WisarWisar
Rus tili kursi/A1 Boshlangich15 daqiqa

A1 — 20-dars: Sana, kunlar, oylar, fasllar (да́та, дни, ме́сяцы, времена́ го́да)

A1 — BOSHLANG'ICH · 20-dars


1. Dars nomi va maqsad

Bugun siz rus tilida vaqtni kalendar bo'yicha aytishni o'rganasiz: haftaning 7 kuni (понеде́льник, вто́рник...), yilning 12 oyi (янва́рь, февра́ль...), 4 fasl (зима́, весна́, ле́то, о́сень) va sana"какое сего́дня число́?" (bugun nechanchi sana?).

Bu — kundalik hayotning eng kerakli mavzularidan biri. Uchrashuv belgilash, tug'ilgan kunni aytish, "qachon?" degan savolga javob berish — hammasi shu darsda.

Eng muhimi: rus tilida "qachon?" savoliga javob berishda kun, oy va fasl uchun uch xil grammatik shakl ishlatiladi. Buni bir marta tushunib olsangiz, umrbod adashmaysiz:

  • kun uchun в понеде́льник (в + tushum kelishigi),
  • oy uchun в январе́ (в + predlojniy — o'rin kelishigi),
  • fasl uchun зимо́й (vosita kelishigi, maxsus shakl).

Xavotir olmang — har birini alohida, oddiy qoida bilan ko'rsatamiz. Dars oxirida siz "Bugun nechanchi sana? Dushanba kuni. Yanvar oyida. Qishda." degan gaplarni bemalol qurasiz.


2. Avvalgi darsdan takror

  • Oldingi darslarda sonlarni o'rgandingiz: оди́н, два, три... де́сять va undan yuqorisi.
  • Tartib sonlar ham uchradi: пе́рвый (birinchi), второ́й (ikkinchi), тре́тий (uchinchi) — bugun bular sana aytishda kerak bo'ladi.
  • Predlojniy (o'rin) kelishigini eslang: в го́роде (shaharda), в шко́ле (maktabda) — "-е" bilan tugaydi. Bugun в январе́, в ма́рте shaklida qaytadi.
  • Tez mashq: sanang — оди́н, два, три, четы́ре, пять. So'ng tartib sonlarni ayting: пе́рвый, второ́й, тре́тий, четвёртый, пя́тый.

Muhim bog'lanish: oldingi darsdagi в го́роде dagi "в + -е" shakli — aynan oylar uchun ishlatiladi: в январе́, в апре́ле. Ya'ni yangi qoida emas, tanish qoidaning davomi.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Haftaning kunlari (дни неде́ли)

Rus tilida hafta dushanbadan boshlanadi (o'zbekchadagidek). Mana 7 kun, urg'usi va rodi bilan:

Ruscha Urg'u Rod O'zbekcha
понеде́льник по-не-де́ль-ник м dushanba
вто́рник вто́р-ник м seshanba
среда́ сре-да́ ж chorshanba
четве́рг чет-ве́рг м payshanba
пя́тница пя́т-ни-ца ж juma
суббо́та суб-бо́-та ж shanba
воскресе́нье вос-кре-се́нье с yakshanba

E'tibor bering: kunlarning rodi har xil — ko'pchiligi erkak (м: понеде́льник, вто́рник, четве́рг), ba'zisi ayol (ж: среда́, пя́тница, суббо́та), bittasi o'rta (с: воскресе́нье). Rodni bilish "в" bilan qo'shilganda muhim bo'ladi.

Eslash maslahati: вто́рник — "второ́й" (ikkinchi) dan; четве́рг — "четы́ре / четвёртый" (to'rt) dan; пя́тница — "пять / пя́тый" (besh) dan. Ya'ni kun nomlari son bilan bog'liq.

