A1 — 5-dars: Otlarning jinsi (род)
A1 — BOSHLANG'ICH · 5-dars
1. Dars nomi va maqsad
Rus tilidagi har bir ot (predmet nomi) uch xil "jins"dan biriga tegishli: мужско́й род (erkak jinsi), же́нский род (ayol jinsi) yoki сре́дний род (o'rta, betaraf jins). Buni род (o'qilishi: rod) deb ataymiz.
O'zbek tilida bunday narsa umuman yo'q — biz "u" deymiz, tamom. Shuning uchun bu tushuncha siz uchun butunlay yangi. Lekin xavotir olmang: rus tilida rodni aniqlashning oddiy va aniq qoidasi bor — so'zning oxirgi harfiga qaraysiz, tamom.
Bu dars — rus grammatikasining poydevori. Nega? Chunki rod bo'yicha keyin hamma narsa moslashadi: sifat (но́вый / но́вая / но́вое), olmosh (мой / моя́ / моё), o'tgan zamon fe'li (был / была́ / бы́ло). Rodni bilmasangiz, to'g'ri gap qura olmaysiz.
Bu dars oxirida siz istalgan otga qarab uning rodini 1 soniyada aniqlay olasiz.
2. Avvalgi darsdan takror
- 4-dars: shaxs olmoshlari — я (men), ты (sen), он (u — erkak), она́ (u — ayol), оно́ (u — narsa), мы (biz), вы (siz/sizlar), они́ (ular).
- быть (bo'lmoq) — rus tilida hozirgi zamonda tushib qoladi: Я студе́нт — "Men talabaman" (fe'lsiz!).
- Tez mashq: aytib ko'ring — Я студе́нт. Ты до́ктор? Он инжене́р. Она́ учи́тельница.
Muhim bog'lanish: o'tgan darsdagi он / она́ / оно́ — bu aslida rodning belgisi! он = мужско́й, она́ = же́нский, оно́ = сре́дний. Bugun nega shunday ekanini tushunasiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Rod nima? (o'zbekchada yo'q bo'lgan tushuncha)
O'zbek tilida "kitob", "onam", "deraza" — hammasi bir xil, hech qanday "jinsi" yo'q. Ularning barchasiga "u" deymiz.
Rus tilida esa har bir ot — jonli-jonsizidan qat'i nazar — uchta "jins"dan biriga majburan tegishli:
| Род (jins) | Ma'nosi | Olmoshi | Misol |
|---|---|---|---|
| мужско́й (m) | erkak jinsi | он (u) | дом (uy) |
| же́нский (f) | ayol jinsi | она́ (u) | ма́ма (ona) |
| сре́дний (n) | o'rta / betaraf | оно́ (u) | окно́ (deraza) |
DIQQAT — eng katta yanglishuv: "erkak jinsi" degani so'z faqat erkaklar haqida degani emas! дом (uy) — jonsiz predmet, lekin u мужско́й род. кни́га (kitob) — jonsiz, lekin же́нский род. Ya'ni rod ko'pincha so'zning ma'nosiga emas, oxirgi harfiga bog'liq. Buni yodda tuting: rod — bu grammatik belgi, biologik jins emas.
3.2. Rodni aniqlash qoidasi — so'zning OXIRIGA qarang
Bu — darsning eng muhim qismi. So'zning oxirgi harfiga qarab rodni aniqlaysiz:
| So'z nima bilan tugasa | Род | Olmosh | Misollar |
|---|---|---|---|
| undosh yoki -й | мужско́й (m) | он | дом, стол, чай, музе́й |
| -а yoki -я | же́нский (f) | она́ | ма́ма, кни́га, земля́, семья́ |
| -о yoki -е | сре́дний (n) | оно́ | окно́, мо́ре, письмо́, со́лнце |
OXIRGI HARF РОД OLMOSH
undosh / -й мужско́й (m) он
-а / -я же́нский (f) она́
-о / -е сре́дний (n) оно́Misollar bilan qadamba-qadam:
стол oxiri "л" (undosh) мужско́й он (stol)
ла́мпа oxiri "а" же́нский она́ (chiroq)
окно́ oxiri "о" сре́дний оно́ (deraza)
чай oxiri "й" мужско́й он (choy)
неде́ля oxiri "я" же́нский она́ (hafta)
мо́ре oxiri "е" сре́дний оно́ (dengiz)Oddiy eslash usuli: ayol jinsining oxiri "-а/-я" — o'zbekcha "ayol", "onagina" degani kabi "a" tovushiga bog'lab yodlang. Erkak jinsi — hech qanday unli yo'q (undosh bilan "keskin" tugaydi). O'rta jins — "o" yoki "e".
