A1 — 17-dars: Imkoniyat, xohish, zaruriyat (мочь, хотеть, нужно/надо, можно, нельзя)
A1 — BOSHLANG'ICH · 17-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu darsda siz rus tilidagi modal so'zlar — ya'ni imkoniyat, xohish, zaruriyat va ruxsatni ifodalovchi so'zlarni o'rganasiz. Bular kundalik nutqning asosi: Men qila olaman, Men xohlayman, Menga kerak, Mumkin, Mumkin emas.
Beshta kalit so'z bilan tanishamiz:
- мочь (imkoniyat, "-a olmoq") — Я могу́ — "Men qila olaman".
- хоте́ть (xohish, "xohlamoq") — Я хочу́ — "Men xohlayman".
- ну́жно / на́до (zaruriyat, "kerak / lozim") — Мне ну́жно — "Menga kerak".
- мо́жно (ruxsat, "mumkin") — Мо́жно? — "Mumkinmi?".
- нельзя́ (taqiq, "mumkin emas") — Нельзя́! — "Mumkin emas!".
Bu so'zlarning barchasi bitta umumiy naqsh bo'yicha ishlaydi: modal so'z + infinitiv (fe'lning bosh shakli). Masalan: Я хочу́ чита́ть — "Men o'qishni xohlayman". Dars oxirida siz nima qila olishingiz, nimani xohlashingiz va nima mumkin-yu nima mumkin emasligini bemalol ayta olasiz.
2. Avvalgi darsdan takror
- Fe'llarning hozirgi zamonda tuslanishini ko'rgan edik: я чита́ю, ты чита́ешь, он чита́ет... (I tuslanish) va я говорю́, ты говори́шь... (II tuslanish).
- Infinitiv — fe'lning lug'atdagi bosh shakli, ko'pincha -ть bilan tugaydi: чита́ть (o'qimoq), писа́ть (yozmoq), говори́ть (gapirmoq), де́лать (qilmoq), рабо́тать (ishlamoq).
- Tez mashq: infinitivlarni ayting — чита́ть, писа́ть, говори́ть, де́лать, е́сть, пить, спать.
Muhim bog'lanish: bugungi modal so'zlar deyarli doim infinitiv bilan birga keladi. Ya'ni avval modal so'zni tuslaysiz, keyin fe'lni o'zgartirmasdan (infinitiv shaklda) qo'yasiz: Я могу́ рабо́тать — "Men ishlay olaman".
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Umumiy naqsh: modal so'z + INFINITIV
Rus tilida "qila olaman", "yozishni xohlayman", "borish kerak" kabi ma'nolar ikki qismdan tuziladi:
MODAL SO'Z + INFINITIV
(tuslanadi) (o'zgarmaydi, -ть bilan)
Я могу́ + рабо́тать Я могу́ рабо́тать (Men ishlay olaman)
Я хочу́ + чита́ть Я хочу́ чита́ть (Men o'qishni xohlayman)
Мне ну́жно + спать Мне ну́жно спать (Menga uxlash kerak)Eng muhim qoida: ikkinchi fe'l hech qachon tuslanmaydi — u doim infinitiv (bosh shakl) bo'lib qoladi. Я хочу́ чита́ю — noto'g'ri. Я хочу́ чита́ть — to'g'ri.
3.2. мочь — imkoniyat ("-a olmoq")
мочь fe'li jismoniy yoki vaziyatga bog'liq imkoniyatni bildiradi: "qila olaman", "eplayman". Bu fe'l noto'g'ri tuslanadi — o'zakda г / ж almashinuvi yuz beradi, shuning uchun uni alohida yodlash kerak:
| Olmosh | мочь shakli | Urg'u | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| я | могу́ | мо-гу́ | men qila olaman |
| ты | мо́жешь | мо́-жешь | sen qila olasan |
| он / она́ | мо́жет | мо́-жет | u qila oladi |
| мы | мо́жем | мо́-жем | biz qila olamiz |
| вы | мо́жете | мо́-же-те | siz qila olasiz |
| они́ | мо́гут | мо́-гут | ular qila oladi |
DIQQAT — o'zak o'zgaradi:
я мо-Г-у́ "г"
ты мо-Ж-ешь "ж" bu yerda "г" "ж" ga aylanadi!
