WisarWisar
Ingliz tili kursi/A1 Boshlangich11 daqiqa

A1 — 20-dars: can / can't (qobiliyat, ruxsat, iltimos)

A1 — BOSHLANG'ICH · 20-dars


1. Dars nomi, maqsad va motivatsiya

Bu darsda birinchi modal fe'lcan ni o'rganasiz: "qila olaman / qila olmayman". I can swim. He can't drive. Can you help me?

Real hayotda nega kerak: qobiliyatingizni aytish (intervyu: "I can write clean code. I can work in a team."), ruxsat so'rash ("Can I sit here?"), yordam so'rash/taklif ("Can you help me? Can I help you?"). Kundalik va professional muloqotning markaziy fe'li.

O'xshatish: can — bu "imkoniyat kaliti". Oddiy fe'l (swim, drive) "harakat", can esa o'sha harakatni bajara olish/olmaslikni bildiradi: swim (suzmoq) can swim (suza olmoq).


2. Avvalgi darsdan takror

  • 14-15-dars: Present Simple (do/does). Diqqat: can — modal, u do/does talab qilmaydi (o'ziga xos).
  • 5-dars: to be (savol/inkor o'ziga xos) — can ham shunday "maxsus" fe'l.
  • Tez mashq: Do you like tea? (oddiy fe'l) — bugun Can you swim? (modal) bilan solishtiramiz.

3. Asosiy tushuntirish

3.1. can nima — modal fe'l xususiyatlari

can — yordamchi (modal) fe'l. Uning maxsus xususiyatlari bor (oddiy fe'ldan farqli):

  1. Undan keyin fe'l sof, to'siz (infinitive without "to"): can swim (can to swim ).
  2. Hech qachon -s olmaydi: he can (he cans ).
  3. Savol/inkor uchun do/does kerak emas — can o'zi harakat qiladi.
text
can + asosiy fe'l (sof)
  I can swim.   He can drive.   They can speak English.

3.2. Ma'nolari

Ma'no Misol O'zbekcha
Qobiliyat I can swim. Suza olaman.
Imkoniyat We can meet on Monday. Dushanba uchrasha olamiz.
Ruxsat You can go now. Endi ketsangiz bo'ladi.
Iltimos (savol) Can you help me? Yordam bera olasizmi?
Taklif Can I help you? Yordam beraymi?

3.3. Ijobiy — barcha shaxsga bir xil!

can hamma olmosh bilan bir xil (3-shaxsda ham o'zgarmaydi — bu oson!):

text
I can      we can
you can    they can
he can     she can    it can     (he cans  — -s YO'Q!)
text
I can speak English.    — Inglizcha gapira olaman.
She can drive a car.    — U mashina hayday oladi.
We can help you.        — Sizga yordam bera olamiz.

3.4. Inkor — can't (cannot)

text
can + not  cannot  can't  (qisqartma — eng ko'p ishlatiladi)
text
I can't swim.           — Suza olmayman.
He can't come today.    — U bugun kela olmaydi.
You can't park here.    — Bu yerga to'xtatib bo'lmaydi. (ruxsat yo'q)

Diqqat: cannot — bir so'z (can not emas, odatda). Qisqartma can't — kundalik nutqda.

3.5. Savol — Can ... ? (gap boshida)

Can gap boshiga chiqadi (do/does kerak emas):

text
Can + ega + fe'l ... ?
Can you swim?        — Suza olasizmi?
Can he drive?        — U hayday oladimi?
Can I sit here?      — Bu yerga o'tirsam bo'ladimi?

Qisqa javob:

text
Can you swim?    Yes, I can.  / No, I can't.
Can he help?     Yes, he can. / No, he can't.

3.6. could — birinchi tanishuv (o'tmish va muloyimlik)

couldcan ning o'tmish shakli va muloyim varianti. A1 da faqat ikki ishlatilishini bilib qo'ying (chuqur A2 da keladi):

  1. O'tmishdagi qobiliyat: When I was five, I could swim. (Besh yoshimda suza olardim.) He could read at four. (To'rt yoshida o'qiy olardi.) — o'tgan zamonda "-a olardim".
  2. Muloyim iltimos: Could you help me?Can you help me? ga qaraganda yumshoqroq, xushmuomalaroq. Notanish odamga yoki rasmiy vaziyatda could qulay: Could you open the window, please?
text
CAN  (hozir/oddiy):     Can you help me?
COULD (muloyimroq):     Could you help me?
COULD (o'tmish):        I could swim when I was five.

Diqqat: could ham modal — undan keyin fe'l sof (could swim, could to swim ), -s olmaydi (he could, he coulds ), inkori couldn't. can bilan bir xil "qoida" ishlaydi.

