A1 — 21-dars: Buyruq gaplar (imperatives)
A1 — BOSHLANG'ICH · 21-dars
1. Dars nomi, maqsad va motivatsiya
Bu darsda buyruq gaplar (imperatives) ni o'rganasiz: kimgadir nimadir qilishni (yoki qilmaslikni) aytish — Open the door. Don't run. Let's go.
Real hayotda nega kerak: yo'l ko'rsatish (Turn left. Go straight.), retsept (Add salt. Mix well.), ko'rsatma/qo'llanma (Click here. Press the button. — dasturchiga: Install the package. Run the command.), ogohlantirish (Be careful! Don't touch!), taklif (Let's start.). Eng qisqa, eng to'g'ridan-to'g'ri gap turi.
O'xshatish: buyruq gap — "tugma". Hech qanday ega kerak emas, faqat harakat: Stop! (To'xtang!), Sit down (O'tiring). Bosasiz — ishlaydi. Ingliz tilidagi eng sodda gap tuzilishi.
2. Avvalgi darsdan takror
- 20-dars: can (sof fe'l: can swim). Buyruq ham sof fe'l bilan boshlanadi — o'xshash.
- 15-dars: don't (inkor yordamchisi) — buyruq inkorida ham don't ishlatiladi.
- Tez mashq: Can you open the door? (iltimos) — bugun Open the door (buyruq) bilan solishtiramiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Buyruq gap qanday tuziladi — egasiz!
Buyruq gap fe'lning sof shakli (infinitive without "to") bilan boshlanadi. Ega (you) yozilmaydi — u yashirin:
(You) + fe'l (sof) + ...
Open the door. — Eshikni oching.
Sit down. — O'tiring.
Come here. — Bu yerga keling.
Listen carefully. — Diqqat bilan tinglang.Oltin qoida: buyruqda ega yo'q, fe'l boshda va sof: Open the door (You open , To open ). Bir xil gap "sen"ga ham, "siz"ga ham, "sizlar"ga ham — ingliz tilida buyruq shakli bitta. Kontekstga qarab tarjimasi turlicha bo'ladi (rasmiy: "Oching", yaqin do'stga: "Och"), lekin inglizcha shakl o'zgarmaydi.
Egasi qayerda? "Egasiz" degani ega umuman yo'q degani emas — ega you (siz/sen), lekin u aytilmaydi, chunki buyruq har doim tinglovchiga (sizga) qaratilgan. Shuning uchun yozishning hojati yo'q: Open the door = "(Siz) eshikni oching". Bu ingliz tilidagi yagona shakl bo'lib, unda ega tushib qoladi.
3.2. Inkor buyruq — Don't + fe'l
"Qilmang" demoqchi bo'lsangiz, oldiga Don't (Do not) qo'shasiz. Fe'l yana sof — Don't dan keyin ham fe'l shakli o'zgarmaydi:
Don't + fe'l (sof)
Don't run. — Yugurmang.
Don't be late. — Kechikmang. (be — to be sof shakli)
Don't worry. — Xavotir olmang.
Don't touch it. — Unga tegmang.Diqqat: to be buyruqda be: Be careful! (Ehtiyot bo'ling!), Don't be shy (Uyalmang). Are careful ().
Muhim qoida — Don't dan keyin "s" yoki "to" yo'q: buyruqda ega yo'q, shuning uchun doesn't ham, -s ham qo'shilmaydi: Don't runs (), He don't run ( — bu buyruq emas). To'g'risi doim Don't run. Shuningdek to qo'shilmaydi: Don't to run (). Bu ikki xato o'zbekzabon o'quvchida eng ko'p uchraydi.
Inkor buyruq har doim Don't bilan: o'zbek tilida "-ma/-mang" qo'shimchasi fe'lga qo'shiladi (yugur-ma), inglizchada esa alohida so'z — Don't — fe'l oldiga qo'yiladi. Not run () yoki No run () emas. Faqat belgi/e'lonlarda No smoking, No parking kabi qisqa shakl ishlatiladi, lekin bu to'liq buyruq gap emas.
