WisarWisar
Rus tili kursi/A1 Boshlangich13 daqiqa

A1 — 6-dars: Это va ko'rsatish olmoshlari

A1 — BOSHLANG'ICH · 6-dars


1. Dars nomi va maqsad

Bu darsda narsa va odamlarni ko'rsatishni o'rganasiz. Rus tilida buning ikki asosiy yo'li bor:

  • Э́то — universal ko'rsatish so'zi: "Bu...". Э́то стол. (Bu — stol.), Э́то кни́га. (Bu — kitob.) Bu so'z hech qachon o'zgarmaydi.
  • э́тот / э́та / э́то / э́ти — ko'rsatish olmoshi (sifat vazifasida), otning rodiga va soniga qarab o'zgaradi: э́тот стол, э́та кни́га, э́то окно́, э́ти столы́.

Bu ikki narsani chalkashtirmaslik — darsning eng muhim vazifasi. Dars oxirida siz "Bu nima?", "Bu kim?" degan savollarni bera olasiz, "Ha / Yo'q" bilan javob berasiz va istalgan narsani rus tilida to'g'ri ko'rsata olasiz.


2. Avvalgi darsdan takror

5-darsda rod (род) — otning jinsi bilan tanishgan edingiz. Qisqa eslatib o'tamiz, chunki bugungi mavzu to'liq shunga tayanadi:

Rod Belgisi (oxiri) Misol Almashtiruvchi olmosh
Мужско́й (erkak) undosh yoki стол, дом, музе́й он
Же́нский (ayol) -а / -я кни́га, ма́ма, семья́ она́
Сре́дний (o'rta) -о / -е окно́, мо́ре, письмо́ оно́
  • Tez mashq (aqlan aniqlang): журна́л, маши́на, окно́, слова́рь. — Qaysi rodda? (javob: журна́л — м, маши́на — ж, окно́ — с, слова́рь — м, chunki -рь yumshoq undosh bilan tugagan lekin erkak so'z; bunday istisnolarni yod olish kerak).

Bugun rodni bilish shart, chunki э́тот / э́та / э́то aynan rodga qarab tanlanadi.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Universal "Э́то" — "Bu..."

Rus tilida biror narsa yoki odamni ko'rsatib "Bu — ..." deyish uchun bitta so'z ishlatiladi: Э́то. Muhim tomoni — bu so'z hech qachon o'zgarmaydi. Ot qaysi rodda bo'lishidan, birlik yoki ko'plik bo'lishidan qat'i nazar, doim Э́то:

text
Э́то стол.     — Bu — stol.      (erkak rod)
Э́то кни́га.    — Bu — kitob.     (ayol rod)
Э́то окно́.     — Bu — deraza.    (o'rta rod)
Э́то столы́.    — Bu — stollar.   (ko'plik)
Э́то Али́.      — Bu — Ali.       (odam)

E'tibor bering: rus tilida hozirgi zamonda "bo'lmoq" fe'li tushib qoladi (bu 4-darsdan tanish). Shuning uchun Э́то стол — so'zma-so'z "Bu stol", lekin ma'nosi "Bu stol / Bu stoldir". O'zbekchada ba'zan tire (—) bilan his qilinadi.

Savollar ham universal:

text
Что э́то?   — Bu nima?   (narsa haqida)    Э́то стол. — Bu stol.
Кто э́то?   — Bu kim?    (odam haqida)     Э́то Али́. — Bu Ali.

Qoida: jonsiz narsa uchun — Что э́то? (Bu nima?), jonli odam uchun — Кто э́то? (Bu kim?). O'zbekchadagi "nima / kim" farqiga to'liq mos keladi.

