WisarWisar
Rus tili kursi/A1 Boshlangich11 daqiqa

A1 — 18-dars: Buyruq mayli (повели́тельное наклоне́ние)

A1 — BOSHLANG'ICH · 18-dars


1. Dars nomi va maqsad

Bu darsda siz buyruq maylini — rus tilida повели́тельное наклоне́ние deb ataladigan shaklni o'rganasiz. Bu — kimgadir buyruq, iltimos, maslahat yoki taklif beradigan fe'l shakli: чита́й! (o'qi!), слу́шай! (tingla!), скажи́те, пожа́луйста (ayting-chi, iltimos).

O'zbek tilida bu tushuncha allaqachon bor — biz "o'qi", "o'qing", "ayting", "tinglang" deymiz. Shuning uchun bu dars siz uchun oson bo'ladi: yangi tushunchani noldan o'zlashtirmaysiz, faqat uni ruscha qanday yasashni o'rganasiz.

Buyruq mayli — kundalik nutqning eng amaliy qismi. Do'konda, ko'chada, darsda, telefon orqali — hamma joyda buyruq va iltimoslar ishlatiladi: дай (ber), повтори́те (takrorlang), извини́те (kechirasiz), не спеши́ (shoshilma).

Bu dars oxirida siz istalgan tanish fe'ldan -й / -и qo'shib buyruq shaklini yasay olasiz, ты (samimiy) va вы (hurmatli) shakllarini farqlaysiz va muloyim iltimos qura olasiz.


2. Avvalgi darsdan takror

  • Hozirgi zamon (10–11-darslar): fe'l shaxs va songa qarab tuslanadi — я чита́ю, ты чита́ешь, он чита́ет, они́ чита́ют.
  • они́ shakli (ular) — bu bugungi darsning kaliti: buyruq aynan shu shaklning o'zagidan yasaladi.
  • Tez mashq: aytib ko'ring — они́ чита́ют (ular o'qiydi), они́ говоря́т (ular gapiradi), они́ слу́шают (ular tinglaydi).

Muhim bog'lanish: buyruq yasash uchun bizga fe'lning они́ shakli kerak bo'ladi. Shuning uchun avval они́ чита́-ют, они́ говор-я́т kabi shakllarni yaxshi bilib oling — bugun ulardan buyruq "yasaymiz".


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Buyruq mayli nima? (o'zbekcha bilan solishtirish)

O'zbek tilida buyruq ikki xil bo'ladi:

  • yakka, samimiy (bir kishiga, "sen"ga): o'qi, ayt, tingla, kel.
  • hurmatli/ko'plik ("siz"ga): o'qing, ayting, tinglang, keling.

Rus tilida aynan shunday — ikki shakl bor:

Kimga O'zbekcha Ruscha shakl Misol
ты (sen — yakka, samimiy) o'qi asosiy shakl чита́й
вы (siz — hurmat / ko'plik) o'qing asosiy shakl + -те чита́йте

Eng muhim g'oya: вы shakli — bu ты shakliga -те qo'shish, tamom. чита́й чита́йте, говори́ говори́те, скажи́ скажи́те. Xuddi o'zbekcha "o'qi o'qing" kabi.

3.2. Buyruqni qanday yasaymiz — 2 qadam

1-qadam. Fe'lning они́ shaklini oling va oxiridagi -ют / -ут / -ят / -ат qo'shimchasini olib tashlang — o'zak qoladi.

2-qadam. O'zak unli bilan tugasa qo'shing. O'zak undosh bilan tugasa qo'shing.

text
    они́ shakli      o'zak          ты buyruq      вы buyruq
    чита́[ют]         чита́-          чита́й          чита́йте
    слу́ша[ют]        слу́ша-         слу́шай         слу́шайте
    говор[я́т]        говор-         говори́         говори́те
    смо́тр[ят]        смо́тр-         смотри́         смотри́те

Qoidaning mag'zi:

text
o'zak UNLIga tugasa   (чита́-, слу́ша-, зна́-)     + й     чита́й, слу́шай, знай
o'zak UNDOSHga tugasa  (говор-, смо́тр-, ид-)      + и́     говори́, смотри́, иди́

3.3. Uchinchi shakl: yumshoq belgi -ь

O'zak undosh bilan tugasa-yu, lekin fe'lda urg'u o'zakda (oxirida emas) bo'lsa, ba'zan qo'shiladi. Bular A1 uchun kam, lekin ba'zi so'zlar juda ko'p ishlatiladi:

text
они́ гото́в[ят]    гото́вь   (tayyorla)    гото́вьте
они́ отве́т[ят]    отве́ть   (javob ber)   отве́тьте
они́ бу́д[ут]      будь      (bo'l)        бу́дьте

Maslahat: A1 bosqichida siz asosan va shakllarini ishlatasiz. "-ь" shaklini alohida so'z sifatida yodlab qo'ying: будь, бу́дьте ("bo'l", "bo'ling").

