A1 — 8-dars: Egalik olmoshlari
Даража: A1 (Boshlang'ich) · Mavzu: Притяжа́тельные местоиме́ния (egalik olmoshlari) Kerakli vaqt: 45–60 daqiqa · Talab: 1–7-darslar (rod, ko'plik, kishilik olmoshlari)
1. Dars nomi va maqsad
Bu darsda egalik olmoshlari bilan tanishamiz. Egalik olmoshi biror narsa kimga tegishli ekanini bildiradi: mening kitobim, sizning uyingiz, uning mashinasi.
Ruschada bu olmoshlar quyidagilar:
| Kishi | Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|---|
| 1-shaxs birlik | мой | mening |
| 2-shaxs birlik | твой | sening |
| 3-shaxs (u — erkak) | его́ | uning |
| 3-shaxs (u — ayol) | её | uning |
| 1-shaxs ko'plik | наш | bizning |
| 2-shaxs ko'plik / hurmat | ваш | sizning |
| 3-shaxs ko'plik | их | ularning |
Dars maqsadi. Ushbu darsni tugatganingizdan so'ng siz:
- мой, твой, наш, ваш olmoshlarini otning rodi va soni bilan to'g'ri moslashtira olasiz;
- его́, её, их olmoshlari hech qachon o'zgarmasligini bilib olasiz;
- Чей? Чья? Чьё? Чьи? ("kimning?") savolini bera olasiz;
- kundalik nutqda "bu mening kitobim", "bu sizning uyingizmi?" kabi gaplarni tuza olasiz.
Diqqat: ruscha so'zlar kirill alifbosida, tushuntirishlar lotin yozuvida beriladi. Urg'u belgisi ( ́ ) urg'uli bo'g'inni ko'rsatadi.
2. Avvalgi darsdan takror (ko'plik)
O'tgan darsda otlarning ko'plik shaklini o'rgangan edik. Egalik olmoshlari otga bog'lanadi, shuning uchun ko'plikni yaxshi eslab olishimiz kerak.
Asosiy qoida — ko'plikda ko'p otlar -ы yoki -и qo'shimchasini oladi:
| Birlik | Ko'plik | O'zbekcha |
|---|---|---|
| дом | дома́ | uy uylar |
| кни́га | кни́ги | kitob kitoblar |
| стол | столы́ | stol stollar |
| окно́ | о́кна | deraza derazalar |
| друг | друзья́ | do'st do'stlar |
Mini-takror. Quyidagi otlarni ko'plikka qo'ying (javoblar 11-bo'limda):
- маши́на …
- телефо́н …
- кот …
Ko'plikni bilsangiz, endi "mening kitoblarim" (мои́ кни́ги) kabi iboralarni oson tuzasiz.
3. Asosiy tushuntirish
Ruscha egalik olmoshlarini ikki guruhga ajratamiz:
- 1-guruh (o'zgaruvchan): мой, твой, наш, ваш — bular ega bo'lgan otning rodi va soniga qarab shakl o'zgartiradi.
- 2-guruh (o'zgarmas): его́, её, их — bular hech qachon o'zgarmaydi.
3.1. мой / моя́ / моё / мои́ — rod va son bilan moslashadi
мой ("mening") ega bo'lgan otning rodiga qarab to'rt xil shaklga ega bo'ladi:
| Shakl | Rod / son | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| мой | erkak rod (м.р.) | мой дом | mening uyim |
| моя́ | ayol rod (ж.р.) | моя́ кни́га | mening kitobim |
| моё | o'rta rod (ср.р.) | моё окно́ | mening derazam |
| мои́ | ko'plik (мн.ч.) | мои́ кни́ги | mening kitoblarim |
Muhim tushuncha. O'zbekchada "mening" so'zi hech o'zgarmaydi: mening uyim, mening kitobim, mening derazam. Ruschada esa ot qaysi rodda bo'lsa, olmosh ham shu rodga moslashadi. Ya'ni olmosh otga "ergashadi".
