A1 — 18-dars: Buyruq mayli (повели́тельное наклоне́ние)
A1 — BOSHLANG'ICH · 18-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu darsda siz buyruq maylini — rus tilida повели́тельное наклоне́ние deb ataladigan shaklni o'rganasiz. Bu — kimgadir buyruq, iltimos, maslahat yoki taklif beradigan fe'l shakli: чита́й! (o'qi!), слу́шай! (tingla!), скажи́те, пожа́луйста (ayting-chi, iltimos).
O'zbek tilida bu tushuncha allaqachon bor — biz "o'qi", "o'qing", "ayting", "tinglang" deymiz. Shuning uchun bu dars siz uchun oson bo'ladi: yangi tushunchani noldan o'zlashtirmaysiz, faqat uni ruscha qanday yasashni o'rganasiz.
Buyruq mayli — kundalik nutqning eng amaliy qismi. Do'konda, ko'chada, darsda, telefon orqali — hamma joyda buyruq va iltimoslar ishlatiladi: дай (ber), повтори́те (takrorlang), извини́те (kechirasiz), не спеши́ (shoshilma).
Bu dars oxirida siz istalgan tanish fe'ldan -й / -и qo'shib buyruq shaklini yasay olasiz, ты (samimiy) va вы (hurmatli) shakllarini farqlaysiz va muloyim iltimos qura olasiz.
2. Avvalgi darsdan takror
- Hozirgi zamon (10–11-darslar): fe'l shaxs va songa qarab tuslanadi — я чита́ю, ты чита́ешь, он чита́ет, они́ чита́ют.
- они́ shakli (ular) — bu bugungi darsning kaliti: buyruq aynan shu shaklning o'zagidan yasaladi.
- Tez mashq: aytib ko'ring — они́ чита́ют (ular o'qiydi), они́ говоря́т (ular gapiradi), они́ слу́шают (ular tinglaydi).
Muhim bog'lanish: buyruq yasash uchun bizga fe'lning они́ shakli kerak bo'ladi. Shuning uchun avval они́ чита́-ют, они́ говор-я́т kabi shakllarni yaxshi bilib oling — bugun ulardan buyruq "yasaymiz".
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Buyruq mayli nima? (o'zbekcha bilan solishtirish)
O'zbek tilida buyruq ikki xil bo'ladi:
- yakka, samimiy (bir kishiga, "sen"ga): o'qi, ayt, tingla, kel.
- hurmatli/ko'plik ("siz"ga): o'qing, ayting, tinglang, keling.
Rus tilida aynan shunday — ikki shakl bor:
| Kimga | O'zbekcha | Ruscha shakl | Misol |
|---|---|---|---|
| ты (sen — yakka, samimiy) | o'qi | asosiy shakl | чита́й |
| вы (siz — hurmat / ko'plik) | o'qing | asosiy shakl + -те | чита́йте |
Eng muhim g'oya: вы shakli — bu ты shakliga -те qo'shish, tamom. чита́й чита́йте, говори́ говори́те, скажи́ скажи́те. Xuddi o'zbekcha "o'qi o'qing" kabi.
3.2. Buyruqni qanday yasaymiz — 2 qadam
1-qadam. Fe'lning они́ shaklini oling va oxiridagi -ют / -ут / -ят / -ат qo'shimchasini olib tashlang — o'zak qoladi.
2-qadam. O'zak unli bilan tugasa -й qo'shing. O'zak undosh bilan tugasa -и qo'shing.
они́ shakli o'zak ты buyruq вы buyruq
чита́[ют] чита́- чита́й чита́йте
слу́ша[ют] слу́ша- слу́шай слу́шайте
говор[я́т] говор- говори́ говори́те
смо́тр[ят] смо́тр- смотри́ смотри́теQoidaning mag'zi:
o'zak UNLIga tugasa (чита́-, слу́ша-, зна́-) + й чита́й, слу́шай, знай
o'zak UNDOSHga tugasa (говор-, смо́тр-, ид-) + и́ говори́, смотри́, иди́3.3. Uchinchi shakl: yumshoq belgi -ь
O'zak undosh bilan tugasa-yu, lekin fe'lda urg'u o'zakda (oxirida emas) bo'lsa, ba'zan -ь qo'shiladi. Bular A1 uchun kam, lekin ba'zi so'zlar juda ko'p ishlatiladi:
они́ гото́в[ят] гото́вь (tayyorla) гото́вьте
они́ отве́т[ят] отве́ть (javob ber) отве́тьте
они́ бу́д[ут] будь (bo'l) бу́дьтеMaslahat: A1 bosqichida siz asosan -й va -и shakllarini ishlatasiz. "-ь" shaklini alohida so'z sifatida yodlab qo'ying: будь, бу́дьте ("bo'l", "bo'ling").