3.3. Istisnolar (diqqat qiling!)
Har qoidada bo'lgani kabi, bu yerda ham bir nechta istisno bor. Ular ko'p emas, lekin juda keng ishlatiladi, shuning uchun yodlash shart:
1) Ma'nosi erkak, lekin oxiri "-а/-я" bo'lgan so'zlar baribir мужско́й. Agar so'z erkak kishini anglatsa, oxiri "-а/-я" bo'lsa ham, u мужско́й род bo'ladi (chunki ma'no ustun keladi):
па́па (dada) oxiri "а", lekin ERKAK мужско́й он
де́душка (bobo) oxiri "а", lekin ERKAK мужско́й он
дя́дя (amaki) oxiri "я", lekin ERKAK мужско́й он
мужчи́на (erkak) oxiri "а", lekin ERKAK мужско́й онYa'ni: па́па — "он" (u), "она́" emas! Chunki dada — erkak.
2) Yumshoq belgi "-ь" bilan tugaganlar aniq bilib bo'lmaydi (m yoki f). "-ь" bilan tugagan so'z ham мужско́й, ham же́нский bo'lishi mumkin — buni har bir so'z uchun alohida yodlash kerak:
мужско́й (m), oxiri -ь: слова́рь (lug'at), день (kun), дождь (yomg'ir)
же́нский (f), oxiri -ь: ночь (tun), тетра́дь (daftar), мать (ona), дверь (eshik)Maslahat: hozircha (A1) faqat shu bir necha so'zni yodlang. Keyinroq ba'zi belgilar (masalan, "-ость" har doim же́нский) o'rganiladi.
3) "-мя" bilan tugagan bir nechta so'z сре́дний. Juda kam, lekin uchraydi: и́мя (ism), вре́мя (vaqt) — bular сре́дний род.
и́мя (ism) сре́дний оно́
вре́мя (vaqt) сре́дний оно́3.4. Nega rod muhim? (sifat, olmosh, fe'l moslashadi)
Rodni bilishning butun sababi shu: rus tilida so'zning atrofidagi hamma narsa uning rodiga moslashadi (согласова́ние — moslashuv). Bir xil ma'noli so'z uch xil ko'rinishga kiradi:
Egalik olmoshi "mening" — uch xil:
мой дом (mening uyim) — м (он)
моя́ кни́га (mening kitobim) — ж (она́)
моё окно́ (mening derazam) — с (оно́)Sifat "yangi" — uch xil:
но́вый дом (yangi uy) — м
но́вая ма́шина (yangi mashina) — ж
но́вое окно́ (yangi deraza) — сO'tgan zamon fe'li "bo'ldi/edi" — uch xil:
брат был до́ма (aka uyda edi) — м
сестра́ была́ до́ма (opa uyda edi) — ж
окно́ бы́ло откры́то (deraza ochiq edi) — сXulosa: rod — bu shunchaki "yorliq" emas. U butun gapga ta'sir qiladi. Shuning uchun yangi so'z yodlaganda uni doim rodi bilan birga yodlang — masalan "стол" emas, "стол (m)" deb. Bu odat sizni juda ko'p xatodan qutqaradi.
4. Misollar (har rod uchun so'zlar jadvali)
Мужско́й род (m) — oxiri undosh yoki -й он:
| So'z | Urg'u | O'zbekcha |
|---|---|---|
| дом | дом | uy |
| стол | стол | stol |
| стул | стул | stul |
| го́род | го́род | shahar |
| чай | чай | choy |
| музе́й | музе́й | muzey |
| студе́нт | студе́нт | talaba (o'g'il) |
Же́нский род (f) — oxiri -а yoki -я она́:
| So'z | Urg'u | O'zbekcha |
|---|---|---|
| ма́ма | ма́ма | ona |
| кни́га | кни́га | kitob |
| ла́мпа | ла́мпа | chiroq |
| маши́на | маши́на | mashina |
| земля́ | земля́ | yer |
| неде́ля | неде́ля | hafta |
| семья́ | семья́ | oila |
Сре́дний род (n) — oxiri -о yoki -е оно́:
| So'z | Urg'u | O'zbekcha |
|---|---|---|
| окно́ | окно́ | deraza |
| письмо́ | письмо́ | xat |
| сло́во | сло́во | so'z |
| мо́ре | мо́ре | dengiz |
| со́лнце | со́лнце | quyosh |
| и́мя | и́мя | ism (istisno) |
| вре́мя | вре́мя | vaqt (istisno) |
5. Talaffuz bo'limi
- род /rot/ — oxiridagi "д" jarangsizlashib "t" bo'lib eshitiladi: "rot", "rod" emas. Bu — rus tilining qoidasi (so'z oxirida jarangli undosh jarangsizlashadi).