Rodni qanday aniqlaymiz? Otning oxiriga qaraymiz:
- undosh bilan tugasa erkak rod мой (дом, стол, телефо́н)
- -а / -я bilan tugasa ayol rod моя́ (кни́га, маши́на, семья́)
- -о / -е bilan tugasa o'rta rod моё (окно́, мо́ре, письмо́)
- ko'plik мои́ (дома́, кни́ги, о́кна)
3.2. твой, наш, ваш — bir xil naqsh
Yaxshi xabar: твой, наш, ваш ham aynan мой kabi o'zgaradi. Bir marta naqshni yodlab olsangiz, hammasiga yetadi.
| Asos | Erkak rod | Ayol rod | O'rta rod | Ko'plik |
|---|---|---|---|---|
| мой | мой | моя́ | моё | мои́ |
| твой | твой | твоя́ | твоё | твои́ |
| наш | наш | на́ша | на́ше | на́ши |
| ваш | ваш | ва́ша | ва́ше | ва́ши |
Misollar:
- твой брат — sening akang · твоя́ сестра́ — sening opang · твои́ друзья́ — sening do'stlaring
- наш го́род — bizning shahrimiz · на́ша страна́ — bizning mamlakatimiz · на́ши де́ти — bizning bolalarimiz
- ваш па́спорт — sizning pasportingiz · ва́ша фами́лия — sizning familiyangiz · ва́ши докуме́нты — sizning hujjatlaringiz
3.3. его́ / её / их — O'ZGARMAYDI
Endi eng oson, lekin eng ko'p xato qilinadigan qismga keldik. его́ (uning — erkak egasi), её (uning — ayol egasi), их (ularning) olmoshlari hech qachon rod yoki songa qarab o'zgarmaydi.
Qarang, ot o'zgaradi, lekin olmosh doim bir xil:
| его́ (uning) | её (uning) | их (ularning) | |
|---|---|---|---|
| erkak rod | его́ дом | её дом | их дом |
| ayol rod | его́ кни́га | её кни́га | их кни́га |
| o'rta rod | его́ окно́ | её окно́ | их окно́ |
| ko'plik | его́ о́кна | её кни́ги | их дома́ |
Nega bunday? Chunki его́ aslida "uniki (erkakniki)", её "uniki (ayolniki)", их "ularniki" degan ma'noni beradi — ya'ni bu olmoshlar egasining kimligini bildiradi, ega bo'lgan narsaning rodiga bog'liq emas.
- его́ маши́на = u (erkak)ning mashinasi
- её маши́на = u (ayol)ning mashinasi
- их маши́на = ularning mashinasi
3.4. Чей? Чья? Чьё? Чьи? — "kimning?" savoli
Egalikni so'rash uchun чей? ("kimning?") savolidan foydalanamiz. Bu savol ham мой kabi otning rodiga moslashadi:
| Savol shakli | Qaysi rod uchun | Misol |
|---|---|---|
| Чей? | erkak rod | Чей э́то дом? — Bu kimning uyi? |
| Чья? | ayol rod | Чья э́то кни́га? — Bu kimning kitobi? |
| Чьё? | o'rta rod | Чьё э́то окно́? — Bu kimning derazasi? |
| Чьи? | ko'plik | Чьи э́то ключи́? — Bular kimning kalitlari? |
Javob berishda egalik olmoshini ishlatamiz:
— Чья э́то маши́на? (Bu kimning mashinasi?) — Э́то моя́ маши́на. (Bu mening mashinam.)
3.5. Umumiy jadval: barcha shaxslar × rod
Mana barcha egalik olmoshlarining to'liq jadvali. Uni chop etib, ko'z oldingizda saqlashingiz mumkin:
| Egasi | Erkak rod (дом) | Ayol rod (кни́га) | O'rta rod (окно́) | Ko'plik (кни́ги) |
|---|---|---|---|---|
| mening | мой дом | моя́ кни́га | моё окно́ | мои́ кни́ги |
| sening | твой дом | твоя́ кни́га | твоё окно́ | твои́ кни́ги |
| uning (erk.) | его́ дом | его́ кни́га | его́ окно́ | его́ кни́ги |
| uning (ayol) | её дом | её кни́га | её окно́ | её кни́ги |
| bizning | наш дом | на́ша кни́га | на́ше окно́ | на́ши кни́ги |
| sizning | ваш дом | ва́ша кни́га | ва́ше окно́ | ва́ши кни́ги |
| ularning | их дом | их кни́га | их окно́ | их кни́ги |
Eslab qoling: ustunlar bo'ylab (chapdan o'ngga) мой, твой, наш, ваш o'zgaradi; его́, её, их qatorlari esa boshdan oxirigacha bir xil turadi.
4. Misollar
Endi olmoshlarni jonli gaplarda ko'ramiz.
Erkak rod (мой / твой / наш / ваш):
- Э́то мой оте́ц. — Bu mening otam.
- Где твой телефо́н? — Sening telefoning qayerda?
- Наш учи́тель о́чень до́брый. — Bizning o'qituvchimiz juda mehribon.
- Ваш но́мер, пожа́луйста. — Sizning raqamingiz, iltimos.