они́ мо-Г-ут yana "г"Eslatma: faqat я (могу́) va они́ (мо́гут) shakllarida "г" saqlanadi; qolgan hammasida "ж" bo'ladi. Urg'u ham "я" shaklida oxirga (могу́), qolganida o'zakka (мо́жешь) tushadi.
Misollar:
Я могу́ помо́чь. Men yordam bera olaman.
Ты мо́жешь чита́ть? Sen o'qiy olasanmi?
Он не мо́жет прийти́. U kela olmaydi.
Мы мо́жем рабо́тать. Biz ishlay olamiz.3.3. хоте́ть — xohish ("xohlamoq")
хоте́ть — "xohlamoq". Bu fe'l ham aralash (noto'g'ri) tuslanadi: birlikda I tuslanish kabi, ko'plikda II tuslanish kabi, va o'zakda т / ч almashinuvi bor:
| Olmosh | хоте́ть shakli | Urg'u | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| я | хочу́ | хо-чу́ | men xohlayman |
| ты | хо́чешь | хо́-чешь | sen xohlaysan |
| он / она́ | хо́чет | хо́-чет | u xohlaydi |
| мы | хоти́м | хо-ти́м | biz xohlaymiz |
| вы | хоти́те | хо-ти́-те | siz xohlaysiz |
| они́ | хотя́т | хо-тя́т | ular xohlaydi |
DIQQAT — birlik va ko'plik farqi:
BIRLIK (я, ты, он): хо-Ч-у́, хо́-Ч-ешь, хо́-Ч-ет "ч", urg'u ba'zan o'zakda
KO'PLIK (мы, вы, они́): хо-Т-и́м, хо-Т-и́те, хо-Т-я́т "т", urg'u oxirdaEslatma: birlikda ч (хочу́, хо́чешь, хо́чет), ko'plikda esa т (хоти́м, хоти́те, хотя́т). Bu — juda tez-tez ishlatiladigan fe'l, shuning uchun yodlash shart.
Misollar:
Я хочу́ есть. Men yegim keladi. (yeyishni xohlayman)
Ты хо́чешь чай? Choy xohlaysanmi?
Она́ хо́чет спать. U uxlagisi kelyapti.
Мы хоти́м гуля́ть. Biz sayr qilishni xohlaymiz.3.4. ну́жно / на́до — zaruriyat ("kerak / lozim")
ну́жно va на́до — ikkovi ham "kerak", "lozim" ma'nosini beradi va deyarli bir xil ishlatiladi. Farqi juda kichik:
- ну́жно — biroz yumshoqroq va rasmiyroq ohangda.
- на́до — biroz so'zlashuvroq, kundalik nutqda ko'proq uchraydi.
Bu so'zlar tuslanmaydi — ular o'zgarmas shaklda turadi va infinitiv bilan keladi:
Ну́жно рабо́тать. Ishlash kerak.
На́до идти́. Borish kerak.
Ну́жно купи́ть хлеб. Non sotib olish kerak."Menga kerak" — datelniy (jo'nalish kelishigi) bilan. Kimga kerakligini aytish uchun oldiga datelniy shakldagi olmosh qo'yiladi. Bu shakl bilan hozircha shunchaki tanishib qo'ying, keyingi darslarda chuqurroq ko'ramiz:
| Kim uchun | Datelniy olmosh | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| men | мне | Мне ну́жно рабо́тать. | Menga ishlash kerak. |
| sen | тебе́ | Тебе́ на́до спать. | Senga uxlash kerak. |
| u (erkak) | ему́ | Ему́ ну́жно идти́. | Unga borish kerak. |
| u (ayol) | ей | Ей на́до отдыха́ть. | Unga dam olish kerak. |
| biz | нам | Нам ну́жно учи́ться. | Bizga o'qish kerak. |
| siz | вам | Вам на́до подожда́ть. | Sizga kutish kerak. |
| ular | им | Им ну́жно рабо́тать. | Ularga ishlash kerak. |
Eng muhim: o'zbekchada "menga kerak" desak, "men" bosh kelishikda emas. Rus tilida ham xuddi shunday — я emas, мне ishlatiladi. Я ну́жно рабо́тать — noto'g'ri. Мне ну́жно рабо́тать — to'g'ri.