3.3. Let's — birgalikda taklif ("kel, ...aylik")
O'zingizni ham qo'shib taklif qilmoqchi bo'lsangiz — Let's (Let us qisqargani) + sof fe'l. Bu "kel(ing), ...aylik" ma'nosini beradi va harakatga siz ham qatnashasiz:
Let's + fe'l (sof)
Let's go. — Ketdik. / Boraylik.
Let's start. — Boshlaylik.
Let's have a break. — Tanaffus qilaylik.
Let's not argue. — Janjallashmaylik. (inkor: Let's not)Farq — buyruq va taklif: Go home! (Uyga boring! — faqat tinglovchiga) va Let's go home (Uyga ketaylik — men + siz birga). Buyruqda harakatni boshqa odam bajaradi; Let's da esa biz birga bajaramiz. Shuning uchun Let's dan keyin ham fe'l sof: Let's go (Let's to go , Let's going ).
3.4. Xushmuomalalik — please
Buyruqning o'zi ba'zan qo'pol eshitiladi, shuning uchun please so'zi bilan yumshatiladi. Please ni ikki joyga qo'yish mumkin — gap boshida yoki oxirida (oxirida bo'lsa, oldiga vergul qo'yiladi):
Please sit down. / Sit down, please. — Iltimos, o'tiring.
Please don't smoke here. — Iltimos, bu yerda chekmang.
Please wait a moment. — Iltimos, bir oz kuting.Native siri: to'g'ridan buyruq (Give me water) begona odamga qo'pol eshitiladi. Eng xushmuomala so'rov — can/could bilan savol: Could you pass the water, please? (20-dars). Muloyimlik darajasi shunday oshib boradi: Give me water (buyruq, qo'pol) Please give me water (yumshoqroq) Could you give me water, please? (eng rasmiy va muloyim). Yaqin do'stga oddiy buyruq (Pass the salt) tabiiy; begona yoki katta odamga please yoki could you ishlating.
3.5. Ketma-ket ko'rsatma (and / then)
Qadamlarni bog'lash:
Go straight and turn left. — To'g'ri yuring va chapga buriling.
Open the app, then click "New". — Ilovani oching, keyin "New" ni bosing.
First, install Node. Next, run npm. — Avval Node o'rnating. Keyin npm ishga tushiring.3.6. Buyruq gap qayerda ishlatiladi
Buyruq gap juda ko'p vaziyatda kerak bo'ladi. Beshta asosiy holatni eslab qoling:
- Ko'rsatma / qo'llanma: biror ishni bosqichma-bosqich tushuntirganda — Click here. Press the button. Enter your name. (dasturchiga: Install the package. Run the command.).
- Retsept: ovqat tayyorlash bosqichlari — Add salt. Mix well. Boil for five minutes.
- Yo'l ko'rsatish: manzilni tushuntirganda — Go straight. Turn left. Stop at the corner.
- Ogohlantirish: xavf haqida aytganda, ko'pincha undov bilan — Be careful! Don't touch! Watch out!
- Taklif: biror ishni birga qilishga chorlaganda — Let's start. Let's go. Sit down and relax.
Diqqat: buyruq gapni to'g'ri o'rinda ishlatish muhim. Begona odamga quruq buyruq (Give me your pen) qo'pol; ko'rsatma, retsept, ogohlantirish va yo'l ko'rsatishda esa buyruq gap eng tabiiy va qulay tanlovdir.
Mini-mashq (javobi bilan): quyidagi buyruqlarni inglizchaga o'giring.
- Eshikni yoping. 2. Yugurmang. 3. Ehtiyot bo'ling! 4. Keling, boshlaylik.
Javob: 1. Close the door. 2. Don't run. 3. Be careful! 4. Let's start. — E'tibor bering: barcha to'rttasida ega yo'q, fe'l boshda va sof.
4. Misollar
IJOBIY BUYRUQ:
Open your books. — Kitoblaringizni oching.
Turn right at the corner. — Burchakda o'ngga buriling.
Call me later. — Keyinroq menga qo'ng'iroq qiling.
INKOR BUYRUQ:
Don't open the window. — Derazani ochmang.