Ayol rod (моя́ / твоя́ / на́ша / ва́ша):
- Моя́ ма́ма — врач. — Mening onam — shifokor.
- Твоя́ ко́мната о́чень чи́стая. — Sening xonang juda toza.
- На́ша шко́ла нахо́дится в це́нтре. — Bizning maktabimiz markazda joylashgan.
- Ва́ша соба́ка о́чень краси́вая. — Sizning itingiz juda chiroyli.
O'rta rod (моё / твоё / на́ше / ва́ше):
- Моё и́мя — Али́. — Mening ismim — Ali.
- Твоё пальто́ на сту́ле. — Sening paltong stulda.
- Ва́ше зада́ние гото́во? — Sizning topshirig'ingiz tayyormi?
Ko'plik (мои́ / твои́ / на́ши / ва́ши):
- Мои́ роди́тели живу́т в Ташке́нте. — Mening ota-onam Toshkentda yashaydi.
- Твои́ ключи́ на столе́. — Sening kalitlaring stolda.
- На́ши сосе́ди — хоро́шие лю́ди. — Bizning qo'shnilarimiz — yaxshi odamlar.
O'zgarmas (его́ / её / их):
- Его́ брат — студе́нт. — Uning (erkakning) akasi — talaba.
- Её су́мка о́чень тяжёлая. — Uning (ayolning) sumkasi juda og'ir.
- Их дом ря́дом с па́рком. — Ularning uyi park yonida.
- Я зна́ю его́ и́мя и её фами́лию. — Men uning ismini va uning familiyasini bilaman.
5. Talaffuz bo'limi
Egalik olmoshlarida bir nechta muhim talaffuz nuqtalari bor.
его́ — "yevo" deb o'qiladi!
Bu — eng muhim qoida. его́ so'zidagi г harfi bu yerda "v" tovushi kabi o'qiladi:
его́ [yi-VO] ("yevo") — "yego" demang!
Bu rus tilida -его / -ого bilan tugaydigan so'zlarga xos qoida. Ali (o'zbek o'quvchisi) ko'pincha xat ko'rinishiga qarab "yego" deydi — bu xato. Doim "yevo".
Boshqa muhim tovushlar:
| So'z | Qanday o'qiladi | Izoh |
|---|---|---|
| его́ | yi-VO ("yevo") | г v |
| её | yi-YO ("yeyo") | ё doim urg'uli, "yo" |
| их | ikh | qattiq "x" tovushi |
| моя́ | ma-YA | urg'usiz о "a" ga yaqin |
| моё | ma-YO | ё "yo" |
| мои́ | ma-I | urg'u oxirgi "i" da |
| на́ши | NA-shi | urg'u birinchi bo'g'inda |
| чья | ch'ya | yumshoq "ch" + "ya" |
Urg'u haqida. Urg'usiz о ko'pincha "a" ga o'xshab eshitiladi: моя́ aslida "maya", моё "mayo" kabi. Bu — rus tilidagi "akanye" hodisasi. A1 darajada shu holatni quloqqa singdirish kifoya.
Mashq: ovoz chiqarib 5 marta takrorlang: его́ дом — "yevo dom", её дом — "yeyo dom", их дом — "ikh dom".
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
Quyidagi so'zlarni Anki yoki daftaringizga ko'chirib, yod oling.
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| мой | мой | mening (erk. rod) | мой дом — mening uyim |
| моя́ | моя́ | mening (ayol rod) | моя́ кни́га — mening kitobim |
| моё | моё | mening (o'rta rod) | моё окно́ — mening derazam |
| мои́ | мои́ | mening (ko'plik) | мои́ друзья́ — mening do'stlarim |
| твой | твой | sening | твой брат — sening akang |
| наш | наш | bizning | наш го́род — bizning shahrimiz |
| ваш | ваш | sizning | ваш па́спорт — sizning pasportingiz |
| его́ | его́ | uning (erkakniki) | его́ маши́на — uning mashinasi |
| её | её | uning (ayolniki) | её су́мка — uning sumkasi |
| их | их | ularning | их дом — ularning uyi |
| чей | чей | kimning? (erk. rod) | Чей э́то дом? |
| чья | чья | kimning? (ayol rod) | Чья э́то кни́га? |
| семья́ | семья́ | oila | моя́ семья́ — mening oilam |
| друг | друг | do'st (erkak) | мой друг — mening do'stim |
| ко́мната | ко́мната | xona | твоя́ ко́мната — sening xonang |
| ключ | ключ | kalit | твои́ ключи́ — sening kalitlaring |
| сосе́д | сосе́д | qo'shni | наш сосе́д — bizning qo'shnimiz |
| и́мя | и́мя | ism | моё и́мя — mening ismim |
| фами́лия | фами́лия | familiya | ва́ша фами́лия — sizning familiyangiz |
| су́мка | су́мка | sumka | её су́мка — uning sumkasi |
7. Dialog
Диало́г: В университе́те (Universitetda)
Ikki tanish — Ali va Olga — auditoriyada narsalar haqida gaplashmoqda.