3.5. мо́жно — ruxsat ("mumkin") va нельзя́ — taqiq ("mumkin emas")
Bu ikkovi bir-biriga qarama-qarshi:
- мо́жно — "mumkin", "ruxsat bor". Ruxsat so'rash yoki berish uchun ishlatiladi.
- нельзя́ — "mumkin emas", "ta'qiqlangan". Bu мо́жноning inkori (ya'ni не мо́жно deyilmaydi, uning o'rniga нельзя́ ishlatiladi!).
Ikkovi ham tuslanmaydi, infinitiv bilan keladi:
Мо́жно войти́? Kirsam bo'ladimi? (Kirish mumkinmi?)
Мо́жно кури́ть здесь? Bu yerda chekish mumkinmi?
Здесь нельзя́ кури́ть. Bu yerda chekish mumkin emas.
Нельзя́ так говори́ть. Bunday gapirish mumkin emas.Juda muhim: "mumkin emas" degani нельзя́ — . не мо́жно — bunday so'z umuman yo'q! Ko'p o'zbek o'quvchilar "мо́жно" oldiga "не" qo'shishga urinadi — bu xato. Har doim нельзя́ deng.
Savol-javob namunasi:
— Мо́жно войти́? — Kirsam bo'ladimi?
— Да, мо́жно. — Ha, mumkin.
— Мо́жно кури́ть? — Chekish mumkinmi?
— Нет, нельзя́. — Yo'q, mumkin emas.3.6. Hammasini bir joyda — umumiy jadval
| So'z | Ma'no | Tuslanadimi? | Naqsh |
|---|---|---|---|
| мочь (могу́...) | imkoniyat (-a olmoq) | ha (noto'g'ri) | я могу́ + infinitiv |
| хоте́ть (хочу́...) | xohish | ha (aralash) | я хочу́ + infinitiv |
| ну́жно / на́до | zaruriyat (kerak) | yo'q | мне ну́жно + infinitiv |
| мо́жно | ruxsat (mumkin) | yo'q | мо́жно + infinitiv |
| нельзя́ | taqiq (mumkin emas) | yo'q | нельзя́ + infinitiv |
4. Misollar
мочь (imkoniyat):
Я могу́ говори́ть по-ру́сски. Men ruscha gapira olaman.
Ты мо́жешь мне помо́чь? Menga yordam bera olasanmi?
Он не мо́жет рабо́тать сего́дня. U bugun ishlay olmaydi.
Мы мо́жем встре́титься за́втра. Biz ertaga uchrasha olamiz.хоте́ть (xohish):
Я хочу́ пить. Men ichgim keladi. (suv ichishni xohlayman)
Ты хо́чешь идти́ в кино́? Kinoga borishni xohlaysanmi?
Она́ хо́чет купи́ть пла́тье. U ko'ylak sotib olishni xohlaydi.
Они́ хотя́т отдыха́ть. Ular dam olishni xohlaydi.ну́жно / на́до (zaruriyat):
Мне ну́жно рабо́тать. Menga ishlash kerak.
Тебе́ на́до спать. Senga uxlash kerak.
Нам ну́жно купи́ть проду́кты. Bizga oziq-ovqat sotib olish kerak.
На́до идти́ домо́й. Uyga borish kerak.мо́жно / нельзя́ (ruxsat / taqiq):
Мо́жно откры́ть окно́? Deraza ochsam bo'ladimi?
Здесь мо́жно фотографи́ровать. Bu yerda suratga olish mumkin.
Здесь нельзя́ шуме́ть. Bu yerda shovqin qilish mumkin emas.