3.2. "Qachon?" — qaysi kuni? в + tushum kelishigi

"Dushanba kuni", "juma kuni" demoqchi bo'lsangiz, kun nomining oldiga в qo'yasiz. Ko'pchilik kun uchun shakl deyarli o'zgarmaydi, faqat ayol jinsidagi kunlar oxiri "-а/-я" "-у/-ю" ga o'zgaradi:

text
Когда́?  (Qachon?)
понеде́льник   в понеде́льник   (dushanba kuni)
вто́рник       во вто́рник      (seshanba kuni)   "во"!
среда́         в сре́ду         (chorshanba kuni)  средасреду, urg'u ham ko'chadi
четве́рг       в четве́рг       (payshanba kuni)
пя́тница       в пя́тницу       (juma kuni)       пятницапятницу
суббо́та       в суббо́ту       (shanba kuni)     субботасубботу
воскресе́нье   в воскресе́нье   (yakshanba kuni)

DIQQAT: вто́рник oldida в emas, во ishlatiladi (во вто́рник) — chunki so'z "вт-" degan ikki undosh bilan boshlanadi, "во" aytishga oson. Bu — talaffuz qulayligi uchun.

Soddalashtirilgan qoida (A1): erkak va o'rta kunlar o'zgarmaydi (в понеде́льник, в четве́рг, в воскресе́нье); ayol kunlarda oxirgi "-а" "-у" bo'ladi (сре́ду, пя́тницу, суббо́ту). Boshqa hech narsani yodlash shart emas.

3.3. Yil oylari (ме́сяцы го́да)

12 oy — hammasi erkak jinsi (м), hammasi undosh yoki "-ь" bilan tugaydi:

Ruscha Urg'u O'zbekcha
янва́рь ян-ва́рь yanvar
февра́ль фев-ра́ль fevral
март март mart
апре́ль ап-ре́ль aprel
май май may
ию́нь и-ю́нь iyun
ию́ль и-ю́ль iyul
а́вгуст а́в-густ avgust
сентя́брь сен-тя́брь sentabr
октя́брь ок-тя́брь oktabr
ноя́брь но-я́брь noyabr
дека́брь де-ка́брь dekabr

Xush xabar: oy nomlari o'zbekchaga juda o'xshash (yanvar–янва́рь, mart–март, май–may). Chunki ikkala til ham ularni bir manbadan olgan. Faqat urg'u va talaffuzga e'tibor bering.

3.4. "Qachon?" — qaysi oyda? в + predlojniy (-е)

"Yanvarda", "martda" demoqchi bo'lsangiz, oy nomiga в qo'yib, oxiriga "-е" qo'shasiz (yoki "-ь"ni "-е"ga almashtirasiz). Muhimi: urg'u ko'pincha oxirgi bo'g'inga ko'chadi:

text
В како́м ме́сяце?  (Qaysi oyda?)
янва́рь    в январе́    (yanvarda)
февра́ль   в феврале́   (fevralda)
март       в ма́рте     (martda)
апре́ль    в апре́ле    (aprelda)
май        в ма́е       (mayda)
ию́нь       в ию́не      (iyunda)
ию́ль       в ию́ле      (iyulda)
а́вгуст     в а́вгусте   (avgustda)
сентя́брь   в сентябре́  (sentabrda)
октя́брь    в октябре́   (oktabrda)
ноя́брь     в ноябре́    (noyabrda)
дека́брь    в декабре́   (dekabrda)

E'tibor: янва́рь в январе́ — urg'u "-ре́" ga ko'chadi. Lekin март в ма́рте, а́вгуст в а́вгусте — bularda urg'u joyida qoladi. "-брь" bilan tugaganlar (сентя́брь, октя́брь, ноя́брь, дека́брь) urg'uni oxirga ko'chiradi: в сентябре́. Bu — tanish predlojniy qoidasi (в го́роде dek), faqat oy nomiga qo'llangan.

