A1 — 10-dars: Hozirgi zamon — I tuslanish (-ать fe'llari)
A1 — BOSHLANG'ICH · 10-dars
1. Dars nomi va maqsad
Shu paytgacha siz otlar bilan ishladingiz: дом, кни́га, окно́. Endi fe'lga o'tamiz — ish-harakatni bildiruvchi so'zga: чита́ть (o'qimoq), рабо́тать (ishlamoq), знать (bilmoq). Bu darsdan boshlab siz shunchaki "Bu — stol" deb emas, balki "Men o'qiyman", "U ishlaydi", "Biz bilamiz" deb, ya'ni to'liq harakatli gap qura olasiz.
Rus tilida fe'l shaxs va soniga qarab oxirini o'zgartiradi — buni спряже́ние (spryajeniye — tuslanish) deb ataymiz. Ya'ni bitta чита́ть fe'li olti xil ko'rinishga kiradi: я чита́ю, ты чита́ешь, он чита́ет... Bu — o'zbek tilidagi "o'qiyman, o'qiysan, o'qiydi" ga o'xshaydi, faqat qo'shimchalari boshqacha.
Bugun siz rus tilidagi eng katta va eng oson guruh — I tuslanish (пе́рвое спряже́ние) fe'llarini, aniqrog'i -ать bilan tugaydigan fe'llarni o'rganasiz. Bu guruhga rus tilidagi minglab fe'l kiradi, shuning uchun bir marta qoidani o'zlashtirsangiz, juda ko'p fe'lni darhol ishlata olasiz.
Bu dars oxirida siz -ать fe'llarini olti shaxsning barchasida to'g'ri tuslay olasiz va o'zingiz haqingizda, boshqalar haqida hozirgi zamonda gap tuza olasiz.
2. Avvalgi darsdan takror
- Shaxs olmoshlari (4-dars): я (men), ты (sen), он (u — erkak), она́ (u — ayol), оно́ (u — narsa), мы (biz), вы (siz/sizlar), они́ (ular).
- быть (bo'lmoq) hozirgi zamonda tushib qoladi: Я студе́нт — "Men talabaman" (fe'lsiz).
- Tez mashq: aytib ko'ring — Я студе́нт. Ты до́ктор? Она́ учи́тельница.
Muhim ogohlantirish: быть tushib qoladi, lekin oddiy fe'llar tushmaydi! Я чита́ю — bu yerda чита́ю fe'lini hech qachon tashlab ketib bo'lmaydi. Bu — bugungi darsning eng katta farqi. Buni 3-bo'limda batafsil ko'ramiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Fe'l nima va "boshlang'ich shakl" (инфинити́в) nima?
Fe'l — ish-harakatni bildiruvchi so'z: o'qimoq, ishlamoq, bilmoq. Lug'atda fe'l doim boshlang'ich shaklda (инфинити́в — infinitiv) beriladi. Rus tilidagi boshlang'ich shakl ko'pincha -ть bilan tugaydi:
чита́ть — o'qimoq
рабо́тать — ishlamoq
знать — bilmoq
де́лать — qilmoqBu — o'zbekcha "-moq" ga to'g'ri keladi: чита́ть = "o'qimoq". Lekin gapda fe'lni shu boshlang'ich shaklda qoldirib bo'lmaydi — uni shaxsga moslab tuslash kerak: "Men o'qiyman", "U o'qiydi". Xuddi shu narsani rus tilida qilamiz.
3.2. "Tuslanish" (спряже́ние) nima?
Спряже́ние (tuslanish) — fe'lning shaxs (kim?) va songa (bir/ko'p?) qarab oxirini o'zgartirishi. O'zbek tilida ham shunday:
o'zbekcha: men o'qi-YMAN, sen o'qi-YSAN, u o'qi-YDI ...
ruscha: я чита́-Ю, ты чита́-ЕШЬ, он чита́-ЕТ ...Ko'rib turibsiz — o'zak bir xil (чита́-), faqat oxirgi qo'shimcha o'zgaradi. Xuddi o'zbekchadagidek. Demak tushuncha siz uchun yangi emas — faqat qo'shimchalarni yodlash kerak.