3.4. Eng kerakli buyruqlar — tayyor yodlash ro'yxati
Ba'zi buyruqlarni qoidadan kelib chiqarmasdan, tayyor holda yodlash qulay — ular kundalik nutqda doim uchraydi:
| ты (samimiy) | вы (hurmat) | O'zbekcha |
|---|---|---|
| чита́й | чита́йте | o'qi / o'qing |
| слу́шай | слу́шайте | tingla / tinglang |
| говори́ | говори́те | gapir / gapiring |
| смотри́ | смотри́те | qara / qarang |
| скажи́ | скажи́те | ayt / ayting |
| дай | да́йте | ber / bering |
| повтори́ | повтори́те | takrorla / takrorlang |
| извини́ | извини́те | kechir / kechiring |
| прости́ | прости́те | uzr (kechir / kechiring) |
| иди́ | иди́те | bor / boring, yur / yuring |
Diqqat: дай / да́йте va скажи́ / скажи́те — buyruq shakli tugallangan (соверше́нный) fe'ldan yasaladi, shuning uchun ular "hoziroq bir marta" ma'nosini beradi: Дай ру́чку! (Ruchkani ber!), Скажи́те а́дрес (Manzilni ayting).
3.5. Muloyim iltimos — пожа́луйста bilan
Quruq buyruq ba'zan qo'pol eshitiladi. Uni muloyim qilish uchun пожа́луйста (iltimos / marhamat) so'zini qo'shing:
Скажи́те, пожа́луйста, где метро́? — Ayting-chi, iltimos, metro qayerda?
Да́йте, пожа́луйста, воды́. — Iltimos, suv bering.
Повтори́те, пожа́луйста. — Takrorlang, iltimos.
Извини́те, пожа́луйста. — Kechiring, iltimos.Odob qoidasi: notanish odamga yoki kattaga doim вы shakli (-те) va пожа́луйста ishlating. Faqat ты shakli (yakka buyruq) — do'st, tengdosh yoki bolaga nisbatan ishlatiladi.
3.6. Inkor buyruq — "qilma!"
"Qilma", "gapirma" kabi taqiq buyruqni yasash uchun oldiga не qo'yiladi. Muhim nozik jihat: inkor buyruqda odatda несоверше́нный (davomiy) fe'l ishlatiladi:
не говори́! — gapirma!
не спеши́! — shoshilma!
не забыва́й! — unutma!
не кричи́! — baqirma!Solishtiring: говори́ (gapir) не говори́ (gapirma). O'zbekchada ham xuddi shunday: bo'lishli va bo'lishsiz buyruq bir o'zakdan yasaladi.
4. Misollar
Bir kishiga (ты) — samimiy buyruq:
Чита́й текст! — Matnni o'qi!
Слу́шай меня́! — Meni tingla!
Говори́ ме́дленно. — Sekin gapir.
Смотри́ сюда́! — Bu yerga qara!
Дай мне ру́чку. — Menga ruchka ber.
Иди́ домо́й. — Uyingga bor.Ko'p kishiga yoki hurmat bilan (вы) — buyruq:
Чита́йте, пожа́луйста. — O'qing, iltimos.
Слу́шайте внима́тельно. — Diqqat bilan tinglang.
Говори́те гро́мче. — Balandroq gapiring.
Скажи́те, где вокза́л? — Ayting-chi, vokzal qayerda?
Повтори́те, пожа́луйста. — Takrorlang, iltimos.
Извини́те за опозда́ние. — Kechikkanim uchun kechiring.Muloyim iltimos va inkor buyruq:
Да́йте, пожа́луйста, ме́ню. — Iltimos, menyu bering.
Не говори́те так бы́стро. — Bunchalik tez gapirmang.
Не спеши́, у нас есть вре́мя. — Shoshilma, vaqtimiz bor.
Прости́те, я не по́нял. — Kechiring, tushunmadim.5. Talaffuz bo'limi
- чита́й /chi-TAY/ — urg'u oxirgi bo'g'inda; "-й" — qisqa "y" tovushi, xuddi o'zbekcha "oy"dagi "y".
