A1 — 6-dars: Это va ko'rsatish olmoshlari
A1 — BOSHLANG'ICH · 6-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu darsda narsa va odamlarni ko'rsatishni o'rganasiz. Rus tilida buning ikki asosiy yo'li bor:
- Э́то — universal ko'rsatish so'zi: "Bu...". Э́то стол. (Bu — stol.), Э́то кни́га. (Bu — kitob.) Bu so'z hech qachon o'zgarmaydi.
- э́тот / э́та / э́то / э́ти — ko'rsatish olmoshi (sifat vazifasida), otning rodiga va soniga qarab o'zgaradi: э́тот стол, э́та кни́га, э́то окно́, э́ти столы́.
Bu ikki narsani chalkashtirmaslik — darsning eng muhim vazifasi. Dars oxirida siz "Bu nima?", "Bu kim?" degan savollarni bera olasiz, "Ha / Yo'q" bilan javob berasiz va istalgan narsani rus tilida to'g'ri ko'rsata olasiz.
2. Avvalgi darsdan takror
5-darsda rod (род) — otning jinsi bilan tanishgan edingiz. Qisqa eslatib o'tamiz, chunki bugungi mavzu to'liq shunga tayanadi:
| Rod | Belgisi (oxiri) | Misol | Almashtiruvchi olmosh |
|---|---|---|---|
| Мужско́й (erkak) | undosh yoki -й | стол, дом, музе́й | он |
| Же́нский (ayol) | -а / -я | кни́га, ма́ма, семья́ | она́ |
| Сре́дний (o'rta) | -о / -е | окно́, мо́ре, письмо́ | оно́ |
- Tez mashq (aqlan aniqlang): журна́л, маши́на, окно́, слова́рь. — Qaysi rodda? (javob: журна́л — м, маши́на — ж, окно́ — с, слова́рь — м, chunki -рь yumshoq undosh bilan tugagan lekin erkak so'z; bunday istisnolarni yod olish kerak).
Bugun rodni bilish shart, chunki э́тот / э́та / э́то aynan rodga qarab tanlanadi.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Universal "Э́то" — "Bu..."
Rus tilida biror narsa yoki odamni ko'rsatib "Bu — ..." deyish uchun bitta so'z ishlatiladi: Э́то. Muhim tomoni — bu so'z hech qachon o'zgarmaydi. Ot qaysi rodda bo'lishidan, birlik yoki ko'plik bo'lishidan qat'i nazar, doim Э́то:
Э́то стол. — Bu — stol. (erkak rod)
Э́то кни́га. — Bu — kitob. (ayol rod)
Э́то окно́. — Bu — deraza. (o'rta rod)
Э́то столы́. — Bu — stollar. (ko'plik)
Э́то Али́. — Bu — Ali. (odam)E'tibor bering: rus tilida hozirgi zamonda "bo'lmoq" fe'li tushib qoladi (bu 4-darsdan tanish). Shuning uchun Э́то стол — so'zma-so'z "Bu stol", lekin ma'nosi "Bu — stol / Bu stoldir". O'zbekchada ba'zan tire (—) bilan his qilinadi.
Savollar ham universal:
Что э́то? — Bu nima? (narsa haqida) Э́то стол. — Bu stol.
Кто э́то? — Bu kim? (odam haqida) Э́то Али́. — Bu Ali.Qoida: jonsiz narsa uchun — Что э́то? (Bu nima?), jonli odam uchun — Кто э́то? (Bu kim?). O'zbekchadagi "nima / kim" farqiga to'liq mos keladi.
