5. So'z o'yini va kompensatsiya: AIdan bitta rus so'z o'yini (каламбу́р) bersin; siz uni to'g'ridan-to'g'ri o'girib bo'lmasligini ko'rsating va kompensatsiya yo'lini taklif qiling (o'zbekcha boshqa o'yin). AI yechimingiz ta'sirni tikladimi — baholasin.

6. Tarjima tanqidi: AIdan bitta gapning ikki xil tarjimasini bersin; siz ularni tanqid qiling — qaysi biri adekvatroq, birinchisida nima yo'qolgan, ikkinchisida nima ortiqcha. AI tanqidingiz asosli va atamalar to'g'ri ishlatilganini tekshirsin.

Maqsad: kamida 5 ta iborani uch tarjima bilan tahlil qiling, 6 ta gapda ekvivalentlik darajasini to'g'ri aniqlang, bitta she'r tarjimasi qarori va bitta tarjima tanqidi yozing; AI ularni "tarjima adekvat, transformatsiya to'g'ri, yo'qotish boshqarilgan, atamalar aniq" deb tasdiqlaguncha qayta ishlang. Badiiy tarjima — ikki tilli ijod: ikkala tilni ham ona tili kabi his qilmaguncha, adekvat tarjima yozib bo'lmaydi.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1. (b) "o'zini noqulay his qildi" (so'zma-so'z — buqva'lizm). 2. (b) uch qisqa gap saqlanadi (Chexov ritmi). 3. (b) kompensatsiya. 4. (b) she'r ustuvorligi — ko'pincha ohang (qofiya doim birinchi emas).

Mashq 1: 1) буква́льный (so'zma-so'z, g'aliz); 2) адеква́тный (mos, tabiiy); 3) во́льный (asl matnda yo'q tafsilot qo'shilgan — erkin); 4) буква́льный (so'zma-so'z, ma'nosiz); 5) адеква́тный (ma'no to'g'ri uzatilgan — bu iboraning funksiyasi omad tilash).

Mashq 2: 1) заме́на (ot fe'l); 2) антоними́ческий перево́д (inkor tasdiq); 3) опуще́ние (голово́й tushirildi); 4) целостное преобразова́ние (yaxlit qayta qurish — so'zma-so'z bog'liqlik yo'q); 5) добавле́ние (aniqlovchi so'z qo'shildi).

Mashq 3: 1-в (ekvivalent: "tomchidek o'xshash"); 2-г (analog: "ignani tuya qilmoq"); 3-б (kalka: "oq qarg'a"); 4-а (tavsif: "bekorchilik qilmoq").

Mashq 4: 1) (b) — "zerikish yeyapti" so'zma-so'z va noto'g'ri (тоска́ ≠ zerikish); (b) тоска́ ohangini beradi. 2) (b) — maqol maqol bilan (analog/ekvivalent) beriladi, so'zma-so'z (a) maqol ohangini yo'qotadi. 3) (b) — "qulog'ini qimirlatmaydi" buqva'l va g'aliz; (b) iboraning ma'nosini (befarqlik) tabiiy beradi.

Mashq 5 (namunaviy javob): (a) O'lchov — трёхсто́пный хоре́й (3 turoqli xorey, —u—u—u); qisqa satrlar. (b) Qofiya sxemasi — перекрёстная (ABAB): верши́ны–доли́ны (же́нская), ночно́й–мглой (мужска́я). (c) Ustuvorlik — OHANG (chuqur tinchlik, o'lim podteksti) va QISQALIK (qisqa satr, sokin ritm). Qofiya — ikkinchi darajali: agar qofiyani saqlash uchun ohang buzilsa, tarjima muvaffaqiyatsiz. To'g'ri qaror: avval ohang va qisqa ritmni saqlash, keyin imkon boricha qofiya.

Mashq 6 (namunaviy javob): Tarjimon kompensatsiya qo'llaydi: rus tilidagi "ложить" xatosini to'g'ridan-to'g'ri berib bo'lmaydi, shuning uchun personajning o'zbekcha nutqiga boshqa savodsizlik belgisi kiritiladi — masalan, so'zlashuv/buzuq shakl ("keptim", "boryapman" o'rniga "borvomman", "nima gap" o'rniga sheva shakli). Muhimi: ayni ta'sir (personaj sodda, savodsiz) boshqa vosita bilan boshqa o'rinda tiklanadi. Aynan shu joyda emas, personaj nutqining umumiy taassuroti darajasida.

Mashq 7 (namunaviy tarjima):

Tun edi. Yomg'ir yog'ardi. U deraza oldida turib, jim edi. O'ylardi.

(Asosiysi — qisqa, kesilgan gaplar SAQLANGAN. "Tun bo'lib, yomg'ir yog'ar, u deraza oldida jim turib o'ylardi" — bu Chexov ritmini BUZADI: uzun bir gapga uladi.)