Rus tilida fe'llar ikki katta guruhga bo'linadi:
- I tuslanish (пе́рвое спряже́ние) — qo'shimchalarda asosan -е- unlisi bor: чита́ешь, чита́ет, чита́ем...
- II tuslanish (второ́е спряже́ние) — qo'shimchalarda -и- unlisi bor: говори́шь, говори́т... (buni keyingi, 11-darsda o'rganamiz).
Bugun — faqat I tuslanish, va uning eng oson qismi: -ать bilan tugaydigan fe'llar.
3.3. -ать fe'lini qanday tuslash kerak? (o'zak + qo'shimcha)
Qoida juda oddiy — 2 qadam:
1-qadam: Boshlang'ich shakldan -ть ni olib tashlang. Qolgani — o'zak (осно́ва):
чита́ть -ть olib tashlaymiz o'zak: чита́-
рабо́тать -ть olib tashlaymiz o'zak: рабо́та-
знать -ть olib tashlaymiz o'zak: зна-2-qadam: O'zakka har bir shaxs uchun kerakli qo'shimchani qo'shing:
| Shaxs | Qo'shimcha | чита́ть (o'qimoq) |
|---|---|---|
| я (men) | -ю | я чита́ю |
| ты (sen) | -ешь | ты чита́ешь |
| он / она́ / оно́ (u) | -ет | он чита́ет |
| мы (biz) | -ем | мы чита́ем |
| вы (siz/sizlar) | -ете | вы чита́ете |
| они́ (ular) | -ют | они́ чита́ют |
O'ZAK + QO'SHIMCHA = TUSLANGAN FE'L
я чита́ + -ю чита́ю (o'qiyman)
ты чита́ + -ешь чита́ешь (o'qiysan)
он чита́ + -ет чита́ет (o'qiydi)
мы чита́ + -ем чита́ем (o'qiymiz)
вы чита́ + -ете чита́ете (o'qiysiz)
они́ чита́ + -ют чита́ют (o'qiydilar)Yodlash uchun kalit: qo'shimchalardagi -е- unlisiga e'tibor bering — чита́ешь, чита́ет, чита́ем, чита́ете. Aynan shu -е- I tuslanishning "imzosi". Faqat я (-ю) va они́ (-ют) shaklida "-е-" o'rniga "-ю" turadi. Shuni yodda tutsangiz, hech qachon adashmaysiz.
3.4. To'liq jadval — uchta fe'l yonma-yon
Endi uchta fe'lni bir jadvalda ko'ramiz. Diqqat qiling: qo'shimchalar mutlaqo bir xil, faqat o'zak farq qiladi:
| Shaxs | чита́ть (o'qimoq) | рабо́тать (ishlamoq) | знать (bilmoq) |
|---|---|---|---|
| я | чита́ю | рабо́таю | зна́ю |
| ты | чита́ешь | рабо́таешь | зна́ешь |
| он / она́ | чита́ет | рабо́тает | зна́ет |
| мы | чита́ем | рабо́таем | зна́ем |
| вы | чита́ете | рабо́таете | зна́ете |
| они́ | чита́ют | рабо́тают | зна́ют |
Xulosa: bitta guruhning bitta qo'shimchalar to'plamini yodlasangiz — butun guruhdagi minglab fe'lni to'g'ri tuslay olasiz. Shuning uchun чита́ть jadvalini yod oling, u — namuna (шабло́н).
3.5. Muhim farq: rus tilida hozirgi zamon — BITTA
Ingliz tilini bilsangiz, u yerda hozirgi zamon ikkita: I read (Present Simple — har kuni) va I am reading (Present Continuous — hozir shu payt). Rus tilida esa bu ikkalasi — bitta shakl:
Я чита́ю = 1) I read (men [odatda] o'qiyman)
= 2) I am reading (men [hozir] o'qiyapman)Ya'ni Я чита́ю — kontekstga qarab ham "o'qiyman" (har kuni), ham "o'qiyapman" (hozir) degani. Bu — siz uchun yaxshi yangilik: eslab qolish uchun bitta shakl yetarli. O'zbekchada ham "o'qiyapman" va "o'qiyman" farqi bor, lekin rus tilida ikkalasiga bitta чита́ю to'g'ri keladi.