3.2. Ko'rsatish olmoshi — э́тот / э́та / э́то / э́ти (rod bilan moslashadi)
Endi ikkinchi vosita. Agar siz "bu aynan shu" deb otni aniqlamoqchi bo'lsangiz (otdan oldin qo'yib), ko'rsatish olmoshi ishlatiladi. U otning rodiga va soniga qarab shakl o'zgartiradi:
| Rod / Son | Olmosh | Misol | Tarjima |
|---|---|---|---|
| Erkak (м) | э́тот | э́тот стол | bu stol |
| Ayol (ж) | э́та | э́та кни́га | bu kitob |
| O'rta (с) | э́то | э́то окно́ | bu deraza |
| Ko'plik (мн) | э́ти | э́ти столы́ | bu stollar |
э́тот дом — bu uy э́тот журна́л — bu jurnal
э́та маши́на — bu mashina э́та ру́чка — bu ruchka
э́то письмо́ — bu xat э́то мо́ре — bu dengiz
э́ти кни́ги — bu kitoblar э́ти лю́ди — bu odamlarMantiq to'g'ridan-to'g'ri rod bilan bog'liq: ot erkak bo'lsa э́тот, ayol bo'lsa э́та, o'rta bo'lsa э́то, ko'plik bo'lsa э́ти. Ya'ni siz avval otning rodini aniqlaysiz, keyin mos olmoshni qo'yasiz. Bu — 5-dars (rod) bugungi darsda qanday ishlashini ko'rsatadi.
Bu olmosh gapda odatda ot bilan birga to'liq fikr hosil qiladi:
Э́тот дом большо́й. — Bu uy katta.
Э́та кни́га интере́сная. — Bu kitob qiziqarli.
Э́то окно́ откры́то. — Bu deraza ochiq.
Э́ти студе́нты у́мные. — Bu talabalar aqlli.3.3. "Э́то" vs "э́тот" farqi — ENG MUHIM joy!
Bu ikki so'z tashqi ko'rinishi o'xshash bo'lgani uchun o'zbek o'quvchilarni ko'p chalkashtiradi. Farqni bir marta puxta tushunib oling — keyin xato qilmaysiz.
Э́то = "Bu — ..." (ko'rsatish, narsani nomlaydi, o'zgarmaydi). Bu — butun gap-ko'rsatma. Undan keyin ot istalgan rodda kelishi mumkin, chunki Э́то ot bilan moslashmaydi:
Э́то стол. — Bu — stol. (Э́то o'zgarmaydi)
Э́то кни́га. — Bu — kitob. (Э́то o'zgarmaydi)
Э́то окно́. — Bu — deraza. (Э́то o'zgarmaydi)э́тот / э́та / э́то = "bu (aynan shu) ..." (otni aniqlaydi, otdan oldin turadi, rod bilan moslashadi):
э́тот стол — bu stol (э́тот, chunki стол — erkak)
э́та кни́га — bu kitob (э́та, chunki кни́га — ayol)
э́то окно́ — bu deraza (э́то, chunki окно́ — o'rta)Endi eng nozik nuqta. Solishtiring:
Э́то кни́га. — Bu — kitob. (nima ekanini aytamiz)
Э́та кни́га но́вая. — Bu kitob yangi. (qaysi kitob — shu; keyin xususiyat)- Birinchi gapda Э́то — "bu narsa kitobdir" degan ta'rif. Biz predmet nima ekanini aytmoqdamiz.
- Ikkinchi gapda Э́та — "aynan shu kitob" degan aniqlovchi, keyin uning haqida nimadir aytamiz (yangi).
Xuddi shu farq "o'rta rod" da yanada chalkash ko'rinadi, chunki ikkalasi ham э́то deb yoziladi/aytiladi:
Э́то окно́. — Bu — deraza. (Э́то = "bu—", ko'rsatish)
Э́то окно́ гря́зное. — Bu deraza kir. (э́то = aniqlovchi, окно́ — o'rta rod)Bu yerda kontekst hal qiladi: agar gap "Bu — deraza" bo'lsa (nima ekanini aytish) — bu ko'rsatish Э́то; agar "Bu deraza ...dir" (deraza haqida gapirish) bo'lsa — bu aniqlovchi э́то.
Oddiy qoida: Otdan keyin darrov nuqta yoki xususiyat kelsa va "bu — falon narsa" ma'nosi bo'lsa Э́то (o'zgarmas). Ot bilan birga "aynan shu falon" deb aniqlab, keyin gap davom etsa rodga qarab э́тот/э́та/э́то/э́ти.
3.4. Savol va inkor: Э́то кни́га? — Да / Нет
Ko'rsatish gapini savolga aylantirish juda oson — hech narsa o'zgarmaydi, faqat ohang ko'tariladi (yozuvda — savol belgisi):
Э́то кни́га? — Bu kitobmi?