3.2. Ko'rsatish olmoshi — э́тот / э́та / э́то / э́ти (rod bilan moslashadi)

Endi ikkinchi vosita. Agar siz "bu aynan shu" deb otni aniqlamoqchi bo'lsangiz (otdan oldin qo'yib), ko'rsatish olmoshi ishlatiladi. U otning rodiga va soniga qarab shakl o'zgartiradi:

Rod / Son Olmosh Misol Tarjima
Erkak (м) э́тот э́тот стол bu stol
Ayol (ж) э́та э́та кни́га bu kitob
O'rta (с) э́то э́то окно́ bu deraza
Ko'plik (мн) э́ти э́ти столы́ bu stollar
text
э́тот дом      — bu uy        э́тот журна́л  — bu jurnal
э́та маши́на    — bu mashina    э́та ру́чка    — bu ruchka
э́то письмо́    — bu xat        э́то мо́ре     — bu dengiz
э́ти кни́ги     — bu kitoblar   э́ти лю́ди     — bu odamlar

Mantiq to'g'ridan-to'g'ri rod bilan bog'liq: ot erkak bo'lsa э́тот, ayol bo'lsa э́та, o'rta bo'lsa э́то, ko'plik bo'lsa э́ти. Ya'ni siz avval otning rodini aniqlaysiz, keyin mos olmoshni qo'yasiz. Bu — 5-dars (rod) bugungi darsda qanday ishlashini ko'rsatadi.

Bu olmosh gapda odatda ot bilan birga to'liq fikr hosil qiladi:

text
Э́тот дом большо́й.       — Bu uy katta.
Э́та кни́га интере́сная.  — Bu kitob qiziqarli.
Э́то окно́ откры́то.      — Bu deraza ochiq.
Э́ти студе́нты у́мные.    — Bu talabalar aqlli.

3.3. "Э́то" vs "э́тот" farqi — ENG MUHIM joy!

Bu ikki so'z tashqi ko'rinishi o'xshash bo'lgani uchun o'zbek o'quvchilarni ko'p chalkashtiradi. Farqni bir marta puxta tushunib oling — keyin xato qilmaysiz.

Э́то = "Bu — ..." (ko'rsatish, narsani nomlaydi, o'zgarmaydi). Bu — butun gap-ko'rsatma. Undan keyin ot istalgan rodda kelishi mumkin, chunki Э́то ot bilan moslashmaydi:

text
Э́то стол.   — Bu — stol.     (Э́то o'zgarmaydi)
Э́то кни́га.  — Bu — kitob.    (Э́то o'zgarmaydi)
Э́то окно́.   — Bu — deraza.   (Э́то o'zgarmaydi)

э́тот / э́та / э́то = "bu (aynan shu) ..." (otni aniqlaydi, otdan oldin turadi, rod bilan moslashadi):

text
э́тот стол   — bu stol   (э́тот, chunki стол — erkak)
э́та кни́га   — bu kitob  (э́та, chunki кни́га — ayol)
э́то окно́    — bu deraza (э́то, chunki окно́ — o'rta)

Endi eng nozik nuqta. Solishtiring:

text
Э́то кни́га.           — Bu — kitob.          (nima ekanini aytamiz)
Э́та кни́га но́вая.     — Bu kitob yangi.       (qaysi kitob — shu; keyin xususiyat)
  • Birinchi gapda Э́то — "bu narsa kitobdir" degan ta'rif. Biz predmet nima ekanini aytmoqdamiz.
  • Ikkinchi gapda Э́та — "aynan shu kitob" degan aniqlovchi, keyin uning haqida nimadir aytamiz (yangi).

Xuddi shu farq "o'rta rod" da yanada chalkash ko'rinadi, chunki ikkalasi ham э́то deb yoziladi/aytiladi:

text
Э́то окно́.            — Bu — deraza.        (Э́то = "bu—", ko'rsatish)
Э́то окно́ гря́зное.    — Bu deraza kir.      (э́то = aniqlovchi, окно́ — o'rta rod)

Bu yerda kontekst hal qiladi: agar gap "Bu — deraza" bo'lsa (nima ekanini aytish) — bu ko'rsatish Э́то; agar "Bu deraza ...dir" (deraza haqida gapirish) bo'lsa — bu aniqlovchi э́то.

Oddiy qoida: Otdan keyin darrov nuqta yoki xususiyat kelsa va "bu — falon narsa" ma'nosi bo'lsa Э́то (o'zgarmas). Ot bilan birga "aynan shu falon" deb aniqlab, keyin gap davom etsa rodga qarab э́тот/э́та/э́то/э́ти.