Don't be afraid. — Qo'rqmang.
Don't forget your keys. — Kalitlaringizni unutmang.
LET'S:
Let's eat. — Keling, ovqatlanaylik.
Let's watch a film. — Film ko'raylik.
XUSHMUOMALA:
Please wait here. — Iltimos, shu yerda kuting.5. Talaffuz bo'limi
- Buyruq ohangi odatda tushadi (), qat'iy: "Sit DOWN."
- Don't /dəʊnt/ "dount", Let's /lets/ "lets".
- Be careful — "bi: keəfl"; Don't worry — "dount wari".
Native siri: buyruqni yumshatish ohang bilan ham bo'ladi — "Sit down, please" ni ko'tariluvchi/iliq ohangda ayting. Qat'iy ohang = buyruq; iliq ohang = taklif.
Topshiriq: Open the door. Don't run. Let's go. Be careful! ni mos ohang bilan ayting (buyruq tushuvchi, taklif iliq).
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali) — ko'rsatma fe'llari
| English | IPA / talaffuz | O'zbekcha | Misol gap |
|---|---|---|---|
| open | /ˈəʊpən/ oupən | ochmoq | Open the door. |
| close / shut | /kləʊz/ klouz | yopmoq | Close the window. |
| turn | /tɜːn/ tə:n | burilmoq | Turn left. |
| go straight | /ɡəʊ streɪt/ | to'g'ri yurmoq | Go straight. |
| stop | /stɒp/ stop | to'xtamoq | Stop here. |
| wait | /weɪt/ weyt | kutmoq | Wait a minute. |
| listen | /ˈlɪsn/ lisn | tinglamoq | Listen carefully. |
| look | /lʊk/ luk | qaramoq | Look at this. |
| be careful | /biː ˈkeəfl/ | ehtiyot bo'lmoq | Be careful! |
| don't worry | /dəʊnt ˈwʌri/ | xavotir olmaslik | Don't worry. |
| press / click | /pres/, /klɪk/ | bosmoq | Press the button. |
| add | /æd/ ed | qo'shmoq | Add some salt. |
Kollokatsiya: turn left/right, go straight on, be careful/quiet/quick, don't worry/forget, press the button, click here. Yo'l: Go straight, then turn left at the lights.
7. O'qish matni — yo'l ko'rsatish + retsept
Directions: — Yo'l ko'rsatish:
Go straight for two minutes. — Ikki daqiqa to'g'ri yuring.
Turn left at the bank. — Bankda chapga buriling.
Don't cross the road. — Yo'ldan o'tmang.
The cafe is on your right. Stop there. — Kafe o'ng tomonda. Shu yerda to'xtang.
A simple recipe (tea): — Oddiy retsept (choy):
Boil the water. — Suvni qaynating.
Add the tea. Wait three minutes. — Choy soling. Uch daqiqa kuting.
Don't add too much sugar. Enjoy! — Juda ko'p shakar qo'shmang. Yoqimli ishtaha!Topshiriq: matndagi buyruqlarni (ijobiy/inkor) belgilang; o'z uyingizga yo'lni buyruq gaplar bilan yozing.
8. O'zbekcha-inglizcha tipik xatolar
Egani yozish: You open the door. You don't run. Sabab: odatdagi gapda ega bor; buyruqda ham qo'shib yuborish. Open the door. Don't run. (ega yo'q).
"to" qo'shish: To open the door. To sit down. Open the door. Sit down. (sof fe'l, to'siz).
Inkorda don't tushirish: Not run. No smoking (belgi sifatida OK, lekin buyruqda:). Don't run. Don't smoke here.
to be buyrug'ida are/is: Are careful! Is quiet! Be careful! Be quiet! (to be be).
Let's dan keyin "to": Let's to go. Let's going. Let's go. (Let's + sof fe'l).
Don't dan keyin "to": Don't to run. Don't to be late. Sabab: o'zbek o'quvchi fe'lni "to" bilan boshlanadi deb o'ylaydi. Don't run. Don't be late. (Don't + sof fe'l, to'siz).