Али́: Приве́т, О́льга! Э́то твоя́ кни́га? (Salom, Olga! Bu sening kitobingmi?)
О́льга: Нет, э́то не моя́ кни́га. Мои́ кни́ги в су́мке. (Yo'q, bu mening kitobim emas. Mening kitoblarim sumkada.)
Али́: А чья э́то кни́га? Мо́жет быть, его́? (Unda bu kimning kitobi? Balki uningdir?)
О́льга: Да, э́то его́ кни́га. Э́то кни́га Ива́на. (Ha, bu uning kitobi. Bu Ivanning kitobi.)
Али́: Поня́тно. А чей э́то телефо́н на столе́? (Tushunarli. Stoldagi bu telefon kimning?)
О́льга: Э́то мой телефо́н! Спаси́бо! (Bu mening telefonim! Rahmat!)
Али́: Не́ за что. Кста́ти, где на́ша аудито́рия за́втра? (Arzimaydi. Aytmoqchi, ertaga bizning auditoriyamiz qayerda?)
О́льга: На́ша аудито́рия — но́мер пять. А их аудито́рия — но́мер шесть. (Bizning auditoriyamiz — beshinchi raqam. Ularniki esa — oltinchi raqam.)
Dialogdan e'tibor bering:
- твоя́ кни́га, моя́ кни́га — ayol rod (кни́га -а).
- его́ кни́га — o'zgarmas, "yevo" deb o'qiladi.
- мой телефо́н, чей телефо́н — erkak rod.
- на́ша аудито́рия, их аудито́рия — ayol rod; "наш" "на́ша", "их" esa o'zgarmaydi.
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Bu bo'lim — oltin qadrga ega. Quyidagi xatolar o'zbek o'quvchilarida eng ko'p uchraydi.
Xato 1: его́ / её ni moslashtirishga urinish
O'zbek o'quvchisi мой моя́ o'zgarganini ko'rib, его́ ni ham o'zgartirishga urinadi. Bu noto'g'ri.
| Xato | To'g'ri | Izoh |
|---|---|---|
| его́ кни́га | его́ hech qachon o'zgarmaydi | |
| её дом | её doim bir xil | |
| их дома́ | их o'zgarmaydi |
Qoida: его́, её, их — muzlatilgan so'zlar. Ularga hech narsa qo'shmang.
Xato 2: "yego" deb o'qish
Xat ko'rinishiga aldanmang. его́ "yevo", "yego" emas.
Xato 3: rodni chalkashtirish
O'zbekchada rod yo'q, shuning uchun "mening kitobim" doim bir xil. Ruschada esa кни́га ayol rodda, demak моя́ (не мой).
| Xato | To'g'ri |
|---|---|
| моя́ кни́га (кни́га — ж.р.) | |
| мой дом (дом — м.р.) | |
| моё окно́ (окно́ — ср.р.) |
Xato 4: "sizning" uchun noto'g'ri olmosh
Hurmat bilan murojaat qilganda (siz) ваш ishlatiladi, твой emas. Rasmiy vaziyatda:
- Ваш па́спорт, пожа́луйста. (Sizning pasportingiz, iltimos.)
-
Твой па́спорт, пожа́луйста.(rasmiy vaziyatda qo'pol eshitiladi)
9. Mashqlar
Mashq 1. To'g'ri shaklni tanlang (мой / моя́ / моё / мои́)
- … дом (mening uyim)
- … кни́га (mening kitobim)
- … окно́ (mening derazam)
- … друзья́ (mening do'stlarim)
- … телефо́н (mening telefonim)
Mashq 2. его́, её yoki их — mosini qo'ying
- Э́то Ива́н. Э́то … маши́на. (Ivan — erkak)
- Э́то Мари́я. Э́то … су́мка. (Mariya — ayol)
- Э́то роди́тели. Э́то … дом. (ota-ona — ko'plik)
- Э́то мой брат. … и́мя — Тиму́р.
Mashq 3. Чей? Чья? Чьё? Чьи? — savolni to'ldiring
- … э́то дом? — Э́то наш дом.
