WisarWisar
Rus tili kursi/A1 Boshlangich12 daqiqa

A1 — 4-dars: Shaxs olmoshlari va быть

1. Dars nomi va maqsad

Dars nomi: Shaxs olmoshlari (я, ты, он, она, оно, мы, вы, они) va быть fe'li.

Maqsad: Ushbu darsdan so'ng siz quyidagilarni bajara olasiz:

  • Rus tilidagi barcha shaxs olmoshlarini to'g'ri talaffuz qilish va ishlatish.
  • «Men talabaman», «U shifokor» kabi eng oddiy gaplarni tuzish.
  • быть («bo'lmoq») fe'li hozirgi zamonda tushib qolishini tushunish — bu rus tilining eng muhim qoidalaridan biri.
  • Norasmiy ты («sen») va rasmiy вы («siz») o'rtasidagi farqni bilish.
  • Это («bu») so'zi bilan olmoshlarni birlashtirish: «Это я» («Bu men»).

Nima uchun bu dars muhim? Rus tilida deyarli har bir gap olmosh yoki ot bilan boshlanadi. Shaxs olmoshlarini o'zlashtirmasdan turib bironta ham to'liq gap tuza olmaysiz. Bu dars — butun kursning poydevori.


2. Avvalgi darsdan takror (salomlashish)

Yangi mavzuga o'tishdan oldin oldingi darsda o'rgangan salomlashish so'zlarini eslaylik:

Ruscha Talaffuz (urg'u) O'zbekcha
Здравствуйте! Zdrá-stvuy-tye Assalomu alaykum! (rasmiy)
Привет! Pri-vyét Salom! (norasmiy)
Доброе утро! Dó-bra-ye ú-tra Xayrli tong!
Как дела? Kak di-lá? Ishlaringiz qanday?
Хорошо, спасибо. Xa-ra-shó, spa-sí-ba Yaxshi, rahmat.
До свидания! Da svi-dá-ni-ya Xayr! Ko'rishguncha!

Kichik tekshiruv: «Assalomu alaykum, ishlaringiz qanday?» jumlasini ruschada ayta olasizmi? To'g'ri javob: Здравствуйте, как дела? Agar ayta olsangiz — ajoyib, davom etamiz!


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Shaxs olmoshlari jadvali

Rus tilida yetti xil shaxs olmoshi bor. Diqqat qiling: rus tilida uchinchi shaxs birlikda (u) uch xil shaklga ega — jinsga qarab.

Ruscha Urg'u/talaffuz O'zbekcha Izoh
я ya men Har doim kichik harf bilan (gap boshida bo'lsa — katta)
ты ti sen Faqat yaqin, tanish odamga
он on u (erkak) Erkak kishi yoki «erkak jinsli» narsa
она a-ná u (ayol) Ayol kishi yoki «ayol jinsli» narsa
оно a-nó u (narsa) «O'rta jinsli» narsa (masalan, окно — deraza)
мы mi biz
вы vi siz / Siz Ko'plik yoki bitta odamga rasmiy murojaat
они a-ní ular Barcha jinslar uchun bitta shakl

Muhim farq o'zbek tilidan: O'zbek tilida «u» bitta so'z. Rus tilida esa gap kim haqida ketayotganiga qarab он (erkak), она (ayol) yoki оно (jonsiz/o'rta jins) ishlatiladi. Odam haqida gapirsangiz — jinsiga qarab он yoki она tanlaysiz.

Talaffuz eslatmasi: urg'u tushgan harf — quyida qalin va kursiv bilan ko'rsatilgan. она, оно, они so'zlarida urg'u oxirgi bo'g'inga tushadi, shu sababli birinchi «о» harfi «а» kabi eshitiladi (bu — akanye hodisasi).

3.2. быть fe'li hozirgi zamonda TUSHIB qoladi

Bu — rus tilining eng muhim va o'zbeklar uchun eng notanish qoidasi.

O'zbek tilida biz «Men talabaman», «U shifokor» deymiz — «-man», «-dir» qo'shimchalari yoki «bo'lmoq» ma'nosi mavjud. Ingliz tilida esa «I am a student» — «am» fe'li kerak.

Rus tilida hozirgi zamonda «bo'lmoq» (быть) fe'li umuman aytilmaydi!

Ruscha (to'g'ri) So'zma-so'z O'zbekcha
Я студент. Men talaba. Men talabaman.
Ты врач. Sen shifokor. Sen shifokorsan.
Он инженер. U muhandis. U muhandis.
Она учительница. U o'qituvchi. U o'qituvchi (ayol).
Мы студенты. Biz talabalar. Biz talabamiz.