3.5. Yil fasllari (времена́ го́да)

4 fasl. Ularning nomi va "faslda" shakli butunlay boshqacha — bu maxsus, yodlab olinadigan shakl (vosita kelishigi):

Fasl (nima?) Urg'u Rod "Qachon? — ...da" Urg'u O'zbekcha
зима́ зи-ма́ ж зимо́й зи-мо́й qish / qishda
весна́ вес-на́ ж весно́й вес-но́й bahor / bahorda
ле́то ле́-то с ле́том ле́-том yoz / yozda
о́сень о́-сень ж о́сенью о́-сенью kuz / kuzda

Muhim farq: faslda "в" ishlatilmaydi! "Yozda" — bu в ле́то emas, balki bitta so'z: ле́том. "Qishda"зимо́й. Bu shakllarni to'rttasini shunchaki yod oling: зимо́й, весно́й, ле́том, о́сенью.

text
Когда́?  (Qachon?)    fasl uchun MAXSUS shakl, "в" YO'Q:
зимо́й   (qishda)    — Зимо́й хо́лодно.   (Qishda sovuq.)
весно́й  (bahorda)   — Весно́й тепло́.    (Bahorda iliq.)
ле́том   (yozda)     — Ле́том жа́рко.     (Yozda issiq.)
о́сенью  (kuzda)     — О́сенью дождь.     (Kuzda yomg'ir.)

3.6. Sana — "како́е сего́дня число́?" (bugun nechanchi sana?)

Sanani aytish uchun tartib son (o'rta jinsda, "-ое") + oy nomi qaratqich (родительный) kelishigida ishlatiladi. A1 uchun buni soddalashtirilgan ko'rinishda beramiz — asosiy naqshni yodlang:

text
— Како́е сего́дня число́?     (Bugun nechanchi sana?)
— Сего́дня пя́тое ма́я.       (Bugun beshinchi may.)

Formula:  сего́дня + [tartib son -ое] + [oy -qaratqich]

Tartib sonlar (o'rta jins, "-ое"):

Son Sana shakli Urg'u O'zbekcha
1 пе́рвое пе́р-во-е birinchi(si)
2 второ́е вто-ро́-е ikkinchi(si)
3 тре́тье тре́-тье uchinchi(si)
4 четвёртое чет-вёр-то-е to'rtinchi(si)
5 пя́тое пя́-то-е beshinchi(si)
7 седьмо́е седь-мо́-е yettinchi(si)
10 деся́тое де-ся́-то-е o'ninchi(si)

Oy — qaratqich kelishigida ("nechanchisi? — ...ning" ma'nosida) oxiri "-я" ga o'zgaradi:

text
янва́рь   января́    (пе́рвое января́   — birinchi yanvar)
март      ма́рта     (восьмо́е ма́рта   — sakkizinchi mart)
май       ма́я       (пя́тое ма́я       — beshinchi may)
сентя́брь  сентября́  (пе́рвое сентября́ — birinchi sentabr)

A1 darajasi uchun yetarli: hozircha "Сего́дня пя́тое ма́я" kabi tayyor naqshni yod oling. To'liq son+oy tizimi keyingi darajalarda batafsil o'rganiladi. Muhimi — savolni tushunish va oddiy javob berish.

3.7. Kunga oid so'zlar: сего́дня, за́втра, вчера́...

Bularni doim ishlatasiz — yaxshilab yodlang:

Ruscha Urg'u O'zbekcha
сего́дня се-го́-дня bugun
за́втра за́в-тра ertaga
вчера́ вче-ра́ kecha
послеза́втра по-сле-за́в-тра indinga (ertadan keyin)
позавчера́ по-за-вче-ра́ o'tgan kuni (kechadan oldin)

Talaffuz nozikligi: сего́дня so'zidagi "г" "v" bo'lib o'qiladi — "si-vo-dnya", "si-go-dnya" emas! Bu — muhim istisno (xuddi его́ "yevo" kabi).


4. Misollar (kunlik hayotdan gaplar)

Kunlar bilan:

text
Сего́дня понеде́льник.            Bugun dushanba.
За́втра вто́рник.                 Ertaga seshanba.
В сре́ду у меня́ уро́к.           Chorshanba kuni menda dars bor.
В суббо́ту я о́тдыхаю.            Shanba kuni men dam olaman.
В воскресе́нье мы до́ма.         Yakshanba kuni biz uyda(miz).

Oylar bilan:

text
В январе́ хо́лодно.              Yanvarda sovuq.
Мой день рожде́ния в ма́е.       Mening tug'ilgan kunim mayda.
В ию́ле кани́кулы.               Iyulda ta'til.
В сентябре́ шко́ла.              Sentabrda maktab (boshlanadi).