Э́то Али́? — Bu Alimi?Rus tilida ingliz tilidagidek "do/does" yoki so'z tartibini o'zgartirish kerak emas. Darak gap va savol gap so'zlari bir xil, faqat intonatsiya farq qiladi. Bu o'zbek tiliga o'xshaydi: "Bu kitob." va "Bu kitobmi?".
Javob — tasdiq yoki inkor:
Э́то кни́га? — Да, э́то кни́га. — Bu kitobmi? — Ha, bu kitob.
Э́то кни́га? — Нет, э́то не кни́га. — Bu kitobmi? — Yo'q, bu kitob emas.
— Нет, э́то журна́л. — Yo'q, bu jurnal.Inkor uchun otdan oldin не (emas) qo'yiladi: э́то не кни́га — "bu kitob emas". Diqqat: не (emas, inkor) va нет (yo'q, javob) — ikki xil so'z:
- Нет — savolga umumiy "yo'q" javobi (gap boshida).
- не — biror so'zni inkor qiladi, o'sha so'zdan oldin turadi.
Нет, э́то не мой дом. — Yo'q, bu mening uyim emas.
└нет=javob └не=inkor4. Misollar
Что э́то? — Э́то телефо́н. — Bu nima? — Bu telefon.
Кто э́то? — Э́то моя́ сестра́. — Bu kim? — Bu mening singlim.
Э́то дом, а э́то маши́на. — Bu uy, bu esa mashina.
Э́тот дом большо́й. — Bu uy katta.
Э́та ру́чка кра́сная. — Bu ruchka qizil.
Э́ти лю́ди — студе́нты. — Bu odamlar — talabalar.
Э́то стол? — Да, э́то стол. — Bu stolmi? — Ha, bu stol.
Э́то окно́? — Нет, э́то дверь. — Bu derazami? — Yo'q, bu eshik.
Э́то не мой телефо́н. — Bu mening telefonim emas.5. Talaffuz bo'limi
Rus tilida so'z qanday yozilsa, doim shunday o'qilmaydi — urg'usiz unlilar "kuchsizlanadi". Bu darsning kalit so'zi Э́то aynan shunga yaxshi misol.
1. Э́то — "э́та" o'qiladi (а́канье). Urg'u birinchi bo'g'inda: Э́то. Urg'u tushmagan oxirgi о esa aniq "о" emas, [a] ga yaqin tovushga aylanadi. Shuning uchun Э́то aslida "э́-та" deb eshitiladi. Bu — rus tilidagi eng muhim qoidalardan biri: urg'usiz "о" [a] (буквально "akanye" deyiladi). Ko'p o'zbek o'quvchisi "э́-то" deb aniq "o" bilan aytadi — bu aksent beradi. To'g'risi: urg'uli bo'g'inni cho'zib, urg'usizni qisqartiring.
2. Что — "што" o'qiladi. Что so'zida ч tovushi [ш] ga aylanadi: "што" (Bu nima? — "Што э́та?"). Bu — istisno, lekin juda ko'p ishlatiladigan so'z, shuning uchun darrov yod oling. Кто esa yozilganidek — "кто".
3. Urg'u (ударе́ние) — ma'noni belgilaydi. Rus tilida urg'u erkin (so'zning istalgan bo'g'iniga tushishi mumkin) va uni albatta to'g'ri qo'yish kerak: окно́ (urg'u oxirda — " akno"), кни́га (urg'u boshda — "kniga"). Biz darslarda urg'uni belgi bilan ko'rsatamiz (о́), lekin oddiy matnda bu belgi yozilmaydi — shuning uchun har bir yangi so'zning urg'usini yodlab oling.
4. Э tovushi. Э — o'zbekcha "e" ga o'xshaydi, lekin biroz ochiqroq, "e" va "a" orasida. Э́то dagi birinchi tovush aniq shu "э".
Topshiriq: quyidagilarni ovoz chiqarib ayting, urg'uni cho'zib, urg'usiz "о" ni [a] qiling: Э́то ("э́та"), окно́ ("акно́"), Что э́то? ("Што э́та?"), Кто э́то? ("Кто э́та?").