Ya'ni siz shunchaki olmosh + ot deysiz, oradagi «bo'lmoq» fe'lini hech qachon qo'shmaysiz.

Diqqat: Gapni yozishda ba'zan olmosh va ot o'rtasiga tire (—) qo'yiladi: «Москва — столица» («Moskva — poytaxt»). Lekin oddiy olmoshli gaplarda (Я студент) tire qo'yilmaydi. Buni keyingi darslarda batafsil ko'ramiz.

3.3. ты va вы — norasmiy va rasmiy

Rus tilida «sen/siz» tanlashda o'zbek tiliga o'xshash mantiq bor, lekin qoidalar aniqroq:

Olmosh Qachon ishlatiladi Misol vaziyat
ты (sen) Do'st, tengdosh, oila a'zosi, bola bilan Ukangizga, dugonangizga
вы (siz) Notanish odam, katta yoshli kishi, rasmiy vaziyat, boshliq Do'kondagi sotuvchiga, o'qituvchiga

Qoida: Agar ishonchingiz komil bo'lmasa — har doim вы (siz) ishlating. Bu hurmat ko'rsatadi va hech qachon xato bo'lmaydi. Notanish katta odamga «ты» deyish — qo'polik hisoblanadi.

Diqqat: вы ko'plik ma'nosini ham bildiradi (bir necha odamga «siz/sizlar»), rasmiy murojaatni ham. Yozma nutqda bitta odamga hurmat bilan murojaat qilinsa, ba'zan katta harf bilan Вы deb yoziladi.

3.4. Это + olmosh

Это (é-ta, «bu») — biror narsa yoki odamni ko'rsatish uchun ishlatiladigan juda foydali so'z. Uni olmosh bilan birlashtirib, «Bu — men», «Bu — u» kabi gaplar tuzasiz:

Ruscha Talaffuz O'zbekcha
Это я. É-ta ya Bu — men.
Это ты? É-ta ti? Bu — senmi?
Это он. É-ta on Bu — u (erkak).
Это она. É-ta a-ná Bu — u (ayol).
Это мы. É-ta mi Bu — biz.
Это они. É-ta a-ní Bu — ular.

Это so'zining o'zi ham to'liq gap bo'la oladi: «Что это?» — «Nima bu?», «Это книга» — «Bu — kitob». Bu yerda ham быть fe'li tushib qolganini payqang.


4. Misollar

Endi o'rganganlarimizni to'liq gaplarda ko'ramiz:

  • Я — врач.Ya vrach. — Men shifokorman.
  • Ты студент?Ti stu-dyént? — Sen talabamisan?
  • Она учительница.A-ná u-chí-tyel-ni-tsa. — U (ayol) o'qituvchi.
  • Он инженер.On in-zhi-nyér. — U (erkak) muhandis.
  • Мы друзья.Mi dru-zyá. — Biz do'stlarmiz.
  • Вы доктор?Vi dók-tar? — Siz doktormisiz?
  • Они студенты.A-ní stu-dyén-ti. — Ular talabalar.
  • Это моя мама.É-ta ma-yá má-ma. — Bu — mening onam.

E'tibor bering: Har bir gapda «bo'lmoq» fe'li YO'Q. Savol gaplar (Ты студент?) so'roq belgisi va ohang (intonatsiya) yordamida yasaladi — so'z tartibi o'zgarmaydi.


5. Talaffuz bo'limi

Rus talaffuzida ushbu darsga oid uchta muhim jihat bor:

1. «Akanye» — urg'usiz «о» harfi «а» kabi o'qiladi. Bu qoida она, оно, они olmoshlarida yaqqol ko'rinadi:

  • она yoziladi, lekin a-ná deb aytiladi (birinchi «о» «а»).
  • оно yoziladi, lekin a-nó deb aytiladi.
  • они yoziladi, lekin a-ní deb aytiladi.

2. «ы» tovushi — o'zbek tilida yo'q. ты, мы, вы so'zlaridagi «ы» — «и» ham, «u» ham emas. Tilni orqaga tortib, «i» aytishga harakat qiling. Bu tovushni takror-takror mashq qiling: ti — mi — vi.

3. «я» — yumshoq, «ya» tovushi. я olmoshi qisqa va aniq «ya» kabi aytiladi (o'zbekcha «yaxshi» so'zining boshi kabi).