Ка́ждый день я чита́ю кни́ги. — Har kuni men kitob o'qiyman. (odat)
Сейча́с я чита́ю письмо́. — Hozir men xat o'qiyapman. (shu payt)3.6. Muhim farq: olmoshni tashlab bo'lmaydi
O'tgan darsda быть tushib qolgan edi: Я студе́нт (fe'lsiz). Lekin oddiy fe'l bilan olmoshni ham, fe'lni ham saqlash kerak:
Я чита́ю. — Men o'qiyman.
Чита́ю студе́нт — (bunday demaymiz)
Я студе́нт чита́ — (fe'l tuslanmasa — xato)Diqqat: ba'zan rus tilida olmosh tushib qolishi mumkin, chunki fe'lning oxiri kimni bildirishini ko'rsatib turadi (Чита́ю — oxiri "-ю" "men"). Lekin A1 darajasida doim olmosh bilan ayting: Я чита́ю, Ты рабо́таешь. Bu — eng xavfsiz va to'g'ri usul. Fe'lni esa hech qachon tuslamay qoldirmang.
4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)
чита́ть (o'qimoq):
Я чита́ю кни́гу. — Men kitob o'qiyman.
Ты чита́ешь газе́ту? — Sen gazeta o'qiyapsanmi?
Он чита́ет письмо́. — U (erkak) xat o'qiyapti.
Мы чита́ем по-ру́сски. — Biz ruscha o'qiymiz.
Вы чита́ете хорошо́. — Siz yaxshi o'qiysiz.
Они́ чита́ют журна́л. — Ular jurnal o'qiyaptilar.рабо́тать (ishlamoq):
Я рабо́таю в о́фисе. — Men ofisda ishlayman.
Ты рабо́таешь до́ма? — Sen uyda ishlaysanmi?
Она́ рабо́тает в шко́ле. — U (ayol) maktabda ishlaydi.
Мы рабо́таем вме́сте. — Biz birga ishlaymiz.
Вы рабо́таете мно́го. — Siz ko'p ishlaysiz.
Они́ рабо́тают на заво́де. — Ular zavodda ishlaydilar.знать (bilmoq) va понима́ть (tushunmoq):
Я зна́ю э́то сло́во. — Men bu so'zni bilaman.
Ты зна́ешь мой а́дрес? — Sen mening manzilimni bilasanmi?
Он не зна́ет отве́т. — U javobni bilmaydi.
Я понима́ю по-ру́сски. — Men ruscha tushunaman.
Вы понима́ете меня́? — Siz meni tushunyapsizmi?
Они́ не понима́ют вопро́с. — Ular savolni tushunmaydilar.де́лать (qilmoq), слу́шать (tinglamoq), гуля́ть (sayr qilmoq):
Что ты де́лаешь? — Sen nima qilyapsan?
Я де́лаю дома́шнюю рабо́ту. — Men uy ishini qilyapman.
Мы слу́шаем му́зыку. — Biz musiqa tinglayapmiz.
Она́ слу́шает ра́дио. — U radio tinglayapti.
Я гуля́ю в па́рке. — Men parkda sayr qilyapman.
Они́ гуля́ют ве́чером. — Ular kechqurun sayr qiladilar.E'tibor bering: "не" (emas) fe'ldan oldin qo'yiladi va inkorni bildiradi: не зна́ю (bilmayman), не понима́ю (tushunmayman). Fe'l baribir odatdagidek tuslanadi.
5. Talaffuz bo'limi
- чита́ю /chi-TA-yu/ — urg'u -та- bo'g'inida; oxiri "-ю" = "yu". Butun so'z: "chi-ta-yu".