- … э́то кни́га? — Э́то моя́ кни́га.
- … э́то окно́? — Э́то ва́ше окно́.
- … э́то ключи́? — Э́то его́ ключи́.
Mashq 4. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling
- Bu mening oilam.
- Sening akang qayerda?
- Bu uning (ayolning) sumkasi.
- Bizning maktabimiz markazda.
- Bu sizning pasportingizmi?
Mashq 5. Xatoni toping va tuzating
- его́я маши́на
- мой кни́га
- Твой па́спорт, пожа́луйста. (rasmiy vaziyatda)
- Э́то и́хи дом.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Wisar AI suhbatdoshi bilan quyidagi topshiriqni bajaring.
Topshiriq: "Мои́ ве́щи" (Mening narsalarim)
- Stolingiz yoki xonangizdagi 5 ta narsani tanlang (кни́га, телефо́н, ключ, су́мка, окно́...).
- Har biri haqida ruscha bir gap tuzing: Э́то моя́ кни́га. Э́то мой телефо́н...
- Wisar AI'ga har bir gapni yozing yoki ayting. AI rodni to'g'ri moslashtirganingizni tekshiradi.
- So'ng AI'dan Чей? Чья? Чьё? savollarini berishni so'rang va javob bering.
Wisar AI uchun namuna so'rov (buni AI'ga yuboring):
"Men A1 rus tili o'quvchisiman. Menga egalik olmoshlari (мой, твой, его́, её...) bo'yicha 5 ta savol ber. Har birida 'Чей э́то...?' shaklidan foydalan. Men javob beraman, sen xatolarimni tuzat va urg'uni ko'rsat."
Qo'shimcha (talaffuz): AI'dan его́ so'zini o'z ichiga olgan 3 ta gap so'rang va ularni ovoz chiqarib "yevo" deb o'qing.
11. Javoblar kaliti
2-bo'lim (mini-takror):
- маши́на маши́ны
- телефо́н телефо́ны
- кот коты́
Mashq 1:
- мой дом
- моя́ кни́га
- моё окно́
- мои́ друзья́
- мой телефо́н
Mashq 2:
- Э́то его́ маши́на.
- Э́то её су́мка.
- Э́то их дом.
- Его́ и́мя — Тиму́р.
Mashq 3:
- Чей э́то дом?
- Чья э́то кни́га?
- Чьё э́то окно́?
- Чьи э́то ключи́?
Mashq 4:
- Э́то моя́ семья́.
- Где твой брат?
- Э́то её су́мка.
- На́ша шко́ла в це́нтре.
- Э́то ваш па́спорт?
Mashq 5 (tuzatilgan):
- его́я маши́на его́ маши́на (его́ o'zgarmaydi)
- мой кни́га моя́ кни́га (кни́га — ayol rod)
- Твой па́спорт Ваш па́спорт (rasmiy murojaat)
- и́хи дом их дом (их o'zgarmaydi)
12. Xulosa va keyingi dars
Bugun o'rgandik:
- мой, твой, наш, ваш — otning rodi va soniga moslashadi (мой дом, моя́ кни́га, моё окно́, мои́ кни́ги).
- его́, её, их — hech qachon o'zgarmaydi (его́ дом, его́ кни́га, его́ о́кна).
- Чей? Чья? Чьё? Чьи? — "kimning?" savoli, u ham rodga moslashadi.
- его́ so'zi "yevo" deb o'qiladi — "yego" emas!
- O'zbekchada rod yo'q, shuning uchun ruscha rodni har doim ot oxiriga qarab aniqlaymiz.
O'z-o'zini tekshirish (belgilab chiqing):
- "mening kitobim" ni to'g'ri ayta olaman: моя́ кни́га
- его́ / её / их o'zgarmasligini bilaman
- его́ ni "yevo" deb o'qiyman
- Чей? Чья? Чьё? savollarini bera olaman
Keyingi dars — 9-dars: "Ко́мната и ме́бель" (Xona va mebel). U yerda uy-joy so'zlarini o'rganamiz va egalik olmoshlarini yangi so'zlar bilan mustahkamlaymiz: моя́ ко́мната, наш стол, их дива́н...
Uy vazifasi: o'z oilangiz a'zolari haqida 5 ta gap yozing, har birida egalik olmoshidan foydalaning (masalan: Моя́ ма́ма — учи́тель. Мой па́па — инжене́р.).
A1 kursi · 8-dars · © Rus Tili Kursi (o'zbeklar uchun)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!