- говори́те /ga-va-RI-tye/ — urg'usiz "о"lar "a" bo'lib o'qiladi: "gavaríte", "govoríte" emas.
- скажи́те /ska-ZHI-tye/ — "ж" — o'zbekcha "j" (jurnal) kabi jarangli; urg'u "жи́"da.
- извини́те /iz-vi-NI-tye/ — urg'u "ни́"da; oxiridagi "-те" yumshoq, "tye" bo'lib o'qiladi.
- да́йте /DAY-tye/ — urg'u birinchi bo'g'inda: aniq "dayte".
- пожа́луйста /pa-ZHA-lus-ta/ — juda tez aytiladi; o'rtadagi "-луй-" ko'pincha "-лус-" bo'lib qisqaradi: "pa-JA-lus-ta".
Muhim qoida: buyruqning вы shaklidagi "-те" har doim yumshoq — "-tye" bo'lib o'qiladi, "-te" emas. чита́йте = "chitáy-tye".
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: чита́й — чита́йте, говори́ — говори́те, скажи́ — скажи́те, дай — да́йте. Har juftlikda ikkinchisiga "-те" qo'shilishini his qiling.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| чита́й / чита́йте | чи-та́й | o'qi / o'qing | Чита́йте текст. |
| слу́шай / слу́шайте | слу́-шай | tingla / tinglang | Слу́шай меня́. |
| говори́ / говори́те | го-во-ри́ | gapir / gapiring | Говори́те ме́дленно. |
| смотри́ / смотри́те | смо-три́ | qara / qarang | Смотри́ сюда́. |
| скажи́ / скажи́те | ска-жи́ | ayt / ayting | Скажи́те а́дрес. |
| дай / да́йте | дай | ber / bering | Да́йте воды́. |
| повтори́ / повтори́те | по-вто-ри́ | takrorla / takrorlang | Повтори́те, пожа́луйста. |
| извини́ / извини́те | из-ви-ни́ | kechir / kechiring | Извини́те, пожа́луйста. |
| прости́ / прости́те | про-сти́ | uzr, kechir / kechiring | Прости́те за опозда́ние. |
| иди́ / иди́те | и-ди́ | bor / boring, yur / yuring | Иди́те сюда́. |
| будь / бу́дьте | будь | bo'l / bo'ling | Бу́дьте здоро́вы. |
| пожа́луйста | по-жа́-луй-ста | iltimos, marhamat | Да́йте, пожа́луйста. |
| не | не | -ma (inkor buyruq) | Не спеши́. |
Yodlash qoidasi: har bir buyruqni juftligi bilan yodlang — чита́й / чита́йте, дай / да́йте. Biri "sen"ga, ikkinchisi "siz"ga. Ikkalasini birga bilsangiz, har vaziyatda to'g'ri gapirasiz.
7. Dialog
— Извини́те, пожа́луйста! — Kechiring, iltimos!
— Да, слу́шаю вас. — Ha, tinglayman.
— Скажи́те, где метро́? — Ayting-chi, metro qayerda?
— Иди́те пря́мо, пото́м напра́во. — To'g'ri boring, keyin o'ngga.
— Повтори́те, пожа́луйста, ме́дленно.— Takrorlang, iltimos, sekin.
— Иди́те пря́мо... пото́м напра́во. — To'g'ri boring... keyin o'ngga.
— Спаси́бо большо́е! — Katta rahmat!
— Пожа́луйста! Не спеши́те, вре́мя есть. — Marhamat! Shoshilmang, vaqt bor.E'tibor bering: notanish odam bilan gaplashilyapti, shuning uchun hamma buyruq -те shaklida: скажи́те, иди́те, повтори́те, не спеши́те. Bu — hurmat belgisi.
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
вы shaklida -те ni tushirib qoldirish: notanish odamga чита́й, скажи́. чита́йте, скажи́те. Sabab: kattaga yoki notanishga doim -те shakli — bu hurmat. Faqat "ты" (samimiy) da -те tushadi.
-й va -и ni chalkashtirish: читаи́, говорй. чита́й (o'zak unliga tugaydi -й), говори́ (o'zak undoshga tugaydi -и). Sabab: qoida o'zakning oxirgi tovushiga bog'liq.
Inkor buyruqni tugallangan fe'ldan yasash: не скажи́. не говори́ (davomiy fe'l). Sabab: taqiq buyruqda odatda несоверше́нный fe'l ishlatiladi.