3.4. Eng kerakli buyruqlar — tayyor yodlash ro'yxati

Ba'zi buyruqlarni qoidadan kelib chiqarmasdan, tayyor holda yodlash qulay — ular kundalik nutqda doim uchraydi:

ты (samimiy) вы (hurmat) O'zbekcha
чита́й чита́йте o'qi / o'qing
слу́шай слу́шайте tingla / tinglang
говори́ говори́те gapir / gapiring
смотри́ смотри́те qara / qarang
скажи́ скажи́те ayt / ayting
дай да́йте ber / bering
повтори́ повтори́те takrorla / takrorlang
извини́ извини́те kechir / kechiring
прости́ прости́те uzr (kechir / kechiring)
иди́ иди́те bor / boring, yur / yuring

Diqqat: дай / да́йте va скажи́ / скажи́те — buyruq shakli tugallangan (соверше́нный) fe'ldan yasaladi, shuning uchun ular "hoziroq bir marta" ma'nosini beradi: Дай ру́чку! (Ruchkani ber!), Скажи́те а́дрес (Manzilni ayting).

3.5. Muloyim iltimos — пожа́луйста bilan

Quruq buyruq ba'zan qo'pol eshitiladi. Uni muloyim qilish uchun пожа́луйста (iltimos / marhamat) so'zini qo'shing:

text
Скажи́те, пожа́луйста, где метро́?     — Ayting-chi, iltimos, metro qayerda?
Да́йте, пожа́луйста, воды́.            — Iltimos, suv bering.
Повтори́те, пожа́луйста.               — Takrorlang, iltimos.
Извини́те, пожа́луйста.                — Kechiring, iltimos.

Odob qoidasi: notanish odamga yoki kattaga doim вы shakli (-те) va пожа́луйста ishlating. Faqat ты shakli (yakka buyruq) — do'st, tengdosh yoki bolaga nisbatan ishlatiladi.

3.6. Inkor buyruq — "qilma!"

"Qilma", "gapirma" kabi taqiq buyruqni yasash uchun oldiga не qo'yiladi. Muhim nozik jihat: inkor buyruqda odatda несоверше́нный (davomiy) fe'l ishlatiladi:

text
не говори́!      — gapirma!
не спеши́!       — shoshilma!
не забыва́й!     — unutma!
не кричи́!       — baqirma!

Solishtiring: говори́ (gapir) не говори́ (gapirma). O'zbekchada ham xuddi shunday: bo'lishli va bo'lishsiz buyruq bir o'zakdan yasaladi.


4. Misollar

Bir kishiga (ты) — samimiy buyruq:

text
Чита́й текст!            — Matnni o'qi!
Слу́шай меня́!            — Meni tingla!
Говори́ ме́дленно.       — Sekin gapir.
Смотри́ сюда́!           — Bu yerga qara!
Дай мне ру́чку.         — Menga ruchka ber.
Иди́ домо́й.             — Uyingga bor.

Ko'p kishiga yoki hurmat bilan (вы) — buyruq:

text
Чита́йте, пожа́луйста.        — O'qing, iltimos.
Слу́шайте внима́тельно.       — Diqqat bilan tinglang.
Говори́те гро́мче.            — Balandroq gapiring.
Скажи́те, где вокза́л?        — Ayting-chi, vokzal qayerda?
Повтори́те, пожа́луйста.      — Takrorlang, iltimos.
Извини́те за опозда́ние.      — Kechikkanim uchun kechiring.

Muloyim iltimos va inkor buyruq:

text
Да́йте, пожа́луйста, ме́ню.   — Iltimos, menyu bering.
Не говори́те так бы́стро.     — Bunchalik tez gapirmang.
Не спеши́, у нас есть вре́мя. — Shoshilma, vaqtimiz bor.
Прости́те, я не по́нял.       — Kechiring, tushunmadim.

