A1 — 14-dars: Present Simple (kundalik ish va doimiy haqiqat)
A1 — BOSHLANG'ICH · 14-dars
1. Dars nomi, maqsad va motivatsiya
Bu — A1 ning eng muhim grammatik darsi: birinchi to'liq zamon — Present Simple (hozirgi oddiy zamon). U kundalik, takroriy ishlar (I work every day), doimiy haqiqat (Water boils at 100°) va odatlar ni bildiradi.
Real hayotda nega kerak: o'zingiz va boshqalar haqida gapirishning asosi — "Men nima qilaman", "U qayerda ishlaydi", "Biz dars boshlaymiz". Intervyuda: "I work as a developer. I use JavaScript every day." Bu zamonsiz oddiy kundalik suhbat ham qurolmaysiz.
O'xshatish: Present Simple — bu sizning hayotingizning "jadvali" (har kuni takrorlanadigan). Bir martalik, hozir bo'layotgan ish emas (u — Present Continuous, A2), balki odat va qoida.
Bu darsda eng muhim o'zbekona qiyinchilik: he / she / it bilan fe'lga -s qo'shish (he works). Buni boshidan to'g'ri o'rnatamiz.
2. Avvalgi darsdan takror
- 4-dars: olmoshlar (I/you/he/she/it/we/they); 5-dars: to be (am/is/are); 13-dars: vaqt iboralari (at 7, on Monday, in the morning).
- Tez mashq: He ___ (is) a teacher. They ___ (are) here. — to be ni eslang. Bugun boshqa fe'llar (work, live, like) bilan ishlaymiz.
Diqqat — chalkashmang: to be (am/is/are) — alohida; work, like, live kabi oddiy fe'llar — boshqa qoidaga bo'ysunadi (quyida). to be da -s yo'q.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Present Simple qachon ishlatiladi
- Kundalik/takroriy ish (odat): I get up at 7 every day. — Har kuni 7 da turaman.
- Doimiy haqiqat (fakt): The sun rises in the east. — Quyosh sharqdan chiqadi.
- Jadval/dastur: The train leaves at 9. — Poyezd 9 da jo'naydi.
- Doimiy holat: I live in Tashkent. She likes coffee.
Ko'pincha takror ravishlari bilan: always, usually, often, sometimes, never, every day (A2 da chuqur).
3.2. Asosiy tuzilish — fe'l shakli
Ijobiy gapda fe'l deyarli o'zgarmaydi — faqat he/she/it da -s qo'shiladi:
| Olmosh | Fe'l | Misol |
|---|---|---|
| I | work | I work. |
| you | work | You work. |
| he | works | He works. |
| she | works | She works. |
| it | works | It works. |
| we | work | We work. |
| they | work | They work. |
QOIDA (yodlang):
I / you / we / they fe'l O'ZGARMAYDI (work, live, like)
he / she / it fe'l + S (works, lives, likes)Oltin qoida: "He, she, it — S qo'shilsin!" Bu — o'zbeklar eng ko'p unutadigan qoida. He work () He works ().
O'xshatish: -s — bu "uchinchi shaxs solig'i". I/you/we/they bepul; lekin he/she/it fe'lga doim bitta "s soliq" to'laydi.
3.3. -s / -es / -ies qo'shish qoidasi (he/she/it)
Ko'plik otlardagidek (9-dars) — uchta holat:
- Oddiy: +s works, lives, plays, eats
- -s, -ss, -x, -ch, -sh, -o dan keyin: +es goes, does, watches, washes, finishes
- undosh + y: y ies study studies, fly flies (lekin play plays — unli+y)
work works go goes watch watches
study studies play plays do does3.4. Maxsus 3-shaxs shakllari (yodlang)
have has (he has, not "haves")
go goes
do does /dʌz/
be is (3-shaxs)3.5. -s talaffuzi (otlardagidek — 9-dars)
/s/ tovushsizdan keyin: works "wə:ks", likes "layks"
/z/ tovushli/unlidan keyin: lives "livz", plays "pleyz", goes "gouz"
/ɪz/ s/z/ch/sh dan keyin: watches "wochiz", washes "woshiz"Native siri: does "daz" va goes "gouz" — yozilishiga aldanmang (o "a"/"ou" bo'ladi).