Нельзя́ переходи́ть на кра́сный. Qizil chiroqda o'tish mumkin emas.5. Talaffuz bo'limi
- могу́ /ma-GU/ — urg'usiz "о" "a" bo'lib o'qiladi: "magu", urg'u oxirda.
- мо́жешь /MO-zhesh/ — urg'u birinchi bo'g'inda, "ж" — o'zbekcha "j" (jurnal) kabi jarangli tovush; oxiridagi "-шь" faqat "sh" bo'lib o'qiladi ("ь" tovush bermaydi, faqat yumshatadi).
- хочу́ /kha-CHU/ — "х" — o'zbekcha "x" (xat) kabi; urg'usiz "о" "a" bo'lib eshitiladi: "khachu".
- хо́чет /KHO-chet/ — urg'u birinchi bo'g'inda, "о" aniq "o" bo'lib turadi.
- ну́жно /NUZH-na/ — urg'u birinchi bo'g'inda; oxiridagi urg'usiz "о" "a" bo'lib o'qiladi: "nuzh-na".
- на́до /NA-da/ — ikkinchi "о" urg'usiz, "a" bo'lib eshitiladi: "na-da".
- мо́жно /MOZH-na/ — xuddi shunday, oxiri "-na".
- нельзя́ /nel-ZYA/ — "ь" "л"ni yumshatadi, urg'u oxirda; "зя" birga "zya" bo'lib o'qiladi.
Muhim qoida: urg'usiz о har doim "a" bo'lib o'qiladi. Shuning uchun ну́жно, на́до, мо́жно — hammasi oxirida "-a" tovushi bilan eshitiladi, garchi yozuvda "-о" tursa ham.
Topshiriq: мочь fe'lini ovoz chiqarib to'liq tuslang: могу́, мо́жешь, мо́жет, мо́жем, мо́жете, мо́гут. "г" va "ж" almashinuviga e'tibor bering. Keyin хоте́ть: хочу́, хо́чешь, хо́чет, хоти́м, хоти́те, хотя́т.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| мочь | мочь | -a olmoq (imkoniyat) | Я могу́ помо́чь. |
| могу́ | мо-гу́ | men qila olaman | Я могу́ рабо́тать. |
| мо́жешь | мо́-жешь | sen qila olasan | Ты мо́жешь чита́ть? |
| мо́жет | мо́-жет | u qila oladi | Он мо́жет прийти́. |
| хоте́ть | хо-те́ть | xohlamoq | Я хочу́ есть. |
| хочу́ | хо-чу́ | men xohlayman | Я хочу́ пить. |
| хо́чешь | хо́-чешь | sen xohlaysan | Ты хо́чешь чай? |
| хо́чет | хо́-чет | u xohlaydi | Она́ хо́чет спать. |
| ну́жно | ну́ж-но | kerak (yumshoq/rasmiy) | Мне ну́жно идти́. |
| на́до | на́-до | kerak / lozim | На́до рабо́тать. |
| мо́жно | мо́ж-но | mumkin (ruxsat) | Мо́жно войти́? |
| нельзя́ | нель-зя́ | mumkin emas (taqiq) | Здесь нельзя́ кури́ть. |
| помо́чь | по-мо́чь | yordam bermoq | Ты мо́жешь помо́чь? |
| мне | мне | menga | Мне ну́жно спать. |
| тебе́ | те-бе́ | senga | Тебе́ на́до отдыха́ть. |
| войти́ | вой-ти́ | kirmoq | Мо́жно войти́? |
| кури́ть | ку-ри́ть | chekmoq | Здесь нельзя́ кури́ть. |
Yodlash qoidasi: мочь va хоте́ть fe'llarini butun tuslanishi bilan yodlang — ular noto'g'ri, shuning uchun tayyor jadval sifatida yodda saqlang.
7. Dialog
— Приве́т! Что ты хо́чешь де́лать сего́дня? — Salom! Bugun nima qilishni xohlaysan?
— Я хочу́ гуля́ть в па́рке. — Men parkda sayr qilishni xohlayman.
— Отли́чно! Я то́же могу́ пойти́. — Zo'r! Men ham bora olaman.