5. Talaffuz bo'limi

  • чита́й /chi-TAY/ — urg'u oxirgi bo'g'inda; "-й" — qisqa "y" tovushi, xuddi o'zbekcha "oy"dagi "y".
  • говори́те /ga-va-RI-tye/ — urg'usiz "о"lar "a" bo'lib o'qiladi: "gavaríte", "govoríte" emas.
  • скажи́те /ska-ZHI-tye/ — "ж" — o'zbekcha "j" (jurnal) kabi jarangli; urg'u "жи́"da.
  • извини́те /iz-vi-NI-tye/ — urg'u "ни́"da; oxiridagi "-те" yumshoq, "tye" bo'lib o'qiladi.
  • да́йте /DAY-tye/ — urg'u birinchi bo'g'inda: aniq "dayte".
  • пожа́луйста /pa-ZHA-lus-ta/ — juda tez aytiladi; o'rtadagi "-луй-" ko'pincha "-лус-" bo'lib qisqaradi: "pa-JA-lus-ta".

Muhim qoida: buyruqning вы shaklidagi "-те" har doim yumshoq — "-tye" bo'lib o'qiladi, "-te" emas. чита́йте = "chitáy-tye".

Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: чита́й — чита́йте, говори́ — говори́те, скажи́ — скажи́те, дай — да́йте. Har juftlikda ikkinchisiga "-те" qo'shilishini his qiling.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
чита́й / чита́йте чи-та́й o'qi / o'qing Чита́йте текст.
слу́шай / слу́шайте слу́-шай tingla / tinglang Слу́шай меня́.
говори́ / говори́те го-во-ри́ gapir / gapiring Говори́те ме́дленно.
смотри́ / смотри́те смо-три́ qara / qarang Смотри́ сюда́.
скажи́ / скажи́те ска-жи́ ayt / ayting Скажи́те а́дрес.
дай / да́йте дай ber / bering Да́йте воды́.
повтори́ / повтори́те по-вто-ри́ takrorla / takrorlang Повтори́те, пожа́луйста.
извини́ / извини́те из-ви-ни́ kechir / kechiring Извини́те, пожа́луйста.
прости́ / прости́те про-сти́ uzr, kechir / kechiring Прости́те за опозда́ние.
иди́ / иди́те и-ди́ bor / boring, yur / yuring Иди́те сюда́.
будь / бу́дьте будь bo'l / bo'ling Бу́дьте здоро́вы.
пожа́луйста по-жа́-луй-ста iltimos, marhamat Да́йте, пожа́луйста.
не не -ma (inkor buyruq) Не спеши́.

Yodlash qoidasi: har bir buyruqni juftligi bilan yodlang — чита́й / чита́йте, дай / да́йте. Biri "sen"ga, ikkinchisi "siz"ga. Ikkalasini birga bilsangiz, har vaziyatda to'g'ri gapirasiz.


7. Dialog

text
— Извини́те, пожа́луйста!            — Kechiring, iltimos!
— Да, слу́шаю вас.                   — Ha, tinglayman.
— Скажи́те, где метро́?              — Ayting-chi, metro qayerda?
— Иди́те пря́мо, пото́м напра́во.    — To'g'ri boring, keyin o'ngga.
— Повтори́те, пожа́луйста, ме́дленно.— Takrorlang, iltimos, sekin.
— Иди́те пря́мо... пото́м напра́во.  — To'g'ri boring... keyin o'ngga.
— Спаси́бо большо́е!                 — Katta rahmat!
— Пожа́луйста! Не спеши́те, вре́мя есть. — Marhamat! Shoshilmang, vaqt bor.

E'tibor bering: notanish odam bilan gaplashilyapti, shuning uchun hamma buyruq -те shaklida: скажи́те, иди́те, повтори́те, не спеши́те. Bu — hurmat belgisi.


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar

  • вы shaklida -те ni tushirib qoldirish: notanish odamga чита́й, скажи́. чита́йте, скажи́те. Sabab: kattaga yoki notanishga doim -те shakli — bu hurmat. Faqat "ты" (samimiy) da -те tushadi.

  • va ni chalkashtirish: читаи́, говорй. чита́й (o'zak unliga tugaydi -й), говори́ (o'zak undoshga tugaydi -и). Sabab: qoida o'zakning oxirgi tovushiga bog'liq.

  • Inkor buyruqni tugallangan fe'ldan yasash: не скажи́. не говори́ (davomiy fe'l). Sabab: taqiq buyruqda odatda несоверше́нный fe'l ishlatiladi.

  • пожа́луйста ni noto'g'ri joyga qo'yish yoki umuman qo'ymaslik: quruq Дай воды́! (do'konda, notanishga). Да́йте, пожа́луйста, воды́. Sabab: iltimosda muloyimlik so'zi va -те shakli kerak.