3.4. Savol va inkor: Э́то кни́га? — Да / Нет

Ko'rsatish gapini savolga aylantirish juda oson — hech narsa o'zgarmaydi, faqat ohang ko'tariladi (yozuvda — savol belgisi):

text
Э́то кни́га?   — Bu kitobmi?
Э́то Али́?     — Bu Alimi?

Rus tilida ingliz tilidagidek "do/does" yoki so'z tartibini o'zgartirish kerak emas. Darak gap va savol gap so'zlari bir xil, faqat intonatsiya farq qiladi. Bu o'zbek tiliga o'xshaydi: "Bu kitob." va "Bu kitobmi?".

Javob — tasdiq yoki inkor:

text
Э́то кни́га?  — Да, э́то кни́га.        — Bu kitobmi? — Ha, bu kitob.
Э́то кни́га?  — Нет, э́то не кни́га.    — Bu kitobmi? — Yo'q, bu kitob emas.
             — Нет, э́то журна́л.       — Yo'q, bu jurnal.

Inkor uchun otdan oldin не (emas) qo'yiladi: э́то не кни́га — "bu kitob emas". Diqqat: не (emas, inkor) va нет (yo'q, javob) — ikki xil so'z:

  • Нет — savolga umumiy "yo'q" javobi (gap boshida).
  • не — biror so'zni inkor qiladi, o'sha so'zdan oldin turadi.
text
Нет, э́то не мой дом.   — Yo'q, bu mening uyim emas.
     └нет=javob  └не=inkor

4. Misollar

text
Что э́то? — Э́то телефо́н.            — Bu nima? — Bu telefon.
Кто э́то? — Э́то моя́ сестра́.         — Bu kim? — Bu mening singlim.
Э́то дом, а э́то маши́на.             — Bu uy, bu esa mashina.
Э́тот дом большо́й.                  — Bu uy katta.
Э́та ру́чка кра́сная.                — Bu ruchka qizil.
Э́ти лю́ди — студе́нты.              — Bu odamlar — talabalar.
Э́то стол? — Да, э́то стол.          — Bu stolmi? — Ha, bu stol.
Э́то окно́? — Нет, э́то дверь.        — Bu derazami? — Yo'q, bu eshik.
Э́то не мой телефо́н.               — Bu mening telefonim emas.

5. Talaffuz bo'limi

Rus tilida so'z qanday yozilsa, doim shunday o'qilmaydi — urg'usiz unlilar "kuchsizlanadi". Bu darsning kalit so'zi Э́то aynan shunga yaxshi misol.

1. Э́то — "э́та" o'qiladi (а́канье). Urg'u birinchi bo'g'inda: Э́то. Urg'u tushmagan oxirgi о esa aniq "о" emas, [a] ga yaqin tovushga aylanadi. Shuning uchun Э́то aslida "э́-та" deb eshitiladi. Bu — rus tilidagi eng muhim qoidalardan biri: urg'usiz "о" [a] (буквально "akanye" deyiladi). Ko'p o'zbek o'quvchisi "э́-то" deb aniq "o" bilan aytadi — bu aksent beradi. To'g'risi: urg'uli bo'g'inni cho'zib, urg'usizni qisqartiring.

2. Что — "што" o'qiladi. Что so'zida ч tovushi [ш] ga aylanadi: "што" (Bu nima? — "Што э́та?"). Bu — istisno, lekin juda ko'p ishlatiladigan so'z, shuning uchun darrov yod oling. Кто esa yozilganidek — "кто".

3. Urg'u (ударе́ние) — ma'noni belgilaydi. Rus tilida urg'u erkin (so'zning istalgan bo'g'iniga tushishi mumkin) va uni albatta to'g'ri qo'yish kerak: окно́ (urg'u oxirda — " akno"), кни́га (urg'u boshda — "kniga"). Biz darslarda urg'uni belgi bilan ko'rsatamiz (о́), lekin oddiy matnda bu belgi yozilmaydi — shuning uchun har bir yangi so'zning urg'usini yodlab oling.

4. Э tovushi. Э — o'zbekcha "e" ga o'xshaydi, lekin biroz ochiqroq, "e" va "a" orasida. Э́то dagi birinchi tovush aniq shu "э".