— А пото́м мо́жно пойти́ в кафе́? — Keyin kafega borsak bo'ladimi?
— Да, мо́жно. Но снача́ла мне ну́жно рабо́тать. — Ha, mumkin. Lekin avval menga ishlash kerak.
— Хорошо́. Во ско́лько ты мо́жешь? — Yaxshi. Soat nechada bo'la olasan?
— В три часа́. Ра́ньше нельзя́ — я за́нят. — Soat uchda. Erta bo'lmaydi — men bandman.
— Дого́во́рились! Тебе́ на́до отдохну́ть по́сле. — Kelishdik! Keyin senga dam olish kerak.E'tibor bering: хо́чешь, хочу́, могу́, мо́жешь — bir xil fe'llarning turli shakllari; мо́жно, нельзя́, ну́жно, на́до esa o'zgarmasdan turadi. Har biridan keyin infinitiv keladi: гуля́ть, пойти́, рабо́тать, отдохну́ть.
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Infinitiv o'rniga tuslangan fe'l qo'yish: Я хочу́ чита́ю, Я могу́ рабо́таю. Я хочу́ чита́ть, Я могу́ рабо́тать. Sabab: modal so'zdan keyin fe'l hech qachon tuslanmaydi — u doim infinitiv (-ть) bo'lib qoladi.
"мочь"ni to'g'ri (oddiy) tuslash: я мо́жу, ты мо́гешь. я могу́, ты мо́жешь. Sabab: bu noto'g'ri fe'l — "г/ж" almashadi: могу́, но мо́жешь.
"хоте́ть"ni ko'plikda ham "ч" bilan aytish: мы хо́чем, они́ хо́чут. мы хоти́м, они́ хотя́т. Sabab: birlikda "ч" (хочу́), ko'plikda "т" (хоти́м).
"Menga kerak"ni bosh kelishik bilan aytish: Я ну́жно рабо́тать. Мне ну́жно рабо́тать. Sabab: kimga kerakligi datelniy (мне, тебе́, ему́) bilan beriladi, я emas.
"mumkin emas"ni не мо́жно deb aytish. нельзя́. Sabab: rus tilida не мо́жно degan so'z yo'q — taqiq uchun faqat нельзя́ ishlatiladi.
Mini-mashq: quyidagi gaplarni to'g'rilang:
1) Я хочу́ спаю.
2) Ты мо́гешь помо́чь?
3) Мы хо́чем есть.
4) Я ну́жно идти́.
5) Здесь не мо́жно кури́ть.9. Mashqlar
Mashq 1. "мочь" fe'lini to'g'ri tuslang:
Я ___ помо́чь. (могу́?)
Ты ___ чита́ть?
Он ___ рабо́тать.
Мы ___ прийти́.
Они́ ___ говори́ть.Mashq 2. "хоте́ть" fe'lini to'g'ri tuslang:
Я ___ есть.
Ты ___ чай?
Она́ ___ спать.
Мы ___ гуля́ть.
Вы ___ отдыха́ть?Mashq 3. Bo'sh joyga ну́жно / на́до bilan mos datelniy olmoshni qo'ying (мне, тебе́, ему́, нам...):
___ ну́жно рабо́тать. (menga)
___ на́до спать. (senga)
___ ну́жно идти́. (unga — erkak)
___ на́до учи́ться. (bizga)Mashq 4. мо́жно yoki нельзя́ — ma'noga qarab tanlang:
___ войти́? — Да, входи́те. (mumkinmi?)
Здесь ___ кури́ть! Э́то больни́ца. (mumkin emas)
___ откры́ть окно́? Жа́рко. (mumkinmi?)
На кра́сный свет ___ идти́. (mumkin emas)Mashq 5. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling:
1) Men ruscha gapira olaman.
2) Sen nima qilishni xohlaysan?
3) Menga uyga borish kerak.
4) Bu yerda suratga olish mumkinmi?
5) Bu yerda uxlash mumkin emas.Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1) Я могу́ рабо́таю.
2) Мы хо́чем гуля́ть.
3) Я на́до спать.
