A1 — 13-dars: Bosh kelishik va Tushum kelishigiga kirish (Именительный / Винительный)
A1 — BOSHLANG'ICH · 13-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bugun rus tilining eng muhim tizimlaridan biri — kelishik (по-русски: паде́ж, o'qilishi padej) bilan tanishamiz. Bu darsda ikkita kelishikni o'rganamiz:
- Имени́тельный паде́ж (bosh kelishik) — otning lug'at shakli, gapning egasi. Savoli: кто? что? (kim? nima?).
- Вини́тельный паде́ж (tushum kelishigi) — gapning vositasiz to'ldiruvchisi, ya'ni ish-harakat kimga/nimaga tushayotgan predmet. Savoli: кого́? что? (kimni? nimani?).
Bu darsda faqat jonsiz otlar (predmetlar: kitob, gazeta, shahar) misolida что? savolli tushum kelishigini o'rganamiz. Jonli otlar (кого? — odam, hayvon) keyingi darslarda batafsil bo'ladi.
Dars oxirida siz «Я чита́ю кни́гу» (Men kitob o'qiyapman), «Я ви́жу Москву́» (Men Moskvani ko'ryapman) kabi gaplarni to'g'ri ot shakli bilan tuza olasiz. Nega кни́га emas, aynan кни́гу — buni to'liq tushunasiz.
2. Avvalgi darsdan takror
- Род (jins): har bir ot uch roddan biriga tegishli — мужско́й (m) он, же́нский (f) она́, сре́дний (n) оно́. Rodni so'z oxiriga qarab aniqlaymiz: undosh/-й m, -а/-я f, -о/-е n.
- Ba'zi so'zlar: дом (uy, m), кни́га (kitob, f), газе́та (gazeta, f), окно́ (deraza, n), го́род (shahar, m).
- Fe'l чита́ть (o'qimoq) va ви́деть (ko'rmoq) — bugun ko'p ishlatamiz.
Muhim bog'lanish: bugun rodni bilish yana asqotadi — chunki tushum kelishigida ot shakli aynan uning rodiga qarab o'zgaradi (yoki o'zgarmaydi). Rod — poydevor, uni mustahkam biling.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Kelishik nima? (o'zbekcha bilan solishtirish)
Yaxshi xabar: o'zbek tilida ham kelishik bor, shuning uchun bu tushuncha siz uchun butunlay yangi emas. O'zbekchada olti kelishik bor — masalan:
kitob — bosh kelishik (kim? nima?)
kitob-NI — tushum kelishigi (kimni? nimani?)
kitob-GA — jo'nalish kelishigi (kimga? nimaga?)
kitob-DA — o'rin kelishigi (kimda? qayerda?)Ya'ni o'zbekchada biz so'z oxiriga qo'shimcha qo'shamiz: kitob kitobni, kitob kitobga. So'zning o'zagi o'zgarmaydi, faqat oxiriga "yopishtiramiz".
Rus tilida ham xuddi shunday olti kelishik bor — lekin bitta muhim farq bilan:
ENG MUHIM FARQ: o'zbekchada qo'shimcha doim bir xil (hamma so'zga -ni), rus tilida esa otning o'z oxiri o'zgaradi va bu o'zgarish so'zning rodiga bog'liq. Ya'ni кни́га кни́гу, lekin газе́та газе́ту, Москва́ Москву́. O'zbekcha -ni kabi bitta universal qo'shimcha yo'q — shakl rodga qarab har xil.
Rus tilidagi 6 kelishik (hozircha faqat nomini ko'ring, hammasini birdan yodlash shart emas):
| # | Kelishik (ruscha) | O'zbekcha nomi | Savoli |
|---|---|---|---|
| 1 | Имени́тельный | bosh kelishik | кто? что? |
| 2 | Роди́тельный | qaratqich | кого́? чего́? |
| 3 | Да́тельный | jo'nalish | кому́? чему́? |
| 4 | Вини́тельный | tushum | кого́? что? |
| 5 | Твори́тельный | vosita | кем? чем? |
| 6 | Предло́жный | o'rin | о ком? о чём? |
Xotirjam bo'ling: bularning barchasini bugun o'rganmaymiz. Bugun faqat 1- va 4- kelishik. Qolganlarini keyingi darslarda bittalab, muloyimlik bilan o'zlashtiramiz.