Buyruqda fe'lga "-s": Opens the door. Don't runs. Sabab: ega yashiringan (you), lekin o'quvchi 3-shaxs deb adashadi. Open the door. Don't run. (buyruqda hech qachon -s yo'q).
9. Mashqlar
Mashq 1. Buyruq gap tuzing (sof fe'l bilan):
(open / the window) ___
(not / be / late) ___
(listen / carefully) ___
Mashq 2. Ijobiyni inkorga (yoki aksincha):
Open the door. ___
Don't run. ___
Be quiet. ___
Mashq 3. Let's bilan taklif qiling:
(start) ___
(have a break) ___
(not / argue) ___
Mashq 4. To'g'rilang:
You open the door., To sit down., Not run here., Are careful!, Let's to go.
Mashq 5. O'zbekchadan inglizchaga:
Eshikni oching. = ___
Yugurmang. = ___
Ehtiyot bo'ling! = ___
Keling, boshlaylik. = ___
Iltimos, shu yerda kuting. = ___
Xavotir olmang. = ___
Mashq 6. Buyruq gapdan foydalanib, choy damlash ko'rsatmasini 3 qadamda yozing (kamida bittasi inkor bo'lsin). Namuna: Boil the water. Add the tea. Don't add too much sugar.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Maqsad: buyruq gaplar bilan ko'rsatma, yo'l va taklifni aniq bera olish.
Vazifa:
- Yo'l ko'rsatish: uyingizdan eng yaqin do'konga yo'lni 5 ta buyruq gap bilan yozing (Go straight. Turn left...) va "tekshir" deb yuboring.
- Retsept/ko'rsatma: sevimli ovqatingiz yoki oddiy ish (choy damlash, ilova o'rnatish) ko'rsatmasini 5 qadamda yozing (ijobiy + kamida 1 inkor: Don't...).
- Rol o'yini: "Men sayohatchiman, yo'l so'rayman" deb yozing — siz menga buyruq gaplar bilan yo'l ko'rsatasiz.
"Tayyor" mezonlari:
- Buyruq egasiz, fe'l sof (boshda).
- Kamida bitta inkor (Don't...) ishlatilgan.
- Be careful/quiet (to be be) to'g'ri.
- Kamida bitta Let's yoki please qo'shilgan.
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: Open the window. / Don't be late. / Listen carefully. Mashq 2: Don't open the door. / Run. / Don't be quiet. Mashq 3: Let's start. / Let's have a break. / Let's not argue. Mashq 4: Open the door. / Sit down. / Don't run here. / Be careful! / Let's go. Mashq 5: Open the door. / Don't run. / Be careful! / Let's start. / Please wait here. (Wait here, please.) / Don't worry. Mashq 6: (namuna javob) Boil the water. Add the tea. Wait three minutes. Don't add too much sugar. — buyruqlar egasiz, fe'l boshda; kamida bitta Don't....
12. Xulosa va keyingi dars
Tez ma'lumotnoma:
Buyruq gap (imperative) — egasiz, sof fe'l boshda
IJOBIY: Open the door. Sit down. Be careful. (to be be)
INKOR: Don't run. Don't be late.
TAKLIF: Let's go. Let's not argue. (Let's + sof fe'l)
XUSHMUOMALA: Please sit down. / Sit down, please.Asosiy nuqtalar:
- Buyruq — egasiz, sof fe'l boshda (Open... Sit...).
- Inkor: Don't + fe'l; to be Be.../Don't be....
- Let's — birgalikda taklif.
- please yumshatadi; iltimos uchun can/could yaxshiroq.
Bog'lanish: buyruq mantig'i (sof fe'l) shartli gaplarda (B1: If you see him, tell me), ko'rsatma/qo'llanma yozishda (B2 texnik ingliz: README, docs) kerak bo'ladi.
Keyingi dars — A1 — 22-dars: have / have got (egalik). Endi "menda ... bor" deyishning ikki usulini o'rganamiz: I have a car / I've got a car — egalik, oila, kasallik va xususiyatlar uchun.
Manba
R. Murphy, "English Grammar in Use" (imperatives, let's); Cambridge Dictionary; British Council LearnEnglish — "Imperatives".
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!