Topshiriq: quyidagilarni ovoz chiqarib ayting, urg'uni cho'zib, urg'usiz "о" ni [a] qiling: Э́то ("э́та"), окно́ ("акно́"), Что э́то? ("Што э́та?"), Кто э́то? ("Кто э́та?").


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
это э́то ("э́та") bu, bu — Э́то стол.
этот э́тот bu (erkak) Э́тот дом большо́й.
эта э́та bu (ayol) Э́та кни́га но́вая.
эти э́ти bu (ko'plik) Э́ти лю́ди до́брые.
что что ("што") nima Что э́то?
кто кто kim Кто э́то?
да да ha Да, э́то стол.
нет нет yo'q Нет, э́то не стол.
не не emas (inkor) Э́то не мой дом.
стол стол stol Э́то стол.
книга кни́га kitob Э́то кни́га.
окно окно́ deraza Э́то окно́.
дом дом uy Э́то дом.
машина маши́на mashina Э́то маши́на.
ручка ру́чка ruchka Э́та ру́чка кра́сная.
дверь дверь eshik Э́то дверь.
телефон телефо́н telefon Э́то мой телефо́н.
журнал журна́л jurnal Э́то журна́л.
человек / люди челове́к / лю́ди odam / odamlar Э́ти лю́ди — студе́нты.

7. Dialog

text
В аудито́рии (auditoriyada):

— Приве́т! Что э́то?              — Salom! Bu nima?
— Э́то мой но́вый телефо́н.        — Bu mening yangi telefonim.
— О́чень краси́вый! А э́то что?     — Juda chiroyli! Bu-chi, bu nima?
— Э́то кни́га. Э́то кни́га по-ру́сски. — Bu kitob. Bu ruscha kitob.
— Кто э́то на фо́то?              — Suratdagi bu kim?
— Э́то моя́ сестра́.               — Bu mening singlim.
— Она́ студе́нтка?                — U talabami?
— Да, она́ студе́нтка.            — Ha, u talaba.
— А э́то то́же твоя́ сестра́?       — Bu ham sening singlingmi?
— Нет, э́то не сестра́, э́то моя́ подру́га. — Yo'q, bu singlim emas, bu dugonam.

Topshiriq: stol ustidagi 5 ta narsani ko'rsatib ayting: Э́то..., Э́то..., а э́то.... Keyin bittasi haqida savol tuzing: Э́то...? — Да / Нет.


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar

  • Э́то va э́тот ni chalkashtirish: Э́тот стол. deb "Bu stol." (bu — stol) ma'nosida aytish. "Bu — stol" (nomlash) Э́то стол. "Bu stol katta" (aniqlash) Э́тот стол большо́й.

  • Rodni hisobga olmaslik: э́тот кни́га, э́та стол. э́та кни́га (кни́га — ayol), э́тот стол (стол — erkak).

  • Э́то ni rodga moslab o'zgartirish: Э́та кни́га deb "Bu — kitob" ma'nosida yozish. Ko'rsatishda Э́то doim o'zgarmaydi: Э́то кни́га. (Bu — kitob.)

  • "bo'lmoq" fe'lini qo'shib qo'yish (ingliz tilidan ta'sir): Э́то есть стол. Hozirgi zamonda fe'l tushadi: Э́то стол.

  • не va нет ni aralashtirish: Э́то нет кни́га. Otni inkor qilishda не: Э́то не кни́га. "Yo'q" javobi bo'lsa нет: Нет, э́то не кни́га.

  • Что ni "что" deb ("ч" bilan) o'qish. Что "што" (ч ш).

  • Э́то ni "э́-то" deb aniq "o" bilan aytish. Urg'usiz "о" [a]: Э́то "э́та".

  • Jonli/jonsizni aralashtirish: odam haqida Что э́то? deb so'rash. Odam Кто э́то?, narsa Что э́то?

Mini-mashq (tezkor). Quyidagilar to'g'rimi () yoki xato ()? Aqlan javob bering, keyin tekshiring: э́тот кни́га · Э́то стол. · э́та окно́ · Э́то есть дом. · Э́то не маши́на.