3.2. Имени́тельный паде́ж — bosh kelishik (ega)
Имени́тельный — bu otning eng oddiy, lug'at shakli. Lug'atda so'zni izlasangiz, aynan shu shaklda topasiz: кни́га, дом, Москва́.
Bu kelishik gapda egani (ish-harakatni bajaruvchini) bildiradi. Savoli: кто? (kim? — jonli) yoki что? (nima? — jonsiz).
Кни́га на столе́. — Kitob stolda. (кни́га — ega, что?)
Москва́ — большо́й го́род. — Moskva — katta shahar. (Москва́ — ega)
Студе́нт чита́ет. — Talaba o'qiyapti. (студе́нт — ega, кто?)Barcha oldingi darslarda otlarni doim shu — bosh kelishik shaklida o'rgandik. Endi ikkinchi shaklni qo'shamiz.
3.3. Вини́тельный паде́ж — tushum kelishigi (vositasiz to'ldiruvchi)
Endi diqqat qiling — bu darsning markaziy g'oyasi.
Gapda ba'zan ish-harakat boshqa predmetga o'tadi. Masalan:
Men NIMANI o'qiyapman? kitobni.
Men NIMANI ko'ryapman? Moskvani.Ana shu «nimani?» savoliga javob beradigan so'z — vositasiz to'ldiruvchi (по-русски: прямо́е дополне́ние). Rus tilida u тушум kelishigida (Вини́тельный) turadi.
Savoli: что? (nimani? — jonsiz predmet) yoki кого́? (kimni? — jonli; keyingi darsda).
O'zbekcha bilan yonma-yon:
Я чита́ю кни́гу. — Men kitobni o'qiyapman.
Вини́тельный -ni (tushum)O'zbekchada kitob kitobni (oxiriga -ni qo'shildi). Ruschada кни́га кни́гу (oxirgi -а harfi -у ga o'zgardi). Ma'no bir xil, faqat mexanizm boshqacha.
3.4. Tushum kelishigining shakli — rodga qarab (jonsiz otlar)
Bu — eng muhim jadval. Jonsiz ot tushum kelishigida qanday shaklga kirishini rodga qarab aniqlaymiz:
| Rod | Bosh kelishik oxiri | Tushum kelishigida | Misol |
|---|---|---|---|
| мужско́й (m) jonsiz | undosh / -й | o'zgarmaydi (= bosh kelishik) | стол стол |
| сре́дний (n) | -о / -е | o'zgarmaydi (= bosh kelishik) | окно́ окно́ |
| же́нский (f) | -а | -у | кни́га кни́гу |
| же́нский (f) | -я | -ю | неде́ля неде́лю |
Ikki muhim xulosa:
1) Мужско́й (jonsiz) va сре́дний rod — HECH NIMA o'zgarmaydi. Tushum kelishigida bu otlar bosh kelishik bilan bir xil ko'rinadi:
Я ви́жу дом. (дом — m, o'zgarmadi) — Men uyni ko'ryapman.
Я чита́ю письмо́. (письмо́ — n, o'zgarmadi) — Men xatni o'qiyapman.
Я ви́жу окно́. (окно́ — n, o'zgarmadi) — Men derazani ko'ryapman.2) Же́нский rod (-а/-я) — OXIRI o'zgaradi: -а-у, -я-ю. Bu — asosiy yangi qoida, yaxshi yodlang:
кни́га кни́гу (kitob kitobni)
газе́та газе́ту (gazeta gazetani)
маши́на маши́ну (mashina mashinani)
Москва́ Москву́ (Moskva Moskvani)
неде́ля неде́лю (hafta haftani) -я -ю ROD OXIRI TUSHUM KELISHIGIDA
м (jonsiz) undosh/-й o'zgarmaydi
с -о/-е o'zgarmaydi
ж -а -у
ж -я -юNega bu shunday? Rus tilida gapning ma'nosi ko'pincha so'z tartibiga emas, kelishikka qarab tushuniladi. «Ма́ма лю́бит дочь» va «Дочь лю́бит ма́ма» — kelishik tufayli kim kimni sevishini shakl ko'rsatadi. Shuning uchun to'g'ri shakl juda muhim.