Fasllar bilan:

text
Зимо́й идёт снег.               Qishda qor yog'adi.
Весно́й всё цветёт.             Bahorda hamma narsa gullaydi.
Ле́том я е́зжу на мо́ре.         Yozda men dengizga boraman.
О́сенью ча́сто дождь.           Kuzda tez-tez yomg'ir (yog'adi).

Sana bilan:

text
— Како́е сего́дня число́?         Bugun nechanchi sana?
— Сего́дня деся́тое ма́рта.       Bugun o'ninchi mart.
Пе́рвое января́ — Но́вый год.     Birinchi yanvar — Yangi yil.

5. Talaffuz bo'limi

  • сего́дня /si-VO-dnya/ — "г" "v"! Urg'u o'rtada. Bu so'zni ko'p takrorlang, chunki har kuni ishlatasiz.
  • понеде́льник /pa-ni-DYEL-nik/ — uzun so'z, urg'u "-де́ль-" da; birinchi "о" urg'usiz "a" ("panidelnik").
  • воскресе́нье /vas-kri-SYE-nye/ — urg'u "-се́-" da; oxiri "-нье" yumshoq "nye".
  • янва́рь /yin-VAR/ — urg'u oxirda; "я" boshda urg'usiz "yi"; oxiri yumshoq "-рь".
  • зимо́й /zi-MOY/ — urg'u oxirda, "-мой" aniq eshitiladi.
  • о́сенью /O-si-nyu/ — urg'u boshda ("о" aniq "o"); oxiri "-нью" yumshoq.
  • число́ /chis-LO/ — urg'u oxirda; "ч" — o'zbekcha "ch".

Muhim qoida: urg'usiz о har doim "a" bo'lib o'qiladi. понеде́льник "panidelnik", октя́брь "aktyabr". Yozuvda esa "о" turaveradi — sanani yozganda buni yodda tuting.

Topshiriq: ovoz chiqarib ayting — haftaning 7 kunini ketma-ket (понеде́льник... воскресе́нье), so'ng 12 oyni (янва́рь... дека́брь), so'ng 4 faslni (зимо́й, весно́й, ле́том, о́сенью). Urg'uga e'tibor bering.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
понеде́льник по-не-де́ль-ник dushanba В понеде́льник рабо́та.
вто́рник вто́р-ник seshanba Во вто́рник уро́к.
среда́ сре-да́ chorshanba В сре́ду встре́ча.
четве́рг чет-ве́рг payshanba В четве́рг экза́мен.
пя́тница пя́т-ни-ца juma В пя́тницу ве́чер.
суббо́та суб-бо́-та shanba В суббо́ту о́тдых.
воскресе́нье вос-кре-се́нье yakshanba В воскресе́нье до́ма.
янва́рь ян-ва́рь yanvar В январе́ снег.
февра́ль фев-ра́ль fevral В феврале́ хо́лодно.
март март mart В ма́рте весна́.
апре́ль ап-ре́ль aprel В апре́ле дождь.
май май may В ма́е тепло́.
ию́нь и-ю́нь iyun В ию́не ле́то.
ию́ль и-ю́ль iyul В ию́ле жа́рко.
а́вгуст а́в-густ avgust В а́вгусте о́тпуск.
сентя́брь сен-тя́брь sentabr В сентябре́ шко́ла.
октя́брь ок-тя́брь oktabr В октябре́ о́сень.
ноя́брь но-я́брь noyabr В ноябре́ ве́тер.
дека́брь де-ка́брь dekabr В декабре́ Но́вый год.
зима́ / зимо́й зи-ма́ / зи-мо́й qish / qishda Зимо́й хо́лодно.
весна́ / весно́й вес-на́ / вес-но́й bahor / bahorda Весно́й тепло́.
ле́то / ле́том ле́-то / ле́-том yoz / yozda Ле́том жа́рко.
о́сень / о́сенью о́-сень / о́-сенью kuz / kuzda О́сенью дождь.
сего́дня се-го́-дня bugun Сего́дня пя́тница.
за́втра за́в-тра ertaga За́втра суббо́та.
вчера́ вче-ра́ kecha Вчера́ был четве́рг.
послеза́втра по-сле-за́в-тра indinga Послеза́втра воскресе́нье.
позавчера́ по-за-вче-ра́ o'tgan kuni Позавчера́ была́ среда́.
число́ чис-ло́ sana (raqam) Како́е число́?
ме́сяц ме́-сяц oy Како́й ме́сяц?
неде́ля не-де́-ля hafta На э́той неде́ле.