Mashq: Quyidagi olmoshlarni ovoz chiqarib, urg'uga e'tibor berib o'qing: я — ты — он — a-ná — a-nó — mi — vi — a-ní

Endi tez ketma-ketlikda 5 marta takrorlang. «ы» va «akanye»ga alohida diqqat qiling.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Quyidagi so'zlarni yodlang. Har bir so'zni misol gap bilan birga eslab qolish osonroq:

Ruscha Urg'u/talaffuz O'zbekcha Misol
я ya men Я студент. — Men talabaman.
ты ti sen Ты врач? — Sen shifokormisan?
он on u (erkak) Он инженер. — U muhandis.
она a-ná u (ayol) Она мама. — U onam.
оно a-nó u (narsa) Оно там. — U (narsa) u yerda.
мы mi biz Мы друзья. — Biz do'stlarmiz.
вы vi siz / sizlar Вы доктор? — Siz doktormisiz?
они a-ní ular Они студенты. — Ular talabalar.
это é-ta bu Это я. — Bu men.
студент stu-dyént talaba (erkak) Я студент.
студентка stu-dyént-ka talaba (ayol) Она студентка.
врач vrach shifokor Он врач.
учительница u-chí-tyel-ni-tsa o'qituvchi (ayol) Она учительница.
инженер in-zhi-nyér muhandis Он инженер.
друг druk do'st Он мой друг.
мама má-ma ona Это моя мама.
доктор dók-tar doktor Вы доктор?

Anki maslahati: Har bir kartaning old tomoniga ruscha so'zni (urg'u belgisi bilan), orqa tomoniga o'zbekcha tarjima va misol gapni yozing. Kuniga 10-15 daqiqa takrorlash yetarli.


7. Dialog

Ikki notanish odam universitetda tanishmoqda. Diqqat qiling — ular bir-biriga вы (siz) deb murojaat qilishadi:

Здравствуйте! Вы студент? Zdrá-stvuy-tye! Vi stu-dyént? — Assalomu alaykum! Siz talabamisiz?

Да, я студент. А вы? Da, ya stu-dyént. A vi? — Ha, men talabaman. Siz-chi?

Я преподаватель. Меня зовут Анна. Ya pri-pa-da-vá-tyel. Mi-nyá za-vút Án-na. — Men o'qituvchiman. Mening ismim Anna.

Очень приятно! Я Тимур. Ó-chin pri-yát-na! Ya Ti-múr. — Juda yoqimli! Men Timur.

Dialogdan yangi iboralar:

  • А вы? — «Siz-chi?» (savolni qaytarish)
  • Меня зовут... — «Mening ismim...» (so'zma-so'z: «Meni chaqirishadi...»)
  • Очень приятно! — «Juda yoqimli!» (tanishganda aytiladi)

8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar

O'zbekistonlik o'quvchilar ushbu darsda quyidagi xatolarni ko'p qiladi:

XATO 1: быть fe'lini qo'shib yuborish

O'zbek yoki ingliz tili ta'sirida ko'pchilik «bo'lmoq» fe'lini qo'shishga harakat qiladi:

Noto'g'ri To'g'ri Izoh
Я есть студент. Я студент. Hozirgi zamonda «есть» ishlatilmaydi!
Он является врач. Он врач. Bu juda rasmiy, oddiy nutqda YO'Q
Ты быть дома? Ты дома? быть fe'li tushib qoladi

Eslab qoling: «Я есть студент» — bu ingliz tilidagi «I am a student» ning so'zma-so'z tarjimasi va rus tilida XATO. To'g'risi shunchaki: Я студент.

XATO 2: он/она jinsini adashtirish

Odam haqida gapirganda uning jinsini hisobga oling:

  • Ayol o'qituvchi haqida: она учительница ( он emas).
  • Erkak talaba haqida: он студент ( она emas).

XATO 3: ты va вы ni noto'g'ri tanlash

Notanish yoki katta yoshdagi odamga ты deyish — qo'pollik. Rasmiy vaziyatda har doim вы ishlating.

XATO 4: «ы» o'rniga «i» aytish

ти, ми, ви deb yumshoq aytish o'rniga ты, мы, вы dagi qattiq «ы» tovushini chiqarishga harakat qiling.


9. Mashqlar

1-mashq. To'g'ri olmoshni tanlang (он / она / оно):

  1. Мария — ___ студентка.
  2. Иван — ___ врач.
  3. Окно (deraza) — ___ там.
  4. Мама — ___ дома.
  5. Директор Пётр — ___ инженер.