3.6. Chastota (takror) ravishlari — qanchalik tez-tez?
Present Simple odat va takroriy ishni bildirgani uchun, uni ko'pincha qanchalik tez-tez bo'lishini ko'rsatuvchi ravishlar bilan ishlatiladi. Bu ravishlar takrorlanish darajasini eng ko'pdan (100%) eng kamgacha (0%) tartibda quyidagicha:
always (100%) — doim, har doim
usually (~90%) — odatda
often (~70%) — tez-tez
sometimes (~50%) — ba'zan
rarely (~10%) — kamdan-kam
never (0%) — hech qachonEng muhim qoida — o'rni: bu ravishlar oddiy fe'ldan oldin turadi (o'zbekchada esa fe'ldan oldin ham keladi, shuning uchun mantiq bir xil):
I always get up at 7. — Men doim 7 da turaman.
She usually drinks tea. — U odatda choy ichadi.
He often works late. — U tez-tez kech ishlaydi.
We sometimes watch TV. — Biz ba'zan televizor ko'ramiz.
They never eat meat. — Ular hech qachon go'sht yemaydi.Diqqat — bitta istisno: to be (am/is/are) bilan ravish fe'ldan keyin turadi: She is always late (fe'l is dan keyin), lekin She always comes late (oddiy fe'l comes dan oldin). Buni hozircha shunchaki eslab qo'ying.
Tez-tez xato: o'zbeklar ravishni gap oxiriga qo'yishga moyil (I get up at 7 always ). To'g'risi — fe'ldan oldin: I always get up at 7 ().
3.7. Vaqt iboralari — qachon takrorlanadi?
Ravishlardan tashqari, Present Simple muayyan vaqt iboralari bilan yuradi. Ular odatda gap oxirida (ba'zan boshida) turadi:
every day / every morning / every week — har kuni / har tong / har hafta
on Mondays / on Fridays — dushanbalarda / juma kunlari
in the morning / in the evening — ertalab / kechqurun
at 7 (o'clock) / at the weekend — soat 7 da / dam olish kunlari
twice a week / three times a day — haftasiga ikki marta / kuniga uch martaI go to the gym every day. — Har kuni sport zaliga boraman.
She works on Mondays. — U dushanbalarda ishlaydi.
We study English twice a week. — Biz haftasiga ikki marta inglizcha o'qiymiz.Farq: chastota ravishi (always) fe'l oldiga, vaqt iborasi (every day) esa ko'pincha gap oxiriga tushadi. Ikkalasi bir gapda ham kelishi mumkin: I usually get up at 7 every day.
4. Misollar
I (you/we/they) — fe'l o'zgarmaydi:
I work in an office. — Men ofisda ishlayman.
They live in Samarkand. — Ular Samarqandda yashaydi.
We study English. — Biz inglizcha o'qiymiz.
he/she/it — +s:
He works as a developer. — U dasturchi bo'lib ishlaydi.
She likes coffee. — U kofeni yoqtiradi.
My phone works well. — Telefonim yaxshi ishlaydi.
doimiy haqiqat / jadval:
The sun rises in the east. — Quyosh sharqdan chiqadi.
The shop opens at 9. — Do'kon 9 da ochiladi.
chastota ravishi + vaqt iborasi bilan:
I always drink coffee in the morning. — Ertalab doim kofe ichaman.
She usually starts work at 8. — U odatda ishni 8 da boshlaydi.
He often plays football on Sundays. — U yakshanbalarda tez-tez futbol o'ynaydi.
We never work on holidays. — Bayramlarda hech qachon ishlamaymiz.(Inkor va savol — keyingi darsda, 15-dars: don't/doesn't, do/does.)
5. Talaffuz bo'limi
- 3-shaxs -s: /s/ (works, likes), /z/ (lives, goes, plays), /ɪz/ (watches, finishes).
- does /dʌz/ "daz", goes /ɡəʊz/ "gouz", has /hæz/ "hez".
- studies "stadiz", finishes "finiʃiz".