Javob: э́тот кни́га ( э́та кни́га) · Э́то стол. · э́та окно́ ( э́то окно́) · Э́то есть дом. ( Э́то дом.) · Э́то не маши́на.


9. Mashqlar

Mashq 1. э́тот / э́та / э́то / э́ти — rodga qarab to'ldiring: ___ стол, ___ кни́га, ___ окно́, ___ столы́, ___ маши́на, ___ дом

Mashq 2. "Bu — ..." ma'nosidagi ko'rsatish gap tuzing (Э́то bilan): стол ___ кни́га ___ окно́ ___ Али́ ___

Mashq 3. Э́то yoki э́тот/э́та/э́то — to'g'risini tanlang: ___ дом. (Bu — uy.) ___ дом большо́й. (Bu uy katta.) ___ кни́га. (Bu — kitob.) ___ кни́га но́вая. (Bu kitob yangi.)

Mashq 4. Savolga tasdiq (Да) va inkor (Нет) bilan javob bering: Э́то стол? Да, ___ Э́то кни́га? Нет, ___ (журна́л) Э́то Али́? Нет, ___

Mashq 5. Что э́то? yoki Кто э́то? — to'g'ri savolni qo'ying: ___ — Э́то телефо́н. ___ — Э́то моя́ ма́ма. ___ — Э́то окно́. ___ — Э́то врач.

Mashq 6. To'g'rilang: э́тот маши́на, Э́та стол большо́й., Э́то есть кни́га., Э́то нет дом.


10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Yozish: xonangizdagi 6 ta narsani ko'rsatib gap yozing (Э́то стол. Э́то окно́. Э́то мой телефо́н...) va Wisar AI ga "tekshir" deb yuboring. AI rod va Э́то/э́тот tanlovini tekshiradi.
  2. O'yin: AI sizga so'z va uning rodini aytadi (кни́га — ayol, стол — erkak, окно́ — o'rta), siz to'g'ri ko'rsatish olmoshi bilan javob bering (э́та кни́га, э́тот стол, э́то окно́).
  3. Savol-javob: AI narsa nomini beradi, siz Э́то...? savolini tuzasiz va o'zingiz Да/Нет bilan javob berasiz (Э́то стол? — Да, э́то стол.).

11. Javoblar kaliti

Mashq 1: э́тот стол, э́та кни́га, э́то окно́, э́ти столы́, э́та маши́на, э́тот дом.

Mashq 2: Э́то стол. / Э́то кни́га. / Э́то окно́. / Э́то Али́.

Mashq 3: Э́то дом. / Э́тот дом большо́й. / Э́то кни́га. / Э́та кни́га но́вая.

Mashq 4: Да, э́то стол. / Нет, э́то не кни́га, э́то журна́л. / Нет, э́то не Али́.

Mashq 5: Что э́то? / Кто э́то? / Что э́то? / Кто э́то?

Mashq 6: э́та маши́на / Э́тот стол большо́й. / Э́то кни́га. / Э́то не дом.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Э́то — universal ko'rsatish so'zi ("Bu — ..."), o'zgarmaydi: Э́то стол. Э́то кни́га. Э́то окно́.
  • э́тот / э́та / э́то / э́ти — ko'rsatish olmoshi, otning rodiga moslashadi: э́тот стол, э́та кни́га, э́то окно́, э́ти столы́.
  • Farqi: Э́то кни́га (bu — kitob, nomlash) ≠ Э́та кни́га но́вая (bu kitob yangi, aniqlash).
  • Savol — faqat ohang: Э́то кни́га? Javob — Да / Нет, э́то не.... Inkor uchun ot oldiga не.
  • Savol so'zlari: narsa uchun Что э́то?, odam uchun Кто э́то?
  • Talaffuz: Э́то "э́та" (urg'usiz о [a]), Что "што".

Keyingi dars — A1 — 7-dars: Otlar — ko'plik (мно́жественное число́). Endi bitta narsadan ko'p narsaga o'tamiz: стол столы́, кни́га кни́ги, окно́ о́кна — rus tilida ko'plik qanday yasalishini (va uning nozik qoidalari, urg'u ko'chishini) o'rganamiz.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A1 — 6-dars: Это va ko'rsatish olmoshlari — Wisar