4) Не мо́жно здесь фотографи́ровать.
5) Ты мо́гешь помо́чь?Mashq 7. Savolga javob bering (мо́жно / нельзя́ bilan):
— Мо́жно кури́ть в самолёте? ___
— Мо́жно чита́ть кни́ги? ___
— Мо́жно перейти́ доро́гу здесь? (там нет перехо́да) ___10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Tuslash mashqi: Wisar AIdan мочь va хоте́ть fe'llarini turli olmoshlar bilan so'rashini so'rang (masalan, "они́ — хоте́ть?"). Siz to'g'ri shaklni ayting, AI tekshirsin.
- O'zingiz haqingizda: 5 ta gap tuzing — nima qila olasiz (могу́), nimani xohlaysiz (хочу́), nima qilish kerak (мне ну́жно). Masalan: Я могу́ гото́вить. Я хочу́ учи́ть ру́сский. Мне ну́жно рабо́тать. — AIdan tekshirishni so'rang.
- Ruxsat rolli o'yin: AI "gid" bo'lsin, siz undan turli joylarda nima мо́жно, nima нельзя́ ekanini so'rang (muzeyda, samolyotda, kutubxonada). Javoblarni to'g'ri infinitiv bilan tuzing.
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: могу́; мо́жешь; мо́жет; мо́жем; мо́гут. Mashq 2: хочу́; хо́чешь; хо́чет; хоти́м; хоти́те. Mashq 3: Мне ну́жно рабо́тать; Тебе́ на́до спать; Ему́ ну́жно идти́; Нам на́до учи́ться. Mashq 4: Мо́жно войти́?; Здесь нельзя́ кури́ть; Мо́жно откры́ть окно́?; На кра́сный свет нельзя́ идти́. Mashq 5: 1) Я могу́ говори́ть по-ру́сски. 2) Что ты хо́чешь де́лать? 3) Мне ну́жно (на́до) идти́ домо́й. 4) Здесь мо́жно фотографи́ровать? 5) Здесь нельзя́ спать. Mashq 6: 1) Я могу́ рабо́тать (infinitiv). 2) Мы хоти́м гуля́ть (ko'plik "т"). 3) Мне на́до спать (datelniy). 4) Здесь нельзя́ фотографи́ровать (не мо́жно emas). 5) Ты мо́жешь помо́чь ("ж"). Mashq 7: — Нет, нельзя́. — Да, мо́жно. — Нет, нельзя́.
Mini-mashq (8-bo'lim) javoblari: 1) Я хочу́ спать. 2) Ты мо́жешь помо́чь? 3) Мы хоти́м есть. 4) Мне ну́жно идти́. 5) Здесь нельзя́ кури́ть.
12. Xulosa va keyingi dars
- Rus tilida imkoniyat, xohish, zaruriyat va ruxsat modal so'z + infinitiv naqshi bilan ifodalanadi. Ikkinchi fe'l doim infinitiv bo'lib qoladi.
- мочь (imkoniyat) — noto'g'ri tuslanadi, "г/ж" almashadi: могу́, мо́жешь, мо́жет, мо́жем, мо́жете, мо́гут.
- хоте́ть (xohish) — aralash tuslanadi: birlikda "ч" (хочу́, хо́чешь, хо́чет), ko'plikda "т" (хоти́м, хоти́те, хотя́т).
- ну́жно / на́до (kerak) — tuslanmaydi; kimga kerakligi datelniy bilan: мне, тебе́, ему́ ну́жно.... ну́жно biroz rasmiyroq, на́до so'zlashuvroq.
- мо́жно (mumkin) va нельзя́ (mumkin emas) — tuslanmaydi. "Mumkin emas" faqat нельзя́, hech qachon не мо́жно emas.
Keyingi dars — A1 — 18-dars: Buyruq mayli (повели́тельное наклоне́ние). Endi buyruq berish, iltimos qilish va taklif etishni o'rganamiz — Чита́й! Пиши́те! Иди́ сюда́! Дава́йте пойдём! — kundalik muloqotning yana bir muhim qismi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!