3.7. Sxema (umumiy)

text
IJOBIY:  I/you/he/we/they  can   swim.
INKOR:   I/you/he/we/they  can't swim.
SAVOL:   Can  I/you/he...  swim?
JAVOB:   Yes, I can. / No, I can't.
         (do/does YO'Q, -s YO'Q, fe'l SOF)

4. Misollar

text
QOBILIYAT:
  I can swim, but I can't drive.   — Suza olaman, lekin hayday olmayman.
  She can speak three languages.   — U uch tilda gapira oladi.

RUXSAT / IMKONIYAT:
  You can use my phone.            — Telefonimdan foydalansangiz bo'ladi.
  We can start now.                — Hozir boshlasak bo'ladi.

ILTIMOS / TAKLIF:
  Can you help me, please?         — Iltimos, yordam bera olasizmi?
  Can I have a coffee, please?     — Bitta kofe bersangiz? (do'konda)
  Can I help you?                  — Yordam beraymi?

Diqqat — bir gapda ikkala ma'no: I can cook, but I can't bake. (Ovqat pishira olaman, lekin non yopa olmayman.) Ijobiy va inkorni bitta gapda taqqoslash — juda tabiiy tuzilma.

Mini-mashq (og'zaki): quyidagi ma'nolarni can bilan ayting va tarjimasini o'ylang: (1) qobiliyat — men shaxmat o'ynay olaman; (2) ruxsat so'rash — bu yerga o'tirsam bo'ladimi; (3) iltimos — eshikni ocha olasizmi. Javob: (1) I can play chess. (2) Can I sit here? (3) Can you open the door?


5. Talaffuz bo'limi

  • can ikki xil talaffuz:
    • Urg'usiz (ijobiy gapda) zaif /kən/ "kən": I can swim "ay kən swim".
    • Urg'uli (javob, ta'kid) /kæn/ "ken": Yes, I can "ken".
  • can't /kɑːnt/ (BrE) "ka:nt" / /kænt/ (AmE) "kent".

Native siri — can vs can't: ijobiy can yutiladi (/kən/), inkor can't aniq, kuchli aytiladi (/kɑːnt/). Native nutqda farqni shu orqali ajratasiz: "I can swim" (kən, yengil) vs "I can't swim" (ka:nt, kuchli). Buni eshitishni mashq qiling — ko'pchilik shu yerda adashadi.

Topshiriq: I can swim / I can't swim ni ayting; can (zaif) va can't (kuchli) farqini his qiling.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali) — qobiliyat fe'llari

English IPA / talaffuz O'zbekcha Misol gap
can /kæn/, /kən/ ken, kən -a olmoq I can swim.
can't /kɑːnt/ ka:nt -a olmaslik I can't drive.
swim /swɪm/ swim suzmoq Can you swim?
drive /draɪv/ drayv haydamoq He can drive.
cook /kʊk/ kuk ovqat pishirmoq She can cook.
help /help/ help yordam bermoq Can you help me?
sing /sɪŋ/ siŋ qo'shiq aytmoq I can't sing.
dance /dɑːns/ da:ns raqsga tushmoq Can you dance?
ride /raɪd/ rayd minmoq (velosiped) I can ride a bike.
play /pleɪ/ pley o'ynamoq/chalmoq He can play the guitar.
understand /ˌʌndəˈstænd/ andəstend tushunmoq I can understand you.
speak /spiːk/ spi:k gapirmoq She can speak English.

Kollokatsiya: can speak English/a language, can play football/the guitar, can drive a car, can ride a bike. Can I have...? (do'konda buyurtma — idiomatik), Can you...? (iltimos).


7. Dialog — qobiliyat va iltimos

text
Job interview:

A: Can you write code in JavaScript?   — JavaScript'da kod yoza olasizmi?
B: Yes, I can. I can also use TypeScript. — Ha. TypeScript ham ishlata olaman.
A: Can you work in a team?              — Jamoada ishlay olasizmi?
B: Of course I can. I can't work late every day, though. — Albatta. Lekin har kuni kech ishlay olmayman.
A: That's fine. Can you start on Monday? — Yaxshi. Dushanba boshlay olasizmi?
B: Yes, I can. Thank you!               — Ha. Rahmat!

Topshiriq: dialogdagi can/can't ni belgilang; o'z qobiliyatlaringiz bilan intervyu javobini qayta yozing.


8. O'zbekcha-inglizcha tipik xatolar

  • can dan keyin "to": I can to swim. She can to drive. Sabab: o'zbekchada "-a olmoq" tuzilmasi; "to" qo'shib yuborish. I can swim. She can drive. (can + sof fe'l, to'siz).

  • 3-shaxsda -s: He cans swim. She can drives. He can swim. She can drive. (can o'zgarmaydi, fe'l ham sof).

  • do/does bilan: Do you can swim? He doesn't can drive. Can you swim? He can't drive. (can — modal, do/does kerakmas).