3.5. Qachon tushum kelishigi kerak? (qaysi fe'llardan keyin)
Vositasiz to'ldiruvchi — odatda «nimani?» deb savol berish mumkin bo'lgan fe'llardan keyin keladi. Eng ko'p uchraydiganlari:
чита́ть (o'qimoq) Я чита́ю кни́гу. (nimani? — kitobni)
ви́деть (ko'rmoq) Я ви́жу Москву́. (nimani? — Moskvani)
слу́шать (tinglamoq) Я слу́шаю му́зыку. (nimani? — musiqani)
люби́ть (sevmoq) Я люблю́ ко́фе. (nimani? — kofeni)
покупа́ть (sotib olmoq) Я покупа́ю газе́ту. (nimani? — gazetani)
знать (bilmoq) Я зна́ю отве́т. (nimani? — javobni)Oddiy tekshiruv: gapga «nimani?» deb savol bering. Agar so'z shu savolga javob bersa — u tushum kelishigida turishi kerak. Rod ж (-а/-я) bo'lsa — oxirini o'zgartiring.
4. Misollar
Же́нский rod (-а -у): oxiri o'zgaradi
| Bosh kelishik | Tushum kelishigi | Gap | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| кни́га | кни́гу | Я чита́ю кни́гу. | Men kitobni o'qiyapman. |
| газе́та | газе́ту | Он чита́ет газе́ту. | U gazetani o'qiyapti. |
| маши́на | маши́ну | Я ви́жу маши́ну. | Men mashinani ko'ryapman. |
| Москва́ | Москву́ | Я люблю́ Москву́. | Men Moskvani yaxshi ko'raman. |
| му́зыка | му́зыку | Мы слу́шаем му́зыку. | Biz musiqa tinglayapmiz. |
| вода́ | во́ду | Я пью во́ду. | Men suv ichyapman. |
Же́нский rod (-я -ю):
| Bosh kelishik | Tushum kelishigi | Gap | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| неде́ля | неде́лю | Я жду неде́лю. | Men bir hafta kutyapman. |
| пе́сня | пе́сню | Она́ поёт пе́сню. | U qo'shiq aytyapti. |
Мужско́й (jonsiz) va сре́дний rod — o'zgarmaydi:
| Rod | Bosh = Tushum | Gap | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| m | дом | Я ви́жу дом. | Men uyni ko'ryapman. |
| m | го́род | Я люблю́ го́род. | Men shaharni yaxshi ko'raman. |
| m | чай | Я пью чай. | Men choy ichyapman. |
| n | письмо́ | Я чита́ю письмо́. | Men xatni o'qiyapman. |
| n | окно́ | Я ви́жу окно́. | Men derazani ko'ryapman. |
5. Talaffuz bo'limi
- кни́гу /KNI-gu/ — urg'u birinchi bo'g'inda (bosh kelishikdagi kabi кни́га кни́гу), oxiri aniq "u".
- газе́ту /ga-ZYE-tu/ — urg'u o'rtada; birinchi urg'usiz "а" "a" bo'lib o'qiladi.
- Москву́ /ma-SKVU/ — urg'u oxirgi bo'g'inda; urg'usiz "о" "a" bo'ladi: "ma-skvú", "moskvu" emas.
- во́ду /VO-du/ — urg'u birinchida (вода́ во́ду — diqqat: urg'u ko'chadi!); shuning uchun bu yerda "о" aniq "o".
- неде́лю /ni-DYE-lyu/ — "-лю" yumshoq "l" bilan, "lyu" bo'lib o'qiladi.
- ви́жу /VI-zhu/ — "ж" o'zbekcha "j" (jurnal) kabi jarangli tovush.