Yodlash qoidasi: kunlarni rodi bilan ("среда́ — ж"), oylarni "в + -е" shakli bilan ("март в ма́рте"), fasllarni maxsus shakli bilan ("зима́ зимо́й") yodlang. Shakl bilan yodlash — yarim ish emas, to'liq ish.


7. Dialog

text
— Приве́т! Како́й сего́дня день?        — Salom! Bugun qaysi kun?
— Сего́дня пя́тница.                     — Bugun juma.
— А како́е число́?                       — Sana esa nechanchi?
— Сего́дня пя́тое ма́я.                   — Bugun beshinchi may.
— Уже́ май! Ско́ро ле́то.                 — Allaqachon may! Tez orada yoz.
— Да! Ле́том я е́ду на мо́ре.            — Ha! Yozda men dengizga boraman.
— Здо́рово! А когда́ у тебя́ о́тпуск?     — Zo'r! Ta'tiling qachon?
— В ию́ле. А ты?                         — Iyulda. Sen-chi?
— Я о́тдыхаю в а́вгусте.                  — Men avgustda dam olaman.
— А что ты де́лаешь в суббо́ту?          — Shanba kuni nima qilasan?
— В суббо́ту я до́ма. Отдыха́ю.          — Shanba kuni uydaman. Dam olaman.

E'tibor bering: в пя́тницу (juma kuni — kun), в ма́е / в ию́ле / в а́вгусте (oyda — oy), ле́том (yozda — fasl). Uch xil "qachon" — uch xil shakl. Aynan shu farqni his qiling.


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar (shakllarni chalkashtirish)

  • Fasl oldiga "в" qo'yish: в ле́то, в зима́. ле́том, зимо́й. Sabab: fasllar "в"siz, maxsus shaklda ishlatiladi — зимо́й, весно́й, ле́том, о́сенью. Buni to'rtta so'z sifatida yod oling.

  • Oyni o'zgartirmasdan ishlatish: в янва́рь, в ма́рт. в январе́, в ма́рте. Sabab: oyda ("qachon?") predlojniy kerak — oxiriga "-е" qo'shiladi.

  • Ayol kunini o'zgartirmaslik: в среда́, в суббо́та. в сре́ду, в суббо́ту. Sabab: ayol jinsidagi kunlarda "в" bilan oxiri "-а" "-у" bo'ladi.

  • сего́дня dagi "г" ni "g" deb o'qish: "si-go-dnya". "si-vo-dnya" — "г" bu yerda "v". Sabab: rus tilining istisno qoidasi (xuddi его́ "yevo").

  • вто́рник oldiga в qo'yish: в вто́рник. во вто́рник. Sabab: ikki undosh "вт-" oldidan aytishga oson bo'lishi uchun "во" ishlatiladi.

Mini-mashq: to'g'ri shaklni tanlang —

(в ле́то / ле́том) я пла́ваю.
(в март / в ма́рте) весна́.
(в суббо́та / в суббо́ту) о́тдых.

9. Mashqlar

Mashq 1. Kunlarni tartib bilan yozing (dushanbadan boshlab), urg'usi bilan: 1 ___, 2 ___, 3 ___, 4 ___, 5 ___, 6 ___, 7 ___

Mashq 2. "Qachon?" — kun nomini to'g'ri shaklga qo'ying (в / во + ...):

понеде́льник   ___ (dushanba kuni)
среда́         ___ (chorshanba kuni)
пя́тница       ___ (juma kuni)
вто́рник       ___ (seshanba kuni)

Mashq 3. Oyni to'g'ri "в + -е" shakliga qo'ying:

янва́рь    ___ (yanvarda)
март       ___ (martda)
ию́ль       ___ (iyulda)
сентя́брь   ___ (sentabrda)

Mashq 4. Faslni "qachon?" shakliga qo'ying: зима́ = ___, весна́ = ___, ле́то = ___, о́сень = ___

Mashq 5. Savolga javob bering (bugungi sanaga qarab yoki namuna bo'yicha):

— Како́е сего́дня число́?
— Сего́дня ___ ___ .   (namuna: пя́тое ма́я)

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:

В ле́то жа́рко.
В март весна́.
В среда́ уро́к.
Сего́дня "sigodnya" (talaffuz).

Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling:

Bugun juma.
Ertaga shanba.
Yozda issiq.
Yanvarda sovuq.
Chorshanba kuni menda dars bor.

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Kalendar o'yini: Wisar AIdan sizga tasodifiy kun, oy yoki fasl aytishni so'rang; siz uni darhol "qachon?" shakliga qo'ying — понеде́льник в понеде́льник, март в ма́рте, зима́ зимо́й. AI xatolaringizni tuzatsin.
  2. O'zingiz haqingizda: AIga yozing — tug'ilgan kuningiz qaysi oyda (Мой день рожде́ния в ...), qaysi faslni yaxshi ko'rasiz (Я люблю́ ...), shanba-yakshanba nima qilasiz (В суббо́ту я ...). AI tekshirsin.
  3. Sana mashqi: har kuni AIdan "Како́е сего́дня число́?" deb so'rashini iltimos qiling va o'zingiz ruscha javob bering. Bir hafta davomida takrorlang.

11. Javoblar kaliti

Mashq 1: 1 понеде́льник, 2 вто́рник, 3 среда́, 4 четве́рг, 5 пя́тница, 6 суббо́та, 7 воскресе́нье.

Mashq 2: в понеде́льник; в сре́ду; в пя́тницу; во вто́рник.

Mashq 3: в январе́; в ма́рте; в ию́ле; в сентябре́.

Mashq 4: зимо́й; весно́й; ле́том; о́сенью.

Mashq 5: namuna — Сего́дня пя́тое ма́я. (Siz bugungi haqiqiy sanani qo'yishingiz mumkin: Сего́дня [tartib son -ое] [oy -qaratqich].)

Mashq 6: Ле́том жа́рко (fasl "в"siz); в ма́рте весна́ (oyga "-е"); в сре́ду уро́к (ayol kuni "-у"); сего́дня "si-vo-dnya" (г v).

Mashq 7: Сего́дня пя́тница. За́втра суббо́та. Ле́том жа́рко. В январе́ хо́лодно. В сре́ду у меня́ уро́к.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Hafta 7 kun: понеде́льник, вто́рник, среда́, четве́рг, пя́тница, суббо́та, воскресе́нье. "Qachon?" в/во + kun (ayol kunlarida "-а" "-у": в сре́ду, в суббо́ту).
  • Yil 12 oy, hammasi erkak jinsi. "Qachon?" в + oy + "-е" (predlojniy): в январе́, в ма́рте, в ию́ле.
  • 4 fasl: зима́, весна́, ле́то, о́сень. "Qachon?" maxsus shakl, "в"siz: зимо́й, весно́й, ле́том, о́сенью.
  • Sana: — Како́е сего́дня число́? — Сего́дня пя́тое ма́я. (tartib son "-ое" + oy qaratqichda). A1 uchun tayyor naqshni yod oling.
  • Kunga oid: сего́дня (bugun, "si-vo-dnya"), за́втра, вчера́, послеза́втра, позавчера́.
  • Oltin qoida: uch xil "qachon" — uch xil shakl. Kun в, oy в ...-е, fasl maxsus (-ой/-ом/-ью).

Keyingi dars — A1 — 21-dars: Oila (семья́). Endi oila a'zolarini o'rganamiz — ма́ма, па́па, брат, сестра́, ба́бушка, де́душка — va "mening/sening" egalik olmoshlari bilan qanday ishlashini ko'ramiz. Bugungi tug'ilgan kun va sana mavzusi oilaviy bayramlar bilan bevosita bog'lanadi.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A1 — 20-dars: Sana, kunlar, oylar, fasllar (да́та, дни, ме́сяцы, времена́ го́да) — Wisar