- рабо́таю /ra-BO-ta-yu/ — urg'u -бо- bo'g'inida. Birinchi urg'usiz "о" (работаюдаги birinchi "о" emas, so'z boshidagi "а") aniq "a": "ra-bo-ta-yu".
- зна́ю /ZNA-yu/ — urg'u boshda; "зн" ni birga ayting: "zna-yu".
- чита́ешь /chi-TA-yesh/ — oxiridagi -шь = yumshoq "sh"; "ь" faqat yumshatadi, alohida tovush emas. "-ешь" = "yesh".
- чита́ет /chi-TA-yet/ — oxiri "-ет" = "yet". Urg'u baribir "-та-" da.
- они́ чита́ют /a-NI chi-TA-yut/ — "они́" da urg'u oxirda, urg'usiz "о" "a": "a-ni". Fe'l oxiri "-ют" = "yut".
Reduksiya qoidasi (yodda tuting): urg'usiz о har doim "a" bo'lib o'qiladi. Shuning uchun рабо́тать "ra-bo-tat" (urg'uli "о" — aniq "o"), lekin хорошо́ "ha-ra-sho" (faqat urg'uli oxirgi "о" aniq, qolganlari "a").
Urg'u — MUHIM ogohlantirish: чита́ть fe'lida urg'u barcha shakllarda o'zakda turadi: чита́ю, чита́ешь, чита́ет... (barchasida -та-). Lekin ba'zi fe'llarda urg'u ko'chib yuradi — 8-bo'limda buni ko'rasiz. Shuning uchun har bir so'zni urg'usi bilan yodlang.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| чита́ть | чи-та́ть | o'qimoq | Я чита́ю кни́гу. — Men kitob o'qiyman. |
| рабо́тать | ра-бо́-тать | ishlamoq | Он рабо́тает. — U ishlaydi. |
| знать | знать | bilmoq | Я зна́ю. — Men bilaman. |
| де́лать | де́-лать | qilmoq | Что ты де́лаешь? — Nima qilyapsan? |
| понима́ть | по-ни-ма́ть | tushunmoq | Я понима́ю. — Men tushunaman. |
| слу́шать | слу́-шать | tinglamoq | Мы слу́шаем. — Biz tinglayapmiz. |
| гуля́ть | гу-ля́ть | sayr qilmoq | Я гуля́ю. — Men sayr qilyapman. |
| ду́мать | ду́-мать | o'ylamoq | Я ду́маю. — Men o'ylayapman. |
| игра́ть | иг-ра́ть | o'ynamoq | Де́ти игра́ют. — Bolalar o'ynaydilar. |
| отдыха́ть | от-ды-ха́ть | dam olmoq | Мы отдыха́ем. — Biz dam olyapmiz. |
| кни́га | кни́-га | kitob | но́вая кни́га — yangi kitob |
| газе́та | га-зе́-та | gazeta | Я чита́ю газе́ту. — Gazeta o'qiyman. |
| журна́л | жур-на́л | jurnal | но́вый журна́л — yangi jurnal |
| му́зыка | му́-зы-ка | musiqa | слу́шать му́зыку — musiqa tinglamoq |
| рабо́та | ра-бо́-та | ish | Э́то моя́ рабо́та. — Bu mening ishim. |
| вме́сте | вме́с-те | birga | Мы рабо́таем вме́сте. — Birga ishlaymiz. |
| хорошо́ | хо-ро-шо́ | yaxshi | Я чита́ю хорошо́. — Yaxshi o'qiyman. |
| по-ру́сски | по-ру́с-ски | ruscha | Я понима́ю по-ру́сски. — Ruscha tushunaman. |
| не | не | emas (inkor) | Я не зна́ю. — Men bilmayman. |
Yodlash qoidasi: har bir fe'lni boshlang'ich shakli va "я" shakli bilan birga yodlang — "чита́ть я чита́ю". Shunda gapda darhol to'g'ri ishlata olasiz.
7. Dialog
— Приве́т! Что ты де́лаешь? — Salom! Nima qilyapsan?