  • can va can't talaffuzini ajratmaslik. can /kən/ (yengil), can't /kɑːnt/ (kuchli) — eshitib farqlang.

  • Javobda asosiy fe'l: Can you swim? — Yes, I swim. Yes, I can. (modal qaytariladi).

  • could ni ham xato qilish: Could you to help me? He could drives. Could you help me? He could drive. (could ham modal — sof fe'l, -s yo'q, to yo'q — can bilan bir xil qoida).


9. Mashqlar

Mashq 1. can yoki can't (ma'noga qarab to'ldiring):

A fish ___ swim.        A cat ___ fly.
I ___ speak English (a little).   A baby ___ drive a car.

Mashq 2. Gap tuzing (can): (I / swim) ___ (she / drive / not) ___ (you / help me) savol: ___

Mashq 3. Savolga qisqa javob: Can you cook? (Yes) ___ Can he swim? (No) ___

Mashq 4. To'g'rilang: I can to swim., He cans drive., Do you can help me?, She can drives a car., Yes, I swim. (Can you swim? javobi)

Mashq 5. O'zbekchadan inglizchaga: Suza olaman, lekin hayday olmayman. = ___ Yordam bera olasizmi? = ___ U inglizcha gapira oladi. = ___ Bu yerga o'tirsam bo'ladimi? = ___

Mashq 6. could bilan (muloyim iltimos yoki o'tmish qobiliyati): Eshikni ocha olasizmi? (muloyimroq) ___ Besh yoshimda suza olardim. ___


10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

Maqsad: can/can't bilan qobiliyat, ruxsat va iltimosni xatosiz ifodalash.

Vazifa:

  1. Yozish: o'zingiz qila oladigan 4 ish va qila olmaydigan 3 ishni yozing (I can cook. I can't drive. I can speak Uzbek and English...) va "tekshir" deb yuboring.
  2. Intervyu rol o'yini: "Intervyu" deb yozing — men Can you...? deb professional qobiliyatlar haqida so'rayman, siz Yes, I can / No, I can't bilan to'liq javob berasiz.
  3. Iltimos mashqi: menga 4 ta xushmuomala iltimos/savol yozing (Can you...? Can I...?).

"Tayyor" mezonlari:

  • can dan keyin fe'l sof (to'siz, -s'siz).
  • can't inkor to'g'ri ishlatilgan.
  • Savol Can ...? (do/does'siz) to'g'ri qurilgan.
  • Qisqa javob Yes, I can / No, I can't to'g'ri.

11. Javoblar kaliti

Mashq 1: can / can't / can / can't. Mashq 2: I can swim. / She can't drive. / Can you help me? Mashq 3: Yes, I can. / No, he can't. Mashq 4: I can swim. / He can drive. / Can you help me? / She can drive a car. / Yes, I can. Mashq 5: I can swim, but I can't drive. / Can you help me? / She can speak English. / Can I sit here? Mashq 6: Could you open the door? / I could swim when I was five.


12. Xulosa va keyingi dars

Tez ma'lumotnoma:

text
can — modal fe'l (qobiliyat, ruxsat, iltimos, taklif)
  IJOBIY:  I/he/we can swim      (can + SOF fe'l, -s YO'Q)
  INKOR:   I/he/we can't swim    (cannot = can't)
  SAVOL:   Can you swim?          (do/does YO'Q)
  JAVOB:   Yes, I can / No, I can't
  Talaffuz: can /kən/ yengil | can't /kɑːnt/ kuchli
  could — o'tmish qobiliyat (I could swim) / muloyim iltimos (Could you...?)

Asosiy nuqtalar:

  • can + sof fe'l (to'siz); can o'zgarmaydi (-s yo'q).
  • Inkor can't, savol Can...? — do/does kerak emas.
  • Ma'nolar: qobiliyat, imkoniyat, ruxsat, iltimos, taklif.
  • can (/kən/) va can't (/kɑːnt/) talaffuzini ajrating.
  • couldcan ning o'tmishi (qobiliyat) va muloyim varianti (Could you...?); u ham modal (sof fe'l, -s yo'q).

Bog'lanish: can — birinchi modal; A2 da can't o'tmishi couldn't, should/must/have to (majburiyat), would like (xushmuomala istak) keladi; modal mantiq (sof fe'l, do'siz) butun kurs davomida.

Keyingi dars — A1 — 21-dars: Buyruq gaplar (imperatives). Endi buyruq, ko'rsatma va taklifni o'rganamiz: Open the door. Don't run. Let's go. — yo'l ko'rsatish, retsept, ogohlantirish uchun.


Manba

R. Murphy, "English Grammar in Use" (can/could, Units 31–32); Cambridge Dictionary; British Council LearnEnglish — "can / can't (ability, permission, requests)".

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A1 — 20-dars: can / can't (qobiliyat, ruxsat, iltimos) — Wisar