пожа́луйста ni noto'g'ri joyga qo'yish yoki umuman qo'ymaslik: quruq Дай воды́! (do'konda, notanishga). Да́йте, пожа́луйста, воды́. Sabab: iltimosda muloyimlik so'zi va -те shakli kerak.
дай ni "дайи" yoki "дави" deb aytish. дай (bir bo'g'in, "day"), да́йте. Sabab: bu qisqa, tayyor shakl — yodlab qo'ying.
Mini-mashq. To'g'rilang: Скажи́, пожа́луйста (notanish odamga) ______ ; не скажи́ гро́мко ______ ; читаи́ текст ______.
Javob: Скажи́те, пожа́луйста · не говори́ гро́мко · чита́й текст.
9. Mashqlar
Mashq 1. Fe'lning они́ shaklidan ты buyruqni yasang (-й yoki -и):
они́ чита́ют = ___, они́ слу́шают = ___, они́ говоря́т = ___, они́ смо́трят = ___, они́ рабо́тают = ___
Mashq 2. ты shaklini вы shakliga aylantiring (+ -те):
чита́й ___
говори́ ___
дай ___
извини́ ___
смотри́ ___Mashq 3. To'g'ri shaklni tanlang — vaziyatga qarab (ты yoki вы):
(do'stingizga) «___ мне ру́чку» (дай / да́йте)
(o'qituvchiga) «___, пожа́луйста» (повтори́ / повтори́те)
(bolaga) «___ сюда́» (иди́ / иди́те)
(notanish odamga) «___, где банк?» (скажи́ / скажи́те)Mashq 4. Inkor buyruq yasang ("qilma"):
говори́ = ___, спеши́ = ___, забыва́й = ___, кричи́ = ___
Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:
Скажи́, пожа́луйста, где метро́? (notanish odamga)
читаи́те текст
не скажи́те так бы́стро
дайи мне во́дуMashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring:
Tinglang, iltimos. ___
Sekin gapir. ___
Kechiring, tushunmadim. ___
Shoshilmang. ___10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Buyruq yasash o'yini: Wisar AIdan sizga 10 ta tanish fe'lning они́ shaklini berishni so'rang; har biridan ты va вы buyruq shaklini yasang. AI xatolaringizni tushuntirsin.
- Rolli suhbat: AIdan "yo'l so'rash" sahnasini o'ynashni so'rang — siz notanish odamga извини́те, скажи́те, повтори́те, пожа́луйста ishlatib yo'l so'rang.
- Muloyimlik: AIdan 5 ta quruq buyruq berishni so'rang (masalan дай воды́), ularni -те va пожа́луйста qo'shib muloyim shaklga aylantiring.
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: чита́й; слу́шай; говори́; смотри́; рабо́тай. Mashq 2: чита́йте; говори́те; да́йте; извини́те; смотри́те. Mashq 3: дай мне ру́чку (do'stga ты); повтори́те, пожа́луйста (o'qituvchiga вы); иди́ сюда́ (bolaga ты); скажи́те, где банк? (notanishga вы). Mashq 4: не говори́; не спеши́; не забыва́й; не кричи́. Mashq 5: Скажи́те, пожа́луйста, где метро́? (вы shakli) · чита́йте текст · не говори́те так бы́стро · да́йте мне во́ду. Mashq 6: Слу́шайте, пожа́луйста. · Говори́ ме́дленно. · Извини́те, я не по́нял. · Не спеши́те.
12. Xulosa va keyingi dars
- Buyruq mayli (повели́тельное наклоне́ние) — buyruq, iltimos, maslahat beradigan fe'l shakli. O'zbekchada allaqachon bor: o'qi / o'qing.
- Yasash: они́ shaklidan o'zak oling o'zak unliga tugasa -й (чита́й), undoshga tugasa -и (говори́).
- Ikki shakl: ты (samimiy, yakka) va вы (hurmat / ko'plik) — ikkinchisiga -те qo'shiladi: чита́й чита́йте.
- Muloyimlik: notanishga va kattaga doim -те va пожа́луйста: Скажи́те, пожа́луйста.
- Inkor buyruq: не + davomiy fe'l: не говори́, не спеши́.
- Oltin qoida: har buyruqni juftligi bilan yodlang — дай / да́йте, скажи́ / скажи́те.
Keyingi dars — A1 — 19-dars: Vaqt va soat (вре́мя, кото́рый час?). Endi soatni qanday so'rash va aytishni o'rganamiz — Кото́рый час? Сейча́с два часа́. В три часа́ — kunlik tartibni ruscha ifodalaymiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!