— Я чита́ю но́вую кни́гу. — Men yangi kitob o'qiyapman.
— А что ты чита́ешь? — Nima o'qiyapsan?
— Рома́н. Я о́чень люблю́ чита́ть. — Roman. Men o'qishni juda yaxshi ko'raman.
— А где ты рабо́таешь? — Sen qayerda ishlaysan?
— Я рабо́таю в шко́ле. А ты? — Men maktabda ishlayman. Sen-chi?
— Я то́же рабо́таю, в о́фисе. — Men ham ishlayman, ofisda.
— Ты понима́ешь по-ру́сски? — Sen ruscha tushunasanmi?
— Да, немно́го понима́ю и чита́ю. — Ha, ozgina tushunaman va o'qiyman.
— Отли́чно! Мы говори́м по-ру́сски! — Zo'r! Biz ruscha gaplashyapmiz!E'tibor bering: ты де́лаешь, ты чита́ешь, ты рабо́таешь, ты понима́ешь — hammasida "ты" bilan -ешь qo'shimchasi. Bir marta ko'zingiz o'rgansa, avtomatik chiqadi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Fe'lni tuslamaslik (boshlang'ich shaklda qoldirish): Я чита́ть кни́гу. Я чита́ю кни́гу. Sabab: boshlang'ich shakl (чита́ть) gapda bevosita ishlatilmaydi — uni shaxsga moslab tuslash kerak.
-ешь oxiridagi "ь" ni tushirib qoldirish: ты чита́еш. ты чита́ешь. Sabab: "ты" shaklida oxir doim -шь (yumshoq belgi bilan). Bu — imlo qoidasi, hech qachon unutmang.
я va они́ shakllarini chalkashtirish: я чита́ют, они́ чита́ю. я чита́ю, они́ чита́ют. Sabab: "я" -ю (bitta shaxs), "они́" -ют (ko'plik). Ularni almashtirmang.
Olmoshni tashlab, faqat бытьdagidek qilish: Я кни́гу ("Men kitob" — fe'lsiz). Я чита́ю кни́гу. Sabab: быть tushadi, lekin oddiy fe'l tushmaydi. Harakat bo'lsa — fe'l shart.
Ingliz tilidan "am/is" qo'shishga urinish: Я есть чита́ю, Он есть рабо́тает. Я чита́ю, Он рабо́тает. Sabab: rus tilida hozirgi zamonda yordamchi fe'l yo'q — bitta tuslangan fe'l yetarli.
Mini-mashq (og'zaki): quyidagi fe'lni "он" va "они́" shaklida ayting:
де́лать он ___ / они́ ___, слу́шать он ___ / они́ ___, гуля́ть он ___ / они́ ___
(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Fe'lni to'g'ri tuslang (чита́ть):
Я ___ . (o'qiyman)
Ты ___ . (o'qiysan)
Он ___ . (o'qiydi)
Мы ___ . (o'qiymiz)
Вы ___ . (o'qiysiz)
Они́ ___ . (o'qiydilar)Mashq 2. Qavs ичидаги fe'lni kerakli shaklga qo'ying:
Я ___ (рабо́тать) в о́фисе.
Ты ___ (знать) мой а́дрес?
Она́ ___ (де́лать) уро́к.
Мы ___ (слу́шать) му́зыку.
Они́ ___ (гуля́ть) в па́рке.Mashq 3. Qo'shimchaga qarab olmoshni toping (я / ты / он / мы / вы / они́):
___ чита́ешь, ___ рабо́таю, ___ зна́ют, ___ понима́ем, ___ де́лает, ___ слу́шаете
Mashq 4. Inkor gap tuzing ("не" bilan):
Я ___ ___ (bilmayman) э́то сло́во.
Он ___ ___ (tushunmaydi) вопро́с.
Мы ___ ___ (ishlamaymiz) сего́дня.Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:
Я чита́ть кни́гу.
Ты рабо́таеш до́ма.
Они́ зна́ю отве́т.