- окно́ /ak-NO/ — urg'u oxirgi bo'g'inda; urg'usiz "о" "a" bo'lib o'qiladi: "akno", "okno" emas.
- мо́ре /MO- rye/ — urg'u birinchi bo'g'inda, shuning uchun bu yerda "о" aniq "o": "more".
- семья́ /si-MYA/ — "ь" yumshatadi, "мья" birga "мья" bo'lib o'qiladi; urg'u oxirda.
- же́нский /ZHEN-skiy/ — "ж" — o'zbekcha "j" (jurnal) kabi jarangli tovush.
- сре́дний /SRYE-dniy/ — "р"ni bir oz titratib ayting.
Muhim qoida: urg'usiz о har doim "a" bo'lib o'qiladi. Shuning uchun rodni yozuvdagi oxirgi harfga qarab aniqlang, quloqqa eshitilganiga emas! окно́ — quloqqa "aknó" eshitiladi, lekin yozuvda "-о" сре́дний.
Topshiriq: har bir jinsning 3 tadan so'zini ovoz chiqarib ayting: дом, чай, го́род (m) · ма́ма, кни́га, земля́ (f) · окно́, мо́ре, сло́во (n). Urg'uga e'tibor bering.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | Rod | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| дом | дом | м | uy |
| стол | стол | м | stol |
| чай | чай | м | choy |
| го́род | го́-род | м | shahar |
| па́па | па́-па | м (istisno) | dada |
| слова́рь | сло-ва́рь | м | lug'at |
| ма́ма | ма́-ма | ж | ona |
| кни́га | кни́-га | ж | kitob |
| маши́на | ма-ши́-на | ж | mashina |
| земля́ | зем-ля́ | ж | yer |
| семья́ | сем-ья́ | ж | oila |
| ночь | ночь | ж | tun |
| тетра́дь | те-тра́дь | ж | daftar |
| окно́ | ок-но́ | с | deraza |
| письмо́ | пись-мо́ | с | xat |
| сло́во | сло́-во | с | so'z |
| мо́ре | мо́-ре | с | dengiz |
| и́мя | и́-мя | с (istisno) | ism |
| вре́мя | вре́-мя | с (istisno) | vaqt |
Yodlash qoidasi: har bir so'zni rodi bilan yodlang — "дом (m)", "кни́га (f)", "окно́ (n)". Rodsiz so'z yodlash — yarim ish.
7. Dialog
— Приве́т! Что э́то? — Salom! Bu nima?
— Э́то мой дом. — Bu mening uyim. (дом — m мой)
— Краси́вый дом! А э́то что? — Chiroyli uy! Bu-chi, bu nima?
— Э́то моя́ маши́на. — Bu mening mashinam. (маши́на — f моя́)
— О, но́вая маши́на! — Oo, yangi mashina!
— Да. А там — моё окно́. — Ha. U yerda esa — mening derazam. (окно́ — n моё)
— Хорошо́! А кто э́то на фо́то? — Yaxshi! Suratdagi bu kim?
— Э́то моя́ ма́ма и мой па́па. — Bu mening onam va dadam.
— Твоя́ ма́ма — учи́тельница? — Onang o'qituvchimi?
— Да, она́ учи́тельница. — Ha, u o'qituvchi. (ма́ма она́)E'tibor bering: мой дом, моя́ маши́на, моё окно́ — "mening" so'zi predmetning rodiga qarab uch xil! Aynan shu narsa rodni bilishni zarur qiladi.
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar (rodni chalkashtirish)
Rodni umuman o'ylamaslik: мой ма́ма, мой маши́на. моя́ ма́ма, моя́ маши́на. Sabab: o'zbekchada rod yo'q, shuning uchun o'zbeklar barcha so'zga bir xil "мой" qo'yadi. Har doim rodni tekshiring: -а/-я моя́.
па́паni ayol jinsi deb olish: моя́ па́па, па́па была́. мой па́па, па́па был. Sabab: oxiri "-а" bo'lsa ham, dada — erkak, shuning uchun мужско́й. Bu — istisno.