Mashq 8 (namunaviy tanqid): Tarjima 2 adekvatroq. «Золоты́е ру́ки» — frazeologizm, "har ishning uddasidan chiqadigan mohir usta" ma'nosida. Tarjima 1 ("oltin qo'llari bor") — buqva'lizm: o'zbek o'quvchi buni "qo'llari qimmatbaho" deb tushunishi yoki g'aliz eshitishi mumkin, frazeologik ma'no yo'qoladi. Tarjima 2 ("qo'li gul", "uddaburon usta") — o'zbekcha analog/ekvivalent frazeologizm bilan ta'sirni tiklaydi. (Eslatma: "qo'li gul" — o'zbekcha tayyor ibora, aynan shu ma'noni beradi — bu eng yaxshi yechim.)

Mashq 9 (namunaviy javob): Masalan, «Волко́в боя́ться — в лес не ходи́ть»: (a) so'zma-so'z — "Bo'rilardan qo'rqsang — o'rmonga borma" (tushunarli, lekin maqol ohangi bo'sh). (b) adekvat — "Qo'rqoq savdogar na foyda ko'radi, na ziyon / Qo'rqqan oldin musht ko'taradi" (o'zbekcha maqol ohangi bilan). Buqva'lda maqolning yig'iqligi, xalq ohangi va ritmi yo'qolgan — u shunchaki gap bo'lib qolgan. (Sizning iborangiz boshqacha bo'lishi mumkin — asosiysi ikki tarjima farqini to'g'ri ko'rsatish.)

12. Xulosa va keyingi darsga ko'prik

Bugun siz o'rgandingiz:

• Tarjima turlari: буква́льный (so'zma-so'z — ko'pincha xato), во́льный (erkin — mustaqil ijodga yaqin), адеква́тный (mos, to'laqonli — ideal, ikki qutb o'rtasidagi oltin o'rta). "Aniqlik" — bu so'z emas, ta'sir muvofiqligi.
• Эквивале́нтность darajalari (Komissarov): aloqa maqsadi vaziyat xabar gap tuzilishi so'z darajasi. Eng yuqori daraja har doim ham eng yaxshi tarjima emas — tarjimon "qaysi darajada ekvivalentlik yetarli" degan savolni yechadi.
• She'r tarjimasi — eng qiyin janr: ma'no + разме́р + ри́фма + obraz + звукопись + ohangni bir vaqtda saqlab bo'lmaydi. Tarjimon ustuvorlik belgilaydi va muqarrar yo'qotishni boshqaradi. Ikki maktab: Марша́к (aniq shakl) va Пастерна́к (erkin ruh). Aforizm: "tarjima — ayolga o'xshaydi: chiroyli bo'lsa sodiq emas...".
• Nasr tarjimasi — "osonroq" emas: идиости́ль (muallif ovozi), sintaktik ritm, register va ре́чевая характери́стика (personaj nutqi) saqlanadi. Uslubni tekislash — muallifni o'ldirish.
• Tarjima transformatsiyalari: перестано́вка, заме́на, добавле́ние, опуще́ние, антоними́ческий перево́д, целостное преобразова́ние, компенса́ция. Bular kalka emas — matn talab qilgan majburiy amallar.
• Realiya, frazeologizm, so'z o'yini — badiiy matnda eng qiyin uchtalik; непереводи́мость kompensatsiya bilan yengiladi. Tarjimon "ko'rinmasligi" (доместикация) va koloritni saqlash (форенизация) o'rtasida tanlaydi.
• Asosiy ko'nikma: badiiy tarjima — uch bosqichli ijod: analiz (asl matnni o'qish) qaror (nima saqlanadi, nima qurbon qilinadi) sintez (yangi badiiy matn + kompensatsiya). Buqva'lizm birinchida qotadi, volnost ikkinchini o'tkazib yuboradi, adekvatlik uchalasini bosib o'tadi.

Eslatib qo'yamiz: badiiy tarjimaning oltin qoidasi — so'z o'zgaradi, ruh saqlanadi. Tarjima — so'zni so'zga almashtirish emas (bu — buqva'lizm), o'z she'ringni yozish ham emas (bu — volnost), balki asl matnning jonini ikkinchi tilda qayta tug'dirishdir. Yo'qotish muqarrar; mahorat — nimani yo'qotishni bilishda va yo'qolganini kompensatsiya bilan qoplashda. C2 o'quvchisi ikki tilni ham ona tili kabi his qiladi va matnni buzmasdan bir olamdan ikkinchisiga ko'chiradi.

Keyingi dars — C2 — 19-dars: Разговорная виртуозность — jonli nutq, ekspromt, so'z topqirligi (разгово́рная виртуо́зность). Bugun siz yozma cho'qqini — matnni matnga aylantirish san’atini — ko'rdingiz. Bu ijod sekin, o'ylab, qayta-qayta tuzatib qilinadi: tarjimon so'zni tarozida tortadi. Keyingi darsda esa aksincha — tezkor, jonli, o'ylab o'tirmasdan til mahoratiga o'tamiz: jonli suhbatda ekspromt topish, so'z topqirligi (нахо́дчивость), hozirjavoblik, o'rinli hazil va zukko javob. Bugun tarjimon vaqt bilan ishlaydi — ertaga notiq vaqtsiz, bir lahzada til boyligini ishga soladi. Yozma virtuozlik (bugun) va og'zaki virtuozlik (ertaga) — C2 ustasining ikki qo'li: biri sabr bilan yaratadi, ikkinchisi bir lahzada chaqnaydi. Уда́чи! (Omad!)