Topshiriq: works, lives, goes, watches, studies, has — har birini ayting; -s tovushini to'g'ri tanlang. So'ng o'zingiz haqingizda "I work... I live... I study..." ni ovoz chiqarib ayting.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| English | IPA / talaffuz | O'zbekcha | Misol gap |
|---|---|---|---|
| work | /wɜːk/ wə:k | ishlamoq | I work every day. |
| live | /lɪv/ liv | yashamoq | She lives here. |
| study | /ˈstʌdi/ stadi | o'qimoq | We study English. |
| like | /laɪk/ layk | yoqtirmoq | He likes tea. |
| go | /ɡəʊ/ gou | bormoq | I go to work. |
| have | /hæv/ hev | ega bo'lmoq | He has a car. |
| get up | /ɡet ʌp/ get ap | turmoq (uyqudan) | I get up at 7. |
| eat | /iːt/ i:t | yemoq | She eats breakfast. |
| watch | /wɒtʃ/ woch | tomosha qilmoq | He watches TV. |
| start | /stɑːt/ sta:t | boshlamoq | The class starts at 9. |
| finish | /ˈfɪnɪʃ/ finiʃ | tugatmoq | I finish at 6. |
| use | /juːz/ yu:z | foydalanmoq | I use a computer. |
Kollokatsiya: go to work/school/bed, get up early/late, have breakfast/lunch/dinner, watch TV. Butun ibora bo'lib yodlang.
7. O'qish matni — kundalik tartib (daily routine)
My name is Ali. I am a developer. — Mening ismim Ali. Men dasturchiman.
I get up at seven o'clock every day. — Har kuni soat 7 da turaman.
I have breakfast and go to work. — Nonushta qilaman va ishga boraman.
I work in an office in Tashkent. — Toshkentda, ofisda ishlayman.
I use JavaScript every day. — Har kuni JavaScript ishlataman.
My friend Bek works with me. — Do'stim Bek men bilan ishlaydi.
He likes coffee, but I like tea. — U kofeni yoqtiradi, men choyni.
We finish at six and go home. — 6 da tugatamiz va uyga boramiz.Topshiriq: matndagi 3-shaxs fe'llarni (works, likes...) toping; nega -s borligini ayting. So'ng matnni o'zingiz haqingizda qayta yozing.
8. O'zbekcha-inglizcha tipik xatolar
3-shaxsda -s ni unutish: He work. She like coffee. It work. Sabab: o'zbekchada fe'l shaxsga qarab bunday o'zgarmaydi; -s tushunchasi yo'q. He work*s. She likes coffee. It works.* (eng ko'p xato!)
I/you ga -s qo'shish: I works. You likes. I work. You like. (-s faqat he/she/it).
have ni 3-shaxsda: He have a car. He has a car.
to be + oddiy fe'lni aralashtirish: I am work. He is works. I work. / He works. (Present Simple da am/is kerak emas; to be alohida fe'l).
Doimiy ish uchun Present Continuous: I am working every day (har kuni — odat). I work every day. (odat Present Simple; am working hozir bo'layotgan ish, A2).
Chastota ravishini gap oxiriga qo'yish: I get up early always. She drinks tea usually. Sabab: o'zbekchada ravish erkinroq yurgani uchun, ingliz tilida ham oxiriga qo'ymoqchi bo'lasiz. I always get up early. She usually drinks tea. (ravish oddiy fe'ldan oldin).
-y li fe'lda -es ni noto'g'ri qo'shish: He studys. She flys. He studie*s. She flies.* (undosh + y -ies), lekin play plays (unli + y, o'zgarmaydi).
Mini-mashq (ravish o'rni): ravishni to'g'ri joyga qo'ying —
(often) He ___ works ___ late.·(never) They ___ eat ___ meat.·(usually) I ___ get up ___ at 7.Javob: He often works late. · They never eat meat. · I usually get up at 7. (Hamma ravish oddiy fe'ldan oldin.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Fe'lning to'g'ri shakli (Present Simple):
I ___ (work) in an office. He ___ (live) in Samarkand.
She ___ (like) tea. They ___ (study) English.
My phone ___ (work) well. Ali ___ (go) to work by bus.