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| это | э́то ("э́та") | bu, bu — | Э́то стол. |
| этот | э́тот | bu (erkak) | Э́тот дом большо́й. |
| эта | э́та | bu (ayol) | Э́та кни́га но́вая. |
| эти | э́ти | bu (ko'plik) | Э́ти лю́ди до́брые. |
| что | что ("што") | nima | Что э́то? |
| кто | кто | kim | Кто э́то? |
| да | да | ha | Да, э́то стол. |
| нет | нет | yo'q | Нет, э́то не стол. |
| не | не | emas (inkor) | Э́то не мой дом. |
| стол | стол | stol | Э́то стол. |
| книга | кни́га | kitob | Э́то кни́га. |
| окно | окно́ | deraza | Э́то окно́. |
| дом | дом | uy | Э́то дом. |
| машина | маши́на | mashina | Э́то маши́на. |
| ручка | ру́чка | ruchka | Э́та ру́чка кра́сная. |
| дверь | дверь | eshik | Э́то дверь. |
| телефон | телефо́н | telefon | Э́то мой телефо́н. |
| журнал | журна́л | jurnal | Э́то журна́л. |
| человек / люди | челове́к / лю́ди | odam / odamlar | Э́ти лю́ди — студе́нты. |
7. Dialog
В аудито́рии (auditoriyada):
— Приве́т! Что э́то? — Salom! Bu nima?
— Э́то мой но́вый телефо́н. — Bu mening yangi telefonim.
— О́чень краси́вый! А э́то что? — Juda chiroyli! Bu-chi, bu nima?
— Э́то кни́га. Э́то кни́га по-ру́сски. — Bu kitob. Bu ruscha kitob.
— Кто э́то на фо́то? — Suratdagi bu kim?
— Э́то моя́ сестра́. — Bu mening singlim.
— Она́ студе́нтка? — U talabami?
— Да, она́ студе́нтка. — Ha, u talaba.
— А э́то то́же твоя́ сестра́? — Bu ham sening singlingmi?
— Нет, э́то не сестра́, э́то моя́ подру́га. — Yo'q, bu singlim emas, bu dugonam.Topshiriq: stol ustidagi 5 ta narsani ko'rsatib ayting: Э́то..., Э́то..., а э́то.... Keyin bittasi haqida savol tuzing: Э́то...? — Да / Нет.
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Э́то va э́тот ni chalkashtirish: Э́тот стол. deb "Bu stol." (bu — stol) ma'nosida aytish. "Bu — stol" (nomlash) Э́то стол. "Bu stol katta" (aniqlash) Э́тот стол большо́й.
Rodni hisobga olmaslik: э́тот кни́га, э́та стол. э́та кни́га (кни́га — ayol), э́тот стол (стол — erkak).
Э́то ni rodga moslab o'zgartirish: Э́та кни́га deb "Bu — kitob" ma'nosida yozish. Ko'rsatishda Э́то doim o'zgarmaydi: Э́то кни́га. (Bu — kitob.)
"bo'lmoq" fe'lini qo'shib qo'yish (ingliz tilidan ta'sir): Э́то есть стол. Hozirgi zamonda fe'l tushadi: Э́то стол.
не va нет ni aralashtirish: Э́то нет кни́га. Otni inkor qilishda не: Э́то не кни́га. "Yo'q" javobi bo'lsa нет: Нет, э́то не кни́га.
Что ni "что" deb ("ч" bilan) o'qish. Что "што" (ч ш).
Э́то ni "э́-то" deb aniq "o" bilan aytish. Urg'usiz "о" [a]: Э́то "э́та".
Jonli/jonsizni aralashtirish: odam haqida Что э́то? deb so'rash. Odam Кто э́то?, narsa Что э́то?
Mini-mashq (tezkor). Quyidagilar to'g'rimi () yoki xato ()? Aqlan javob bering, keyin tekshiring:
э́тот кни́га·Э́то стол.·э́та окно́·Э́то есть дом.·Э́то не маши́на.Javob:
э́тот кни́га( э́та кни́га) ·Э́то стол.·э́та окно́( э́то окно́) ·Э́то есть дом.( Э́то дом.) ·Э́то не маши́на.