2-mashq. быть fe'lini tushirib, gapni to'g'rilang:

  1. Я есть студент. ______________
  2. Он является врач. ______________
  3. Мы есть друзья. ______________

3-mashq. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling:

  1. Men talabaman. ______________
  2. Sen shifokormisan? ______________
  3. U (ayol) o'qituvchi. ______________
  4. Biz do'stlarmiz. ______________
  5. Bu — mening onam. ______________

4-mashq. ты yoki вы — qaysi birini ishlatasiz?

  1. Do'stingizga: ___
  2. Do'kondagi notanish sotuvchiga: ___
  3. Universitet o'qituvchisiga: ___
  4. Kichik ukangizga: ___

5-mashq. Это bilan gap tuzing (rasmga qarab aytilganday):

  1. (men) ______________
  2. (biz) ______________
  3. (ular) ______________

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

Wisar AI suhbatdoshingizni oching va quyidagi topshiriqlarni bajaring:

  1. O'zingizni tanishtiring. Wisar AI ga rus tilida yozing: Здравствуйте! Меня зовут [ismingiz]. Я студент/студентка. AI sizning gapingizni tekshiradi va javob beradi.

  2. Kasblar bo'yicha mashq. AI dan so'rang: «Menga 5 ta kasb nomini ruscha o'rgat». So'ng har biri bilan gap tuzing: Он [kasb]. Она [kasb]. AI jins mosligini tekshirsin.

  3. быть xatosini tuzatish. Ataylab «Я есть студент» deb yozing va AI dan so'rang: «Bu gap to'g'rimi?» AI xatoni tushuntirib bersin. Bu qoidani mustahkamlaydi.

  4. Rolli o'yin. AI ga ayting: «Keling, tanishamiz, menga вы bilan murojaat qil». Notanish odamlar tanishuvi dialogini o'ynang (7-bo'limdagi dialogga o'xshash).

Maslahat: AI bilan gaplashganda urg'u va talaffuzni ham so'rang. Har bir yangi so'z uchun «bu so'zda urg'u qayerda?» deb so'rashdan tortinmang.


11. Javoblar kaliti

1-mashq:

  1. она (Mariya — ayol)
  2. он (Ivan — erkak)
  3. оно (окно — o'rta jins)
  4. она (mama — ayol)
  5. он (Pyotr — erkak)

2-mashq:

  1. Я студент.
  2. Он врач.
  3. Мы друзья.

3-mashq:

  1. Я студент. (ayol bo'lsangiz: Я студентка.)
  2. Ты врач?
  3. Она учительница.
  4. Мы друзья.
  5. Это моя мама.

4-mashq:

  1. ты (do'st)
  2. вы (notanish sotuvchi)
  3. вы (o'qituvchi)
  4. ты (kichik uka)

5-mashq:

  1. Это я.
  2. Это мы.
  3. Это они.

12. Xulosa va keyingi dars

Bugun siz o'rgandingiz:

  • Rus tilidagi 8 ta shaxs olmoshini: я, ты, он, она, оно, мы, вы, они.
  • Uchinchi shaxs (u) jinsga qarab он / она / оно shakllariga bo'linishini.
  • быть fe'li hozirgi zamonda tushib qolishini — «Я студент» = «Men talabaman». Bu — eng muhim qoida!
  • Norasmiy ты va rasmiy вы o'rtasidagi farqni.
  • Это so'zi bilan «Bu — men», «Bu — u» kabi gaplar tuzishni.
  • Eng ko'p uchraydigan xato — «Я есть студент» ni takrorlamaslikni.

Asosiy xulosa: Rus tilida hozirgi zamonda «bo'lmoq» aytilmaydi. Shunchaki: olmosh + so'z. Bu qoidani mahkam yodda tuting — u butun kurs davomida kerak bo'ladi.

Keyingi dars (5-dars): «Jins va otlar» — rus tilidagi barcha otlar erkak, ayol yoki o'rta jinsga bo'linishini o'rganamiz. Nima uchun он «столица» emas, balki «она» ekanini bilib olasiz. Bugungi он/она/оно bilimingiz bunda juda asqotadi!

Uyga vazifa: O'zingiz, oilangiz va do'stlaringiz haqida 5 ta gap yozing (masalan: «Я студент. Моя мама учительница. Он мой друг»). Keyingi darsda tekshiramiz.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A1 — 4-dars: Shaxs olmoshlari va быть — Wisar