She ___ (have) two children. We ___ (start) at nine.Mashq 2. -s, -es yoki -ies?
go ___, watch ___, study ___, play ___, do ___, finish ___
Mashq 3. -s talaffuzi (/s/, /z/, /ɪz/)?
works = ___, lives = ___, watches = ___, goes = ___
Mashq 4. To'g'rilang:
He work in a bank., I likes coffee., She have a car., They studies English., I am work every day.
Mashq 5. O'zbekchadan inglizchaga:
Men Toshkentda yashayman. = ___
U dasturchi bo'lib ishlaydi. = ___
Biz har kuni inglizcha o'qiymiz. = ___
U choyni yoqtiradi. = ___
Mashq 6. Gapni he/she ga aylantiring:
I work in an office. He ___
They live here. She ___
We study English. He ___
Mashq 7. Chastota ravishini to'g'ri joyga qo'ying:
(always) She ___ drinks ___ coffee.
(often) We ___ watch ___ TV.
(never) He ___ eats ___ fish.
(usually) They ___ get up ___ early.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Maqsad: Present Simple bilan o'z kundalik tartibingizni (daily routine) va boshqalar haqida xatosiz gapira olish.
Vazifa:
- Yozish: kundalik tartibingizni 8 ta gap bilan yozing (I get up at... I go to... I work... I finish at...) va "tekshir" deb yuboring.
- 3-shaxs mashqi: oilangiz a'zosi yoki do'stingiz haqida 5 ta gap yozing (My father works... He likes... She gets up...) — diqqat: -s! Men aynan -s ni tekshiraman.
- Rol o'yini: "Men haqimda so'ra" deb yozing — men Present Simple savollar beraman (15-darsdan keyin to'liq), siz odatlaringizni aytasiz.
"Tayyor" mezonlari:
- I/we bilan fe'l o'zgarmagan; he/she bilan -s qo'shilgan.
- Kamida bitta have has to'g'ri ishlatilgan.
- Vaqt iborasi qo'shilgan (at 7, every day — 13-dars).
- to be va oddiy fe'l aralashmagan (I work, I am work emas).
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: work / lives / likes / study / works / goes / has / start. Mashq 2: goes, watches, studies, plays, does, finishes. Mashq 3: works /s/, lives /z/, watches /ɪz/, goes /z/. Mashq 4: He works in a bank. / I like coffee. / She has a car. / They study English. / I work every day. Mashq 5: I live in Tashkent. / He works as a developer. / We study English every day. / She likes tea. Mashq 6: He works in an office. / She lives here. / He studies English. Mashq 7: She always drinks coffee. / We often watch TV. / He never eats fish. / They usually get up early. (ravish oddiy fe'ldan oldin).
12. Xulosa va keyingi dars
Tez ma'lumotnoma:
Present Simple — odat, doimiy haqiqat, jadval.
I / you / we / they fe'l (I work, they live)
he / she / it fe'l + S (he works, she lives)
+es: gogoes, watchwatches, dodoes
+ies: studystudies | havehas
-s talaffuzi: /s/ works | /z/ lives | /ɪz/ watches
Ravish (always/usually/often/never) oddiy fe'ldan OLDIN
Vaqt iborasi (every day/on Mondays) ko'pincha gap oxiridaAsosiy nuqtalar:
- Present Simple = takroriy ish, odat, doimiy haqiqat.
- he/she/it fe'l + s (eng muhim qoida!).
- have has, go goes, do does.
- to be (am/is/are) va oddiy fe'l — aralashmaydi.
Bog'lanish: Present Simple — barcha keyingi zamonlarning "nol nuqtasi". Keyingi dars uning inkor/savol shaklini (do/does) beradi; A2 da Present Continuous bilan solishtirasiz; takror ravishlari (always/usually) shu zamon bilan ishlaydi.
Keyingi dars — A1 — 15-dars: Present Simple — inkor (don't/doesn't) va savol (do/does). Endi "men ishlamayman", "u yoqtiradimi?" deyishni o'rganamiz — o'zbeklar uchun yangi tushuncha: yordamchi fe'l do/does.
Manba
R. Murphy, "English Grammar in Use" (Present Simple, Units 2–4); Cambridge Dictionary; British Council LearnEnglish — "Present simple".
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!