Talaffuzga qarab rodni aniqlash: окно́ "aknó" eshitilgani uchun uni "а" bilan tugaydi deb o'ylash. Yozuvga qarang: окно "-о" сре́дний. Sabab: urg'usiz "о" "a" bo'lib eshitiladi, lekin yozuvda "о" turadi.
"-ь" bilan tugaganini har doim erkak deb olish: моя́ слова́рь, мой ночь. мой слова́рь (m), моя́ ночь (f). Sabab: "-ь" ham m, ham f bo'lishi mumkin — har birini alohida yodlash kerak.
Sifat/olmoshni predmetga moslashtirmaslik: но́вый маши́на, но́вый окно́. но́вая маши́на (f), но́вое окно́ (n). Sabab: sifat rodga moslashishi shart.
9. Mashqlar (rodni aniqlash)
Mashq 1. Har bir so'zning rodini aniqlang (m / f / n) va olmoshini yozing (он / она́ / оно́):
стол = ___, ла́мпа = ___, мо́ре = ___, чай = ___, неде́ля = ___, письмо́ = ___
Mashq 2. To'g'ri egalik olmoshini tanlang (мой / моя́ / моё):
___ дом (uy)
___ кни́га (kitob)
___ окно́ (deraza)
___ маши́на (mashina)
___ письмо́ (xat)Mashq 3. Otni to'g'ri olmoshga almashtiring (он / она́ / оно́):
го́род = ___, семья́ = ___, сло́во = ___, студе́нт = ___, земля́ = ___
Mashq 4. Istisnolarga diqqat — rodni aniqlang (m / f / n):
па́па = ___, ночь = ___, и́мя = ___, слова́рь = ___, дя́дя = ___
Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:
моя́ дом
мой маши́на
но́вый окно́
па́па была́ до́маMashq 6. So'zning oxirgi harfiga qarab rodini yozing:
ру́чка = ___ (ruchka), трамва́й = ___ (tramvay), со́лнце = ___ (quyosh), дверь = ___ (eshik — f!)
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Aniqlash o'yini: Wisar AIdan sizga 15 ta rus otini ketma-ket berishni so'rang; har biriga tez javob bering — м, ж yoki с? So'ng AI xatolaringizni tushuntirsin.
- Yozish: o'z xonangizdagi 5 ta predmet haqida gap yozing va har biriga to'g'ri egalik olmoshini qo'ying — Э́то мой стол. Э́то моя́ ла́мпа. Э́то моё окно́. — keyin AIdan tekshirishni so'rang.
- Istisnolar: AIdan "-ь" bilan tugagan va -а/-я bilan tugagan erkak so'zlariga qisqa ro'yxat berishni so'rang, ularni rodi bilan yodlang.
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: стол = м (он); ла́мпа = ж (она́); мо́ре = с (оно́); чай = м (он); неде́ля = ж (она́); письмо́ = с (оно́). Mashq 2: мой дом; моя́ кни́га; моё окно́; моя́ маши́на; моё письмо́. Mashq 3: го́род = он; семья́ = она́; сло́во = оно́; студе́нт = он; земля́ = она́. Mashq 4: па́па = м (istisno — erkak); ночь = ж; и́мя = с (istisno); слова́рь = м; дя́дя = м (istisno — erkak). Mashq 5: мой дом (m); моя́ маши́на (f); но́вое окно́ (n); па́па был до́ма (m — istisno). Mashq 6: ру́чка = ж (-а); трамва́й = м (-й); со́лнце = с (-е); дверь = ж (istisno, yodlash).
12. Xulosa va keyingi dars
- Rus tilida har bir ot uch roddan biriga tegishli: мужско́й (m) он, же́нский (f) она́, сре́дний (n) оно́. O'zbek tilida bu yo'q — yangi tushuncha.
- Qoida — so'zning oxiriga qarang: undosh/-й m, -а/-я f, -о/-е n.
- Istisnolar: па́па, дя́дя, де́душка (erkak m); "-ь" bilan tugaganlar (m yoki f — yodlash); и́мя, вре́мя (n).
- Rod muhim, chunki sifat, olmosh, o'tgan zamon fe'li unga moslashadi: мой/моя́/моё, но́вый/но́вая/но́вое, был/была́/бы́ло.
- Oltin qoida: yangi so'zni doim rodi bilan yodlang.
Keyingi dars — A1 — 6-dars: Otlarning ko'pligi (мно́жественное число́). Endi bitta predmetdan ko'pini qanday aytishni o'rganamiz — дом дома́, кни́га кни́ги, окно́ о́кна. Ko'plik ham rodga bog'liq, shuning uchun bugungi dars bevosita davomi bo'ladi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!