  • дай ni "дайи" yoki "дави" deb aytish. дай (bir bo'g'in, "day"), да́йте. Sabab: bu qisqa, tayyor shakl — yodlab qo'ying.

Mini-mashq. To'g'rilang: Скажи́, пожа́луйста (notanish odamga) ______ ; не скажи́ гро́мко ______ ; читаи́ текст ______.

Javob: Скажи́те, пожа́луйста · не говори́ гро́мко · чита́й текст.


9. Mashqlar

Mashq 1. Fe'lning они́ shaklidan ты buyruqni yasang (-й yoki -и): они́ чита́ют = ___, они́ слу́шают = ___, они́ говоря́т = ___, они́ смо́трят = ___, они́ рабо́тают = ___

Mashq 2. ты shaklini вы shakliga aylantiring (+ -те):

чита́й     ___
говори́    ___
дай        ___
извини́    ___
смотри́    ___

Mashq 3. To'g'ri shaklni tanlang — vaziyatga qarab (ты yoki вы):

(do'stingizga) «___ мне ру́чку» (дай / да́йте)
(o'qituvchiga) «___, пожа́луйста» (повтори́ / повтори́те)
(bolaga) «___ сюда́» (иди́ / иди́те)
(notanish odamga) «___, где банк?» (скажи́ / скажи́те)

Mashq 4. Inkor buyruq yasang ("qilma"): говори́ = ___, спеши́ = ___, забыва́й = ___, кричи́ = ___

Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:

Скажи́, пожа́луйста, где метро́?   (notanish odamga)
читаи́те текст
не скажи́те так бы́стро
дайи мне во́ду

Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring:

Tinglang, iltimos.           ___
Sekin gapir.                 ___
Kechiring, tushunmadim.      ___
Shoshilmang.                 ___

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Buyruq yasash o'yini: Wisar AIdan sizga 10 ta tanish fe'lning они́ shaklini berishni so'rang; har biridan ты va вы buyruq shaklini yasang. AI xatolaringizni tushuntirsin.
  2. Rolli suhbat: AIdan "yo'l so'rash" sahnasini o'ynashni so'rang — siz notanish odamga извини́те, скажи́те, повтори́те, пожа́луйста ishlatib yo'l so'rang.
  3. Muloyimlik: AIdan 5 ta quruq buyruq berishni so'rang (masalan дай воды́), ularni -те va пожа́луйста qo'shib muloyim shaklga aylantiring.

11. Javoblar kaliti

Mashq 1: чита́й; слу́шай; говори́; смотри́; рабо́тай. Mashq 2: чита́йте; говори́те; да́йте; извини́те; смотри́те. Mashq 3: дай мне ру́чку (do'stga ты); повтори́те, пожа́луйста (o'qituvchiga вы); иди́ сюда́ (bolaga ты); скажи́те, где банк? (notanishga вы). Mashq 4: не говори́; не спеши́; не забыва́й; не кричи́. Mashq 5: Скажи́те, пожа́луйста, где метро́? (вы shakli) · чита́йте текст · не говори́те так бы́стро · да́йте мне во́ду. Mashq 6: Слу́шайте, пожа́луйста. · Говори́ ме́дленно. · Извини́те, я не по́нял. · Не спеши́те.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Buyruq mayli (повели́тельное наклоне́ние) — buyruq, iltimos, maslahat beradigan fe'l shakli. O'zbekchada allaqachon bor: o'qi / o'qing.
  • Yasash: они́ shaklidan o'zak oling o'zak unliga tugasa (чита́й), undoshga tugasa (говори́).
  • Ikki shakl: ты (samimiy, yakka) va вы (hurmat / ko'plik) — ikkinchisiga -те qo'shiladi: чита́й чита́йте.
  • Muloyimlik: notanishga va kattaga doim -те va пожа́луйста: Скажи́те, пожа́луйста.
  • Inkor buyruq: не + davomiy fe'l: не говори́, не спеши́.
  • Oltin qoida: har buyruqni juftligi bilan yodlang — дай / да́йте, скажи́ / скажи́те.

Keyingi dars — A1 — 19-dars: Vaqt va soat (вре́мя, кото́рый час?). Endi soatni qanday so'rash va aytishni o'rganamiz — Кото́рый час? Сейча́с два часа́. В три часа́ — kunlik tartibni ruscha ifodalaymiz.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A1 — 18-dars: Buyruq mayli (повели́тельное наклоне́ние) — Wisar