9. Mashqlar
Mashq 1. э́тот / э́та / э́то / э́ти — rodga qarab to'ldiring:
___ стол, ___ кни́га, ___ окно́, ___ столы́, ___ маши́на, ___ дом
Mashq 2. "Bu — ..." ma'nosidagi ko'rsatish gap tuzing (Э́то bilan):
стол ___ кни́га ___ окно́ ___ Али́ ___
Mashq 3. Э́то yoki э́тот/э́та/э́то — to'g'risini tanlang:
___ дом. (Bu — uy.) ___ дом большо́й. (Bu uy katta.) ___ кни́га. (Bu — kitob.) ___ кни́га но́вая. (Bu kitob yangi.)
Mashq 4. Savolga tasdiq (Да) va inkor (Нет) bilan javob bering:
Э́то стол? Да, ___ Э́то кни́га? Нет, ___ (журна́л) Э́то Али́? Нет, ___
Mashq 5. Что э́то? yoki Кто э́то? — to'g'ri savolni qo'ying:
___ — Э́то телефо́н. ___ — Э́то моя́ ма́ма. ___ — Э́то окно́. ___ — Э́то врач.
Mashq 6. To'g'rilang:
э́тот маши́на, Э́та стол большо́й., Э́то есть кни́га., Э́то нет дом.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Yozish: xonangizdagi 6 ta narsani ko'rsatib gap yozing (Э́то стол. Э́то окно́. Э́то мой телефо́н...) va Wisar AI ga "tekshir" deb yuboring. AI rod va Э́то/э́тот tanlovini tekshiradi.
- O'yin: AI sizga so'z va uning rodini aytadi (кни́га — ayol, стол — erkak, окно́ — o'rta), siz to'g'ri ko'rsatish olmoshi bilan javob bering (э́та кни́га, э́тот стол, э́то окно́).
- Savol-javob: AI narsa nomini beradi, siz Э́то...? savolini tuzasiz va o'zingiz Да/Нет bilan javob berasiz (Э́то стол? — Да, э́то стол.).
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: э́тот стол, э́та кни́га, э́то окно́, э́ти столы́, э́та маши́на, э́тот дом.
Mashq 2: Э́то стол. / Э́то кни́га. / Э́то окно́. / Э́то Али́.
Mashq 3: Э́то дом. / Э́тот дом большо́й. / Э́то кни́га. / Э́та кни́га но́вая.
Mashq 4: Да, э́то стол. / Нет, э́то не кни́га, э́то журна́л. / Нет, э́то не Али́.
Mashq 5: Что э́то? / Кто э́то? / Что э́то? / Кто э́то?
Mashq 6: э́та маши́на / Э́тот стол большо́й. / Э́то кни́га. / Э́то не дом.
12. Xulosa va keyingi dars
- Э́то — universal ko'rsatish so'zi ("Bu — ..."), o'zgarmaydi: Э́то стол. Э́то кни́га. Э́то окно́.
- э́тот / э́та / э́то / э́ти — ko'rsatish olmoshi, otning rodiga moslashadi: э́тот стол, э́та кни́га, э́то окно́, э́ти столы́.
- Farqi: Э́то кни́га (bu — kitob, nomlash) ≠ Э́та кни́га но́вая (bu kitob yangi, aniqlash).
- Savol — faqat ohang: Э́то кни́га? Javob — Да / Нет, э́то не.... Inkor uchun ot oldiga не.
- Savol so'zlari: narsa uchun Что э́то?, odam uchun Кто э́то?
- Talaffuz: Э́то "э́та" (urg'usiz о [a]), Что "што".
Keyingi dars — A1 — 7-dars: Otlar — ko'plik (мно́жественное число́). Endi bitta narsadan ko'p narsaga o'tamiz: стол столы́, кни́га кни́ги, окно́ о́кна — rus tilida ko'plik qanday yasalishini (va uning nozik qoidalari, urg'u ko'chishini) o'rganamiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!