Muhim: ko'p so'zda urg'u bosh va tushum kelishigida bir joyda turadi (кни́га кни́гу), lekin ba'zi so'zda ko'chadi (вода́ во́ду, Москва́ Москву́). Har bir so'zni urg'usi bilan yodlang.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: Я чита́ю кни́гу. Я ви́жу Москву́. Я слу́шаю му́зыку. Oxirgi "-у/-ю" tovushini aniq talaffuz qiling.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| паде́ж | па-де́ж | kelishik | Вини́тельный паде́ж |
| газе́та | га-зе́-та | gazeta | Я чита́ю газе́ту. |
| му́зыка | му́-зы-ка | musiqa | Я слу́шаю му́зыку. |
| вода́ | во-да́ | suv | Я пью во́ду. |
| ко́фе | ко́-фе | kofe | Я люблю́ ко́фе. |
| пе́сня | пе́с-ня | qo'shiq | Она́ поёт пе́сню. |
| отве́т | от-ве́т | javob | Я зна́ю отве́т. |
| чита́ть | чи-та́ть | o'qimoq | Я чита́ю кни́гу. |
| ви́деть | ви́-деть | ko'rmoq | Я ви́жу дом. |
| слу́шать | слу́-шать | tinglamoq | Я слу́шаю му́зыку. |
| люби́ть | лю-би́ть | sevmoq, yoqtirmoq | Я люблю́ Москву́. |
| покупа́ть | по-ку-па́ть | sotib olmoq | Я покупа́ю газе́ту. |
| пить | пить | ichmoq | Я пью чай. |
| ждать | ждать | kutmoq | Я жду неде́лю. |
Yodlash qoidasi: har bir ж rodli otni juftlik bilan yodlang — кни́га кни́гу, газе́та газе́ту. Shunda tushum kelishigi avtomatik "chiqadi".
7. Dialog
— Что ты де́лаешь? — Nima qilyapsan?
— Я чита́ю кни́гу. — Men kitob o'qiyapman. (кни́га кни́гу, ж)
— Каку́ю кни́гу? — Qanaqa kitobni?
— Ру́сскую. А ты? — Ruscha kitobni. Sen-chi?
— Я слу́шаю му́зыку и пью чай. — Men musiqa tinglayapman va choy ichyapman.
(му́зыка му́зыку, ж · чай — m, o'zgarmadi)
— Ты лю́бишь Москву́? — Moskvani yaxshi ko'rasanmi?
— Да, я о́чень люблю́ Москву́! — Ha, men Moskvani juda yaxshi ko'raman.
(Москва́ Москву́, ж)
— Смотри́, я ви́жу дом и окно́. — Qara, men uy va derazani ko'ryapman.
(дом — m, окно́ — n, o'zgarmadi)
— Краси́во! Я покупа́ю газе́ту. — Chiroyli! Men gazeta sotib olyapman.
(газе́та газе́ту, ж)E'tibor bering: кни́гу, му́зыку, Москву́, газе́ту — barchasi ж rod, oxiri -у bo'ldi. Чай, дом, окно́ — o'zgarmadi. Aynan rod farqni belgilaydi.
8. Tipik xatolar va mini-mashq
Ж rod otni tushum kelishigida o'zgartirmaslik: Я чита́ю кни́га. Я чита́ю кни́гу. Sabab: o'zbekchada -ni bir xil, ruscha ж rodda esa oxir -а -у bo'ladi. «Nimani?» — кни́гу.
Barcha otga o'zbekcha -ni mantig'i bilan bir xil qo'shimcha izlash yoki m/n rodni ham o'zgartirish: Я ви́жу до́му. Я ви́жу дом. Sabab: m (jonsiz) va n rod tushum kelishigida o'zgarmaydi.
Urg'uni unutish, ko'chishini e'tiborsiz qoldirish: Москва́ку, водá shaklini o'zgartirmaslik. Москву́, во́ду — urg'u ko'chishi mumkin. Sabab: ba'zi so'zda urg'u tushum kelishigida joyini o'zgartiradi.
-я ni -у qilib qo'yish: Я жду неде́лу. Я жду неде́лю. Sabab: yumshoq oxir -я -ю (qattiq -а -у emas).
Mini-mashq. To'g'ri shaklni tanlang:
Я чита́ю (кни́га / кни́гу).
Я ви́жу (дом / до́му).
Мы слу́шаем (му́зыка / му́зыку).
Я люблю́ (Москва́ / Москву́).
Я чита́ю (письмо́ / письму́).Javoblar: кни́гу · дом · му́зыку · Москву́ · письмо́.
9. Mashqlar
Mashq 1. Otning rodini aniqlang va tushum kelishigi shaklini yozing:
кни́га = ___, дом = ___, газе́та = ___, окно́ = ___, Москва́ = ___, неде́ля = ___
Mashq 2. Qavsdagi otni to'g'ri shaklga qo'ying:
Я чита́ю (газе́та) ___.