Он есть понима́ет.Mashq 6. Boshlang'ich shakldan "я" va "мы" shakllarini yasang:
ду́мать я ___ / мы ___, игра́ть я ___ / мы ___, отдыха́ть я ___ / мы ___
Mashq 7. Savolga to'liq gap bilan javob bering (ruschada):
Что ты де́лаешь? (— Men kitob o'qiyapman.)
Где вы рабо́таете? (— Biz maktabda ishlaymiz.)
Ты понима́ешь по-ру́сски? (— Ha, ozgina tushunaman.)10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Tuslash mashqi: Wisar AIdan sizga 8 ta -ать fe'lini (boshlang'ich shaklda) berishni so'rang; har birini oltala shaxsda ovoz chiqarib tuslang. So'ng AI xatolaringizni va urg'uni to'g'rilasin.
- O'zingiz haqingizda: kunlik ishlaringiz haqida 5 ta gap yozing — Я рабо́таю... Я чита́ю... Я слу́шаю... Я гуля́ю... Я отдыха́ю... — keyin AIdan tekshirishni so'rang.
- Savol-javob: AIga "Что ты де́лаешь?", "Где ты рабо́таешь?" kabi savollarni bering va uning javoblarida fe'l to'g'ri tuslanganini tekshiring; keyin rollarni almashtiring.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): де́лать он де́лает / они́ де́лают; слу́шать он слу́шает / они́ слу́шают; гуля́ть он гуля́ет / они́ гуля́ют.
Mashq 1: Я чита́ю; Ты чита́ешь; Он чита́ет; Мы чита́ем; Вы чита́ете; Они́ чита́ют.
Mashq 2: Я рабо́таю; Ты зна́ешь; Она́ де́лает; Мы слу́шаем; Они́ гуля́ют.
Mashq 3: ты чита́ешь; я рабо́таю; они́ зна́ют; мы понима́ем; он де́лает; вы слу́шаете.
Mashq 4: Я не зна́ю э́то сло́во; Он не понима́ет вопро́с; Мы не рабо́таем сего́дня.
Mashq 5: Я чита́ю кни́гу (tuslash kerak); Ты рабо́таешь до́ма (-шь yumshoq belgi bilan); Они́ зна́ют отве́т (они́ -ют); Он понима́ет ("есть" olib tashlanadi).
Mashq 6: ду́мать я ду́маю / мы ду́маем; игра́ть я игра́ю / мы игра́ем; отдыха́ть я отдыха́ю / мы отдыха́ем.
Mashq 7 (namuna javoblar): — Я чита́ю кни́гу. / — Мы рабо́таем в шко́ле. / — Да, я немно́го понима́ю по-ру́сски.
12. Xulosa va keyingi dars
- Rus tilida fe'l shaxs va songa qarab oxirini o'zgartiradi — bu спряже́ние (tuslanish).
- I tuslanish fe'llarining qo'shimchalarida asosan -е- unlisi bor. -ать fe'llari namuna: я -ю, ты -ешь, он -ет, мы -ем, вы -ете, они́ -ют.
- Usul: boshlang'ich shakldan -ть ни olib tashlang o'zak; o'zakka kerakli qo'shimchani qo'shing.
- Rus tilida hozirgi zamon bitta (ingliz "read" va "am reading" = bitta чита́ю).
- Olmoshni ham, fe'lni ham saqlang (бытьдан farqli): Я чита́ю — to'g'ri, Я кни́гу — xato.
- Har fe'lni urg'usi bilan yodlang, чунки ba'zilarida urg'u ko'chib yuradi.
Keyingi dars — A1 — 11-dars: Hozirgi zamon — II tuslanish (-ить fe'llari). Endi ikkinchi katta guruh — говори́ть (gapirmoq), люби́ть (sevmoq) kabi -ить fe'llarini o'rganamiz. Ularda qo'shimchada "-е-" o'rniga -и- turadi: говори́шь, говори́т... Bugungi jadvalni puxta yodlab olsangiz, farqni darhol sezasiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!