Он слу́шает (му́зыка) ___.
Мы ви́дим (го́род) ___.
Я пью (вода́) ___.
Она́ покупа́ет (маши́на) ___.Mashq 3. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling:
Men kitob o'qiyapman. ___
Men Moskvani ko'ryapman. ___
U gazeta o'qiyapti. ___
Biz choy ichyapmiz. ___Mashq 4. Xatoni toping va to'g'rilang:
Я чита́ю кни́га.
Я ви́жу до́му.
Мы слу́шаем му́зыка.
Я жду неде́лу.Mashq 5. «Nimani?» (что?) savolini bering, javobni to'g'ri shaklda yozing:
Я люблю́ ... (Москва́) · Я чита́ю ... (письмо́) · Он пьёт ... (вода́)
Mashq 6. Gapda ega (Имени́тельный) va to'ldiruvchi (Вини́тельный) qaysi so'z ekanini belgilang:
Студе́нт чита́ет кни́гу.
Ма́ма покупа́ет газе́ту.
Я ви́жу окно́.10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Almashtirish o'yini: Wisar AIdan 15 ta jonsiz ot bering deb so'rang; har birini «Я ви́жу ...» gapiga qo'ying va to'g'ri tushum kelishigi shaklini ayting. AI xatolaringizni tushuntirsin.
- Yozish: o'zingiz haqingizda 5 ta gap yozing — nimani o'qiysiz, tinglaysiz, yoqtirasiz (Я чита́ю..., Я слу́шаю..., Я люблю́...). AIdan tushum kelishigini tekshirishni so'rang.
- Solishtirish: AIdan o'zbekcha -ni qo'shimchasi bilan ruscha -у/-ю o'zgarishi orasidagi farqni 3 ta misolda ko'rsatishini so'rang — mantiqni mustahkamlang.
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: кни́га = ж кни́гу; дом = m дом (o'zgarmaydi); газе́та = ж газе́ту; окно́ = n окно́ (o'zgarmaydi); Москва́ = ж Москву́; неде́ля = ж неде́лю. Mashq 2: газе́ту; му́зыку; го́род; во́ду; маши́ну. Mashq 3: Я чита́ю кни́гу. · Я ви́жу Москву́. · Он чита́ет газе́ту. · Мы пьём чай. Mashq 4: Я чита́ю кни́гу. · Я ви́жу дом. · Мы слу́шаем му́зыку. · Я жду неде́лю. Mashq 5: Я люблю́ Москву́. · Я чита́ю письмо́. · Он пьёт во́ду. Mashq 6: Студе́нт (ega) — кни́гу (to'ldiruvchi); Ма́ма (ega) — газе́ту (to'ldiruvchi); Я (ega) — окно́ (to'ldiruvchi).
12. Xulosa va keyingi dars
- Rus tilida o'zbekcha kabi kelishik bor, lekin qo'shimcha o'rniga otning oxiri o'zgaradi va bu rodga bog'liq.
- Имени́тельный (bosh kelishik) — lug'at shakli, gapning egasi: кто? что?
- Вини́тельный (tushum kelishigi) — vositasiz to'ldiruvchi, «nimani?» (что?) savoliga javob.
- Jonsiz otlar shakli: m (jonsiz) va n rod — o'zgarmaydi (дом дом, окно́ окно́); ж rod — -а -у, -я -ю (кни́га кни́гу, неде́ля неде́лю).
- Bu shakl чита́ть, ви́деть, слу́шать, люби́ть, покупа́ть kabi fe'llardan keyin ishlatiladi.
- Oltin qoida: gapga «nimani?» deb savol bering; agar so'z ж (-а/-я) bo'lsa — oxirini o'zgartiring.
Keyingi dars — A1 — 14-dars: Qaratqich kelishigi (Роди́тельный паде́ж). Endi «кни́ги нет» (kitob yo'q), «ча́шка ча́я» (bir chashka choy), «у меня́ нет вре́мени» (menda vaqt yo'q) kabi qurilmalarni o'rganamiz — egalik, yo'qlik va miqdorni bildiruvchi eng ko'p ishlatiladigan kelishik.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!