WisarWisar
Rus tili kursi/A1 Boshlangich15 daqiqa

A1 — 15-dars: Joy predloglari (в, на, у) va o'rin kelishigi (предло́жный паде́ж)

A1 — BOSHLANG'ICH · 15-dars


1. Dars nomi va maqsad

Bu darsda siz rus tilida "qayerda?" (где?) degan savolga javob berishni o'rganasiz: Men Toshkentda yashayman, Kitob stol ustida, Men ishda. Buning uchun ikki narsa kerak bo'ladi:

  1. Joy predloglariв (ichida), на (ustida/da), у (yonida/-nikida). Bular so'z oldida turadigan kichik so'zlar.
  2. Предло́жный паде́ж (o'qilishi: predlojniy padej) — "o'rin kelishigi". Bu — ruscha otning maxsus shakli, u "qayerda?" savoliga javob berganda vujudga keladi. Ko'p hollarda ot oxiriga qo'shiladi: го́род в го́роде (shaharda), стол на столе́ (stol ustida).

O'zbek tilida biz -da qo'shimchasi bilan ish ko'ramiz: "shaharda", "stolda". Rus tilida esa bitta qo'shimcha yetmaydi — sizga predlog + otning o'zgargan oxiri kerak. Ya'ni ikki tomondan o'zgarish bo'ladi.

Bu dars — kelishiklar (паде́ж) dunyosiga birinchi jiddiy qadam. Предло́жный паде́ж — eng oson kelishiklardan biri, chunki u doim predlog bilan keladi (nomi ham shundan: "predloglik kelishigi"). Dars oxirida siz o'zingiz haqingizda ayta olasiz: Я живу́ в Ташке́нте. Я рабо́таю в о́фисе.


2. Avvalgi darslardan takror

  • Род (jins): so'z oxiriga qarab — undosh/-й м (он), -а/-я ж (она́), -о/-е с (оно́). Bu bugun ham kerak bo'ladi.
  • Fe'l tuslanishi: я живу́ (men yashayman), я рабо́таю (men ishlayman), ты живёшь (sen yashaysan), он живёт (u yashaydi).
  • быть hozirgi zamonda tushib qoladi: Я до́ма — "Men uydaman" (fe'lsiz).
  • Tez mashq: aytib ko'ring — Я студе́нт. Я живу́ в Ташке́нте. (hozircha shaklga e'tibor bermay, shunchaki tanishing).

Muhim bog'lanish: o'tgan darslarda siz otni bosh shaklda (именительный падеж — kim? nima?) ishlatgansiz: дом, го́род, стол. Bugun birinchi marta ot shaklini o'zgartiradi: дом в до́ме, го́род в го́роде. Bu — kelishikning mohiyati.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. "Qayerda?" (где?) — savol va javob mantiqi

Rus tilida joyni so'rash uchun где? ("qayerda?") so'zi ishlatiladi. Javobda esa deyarli har doim predlog + o'rin kelishigidagi ot bo'ladi:

text
Где ты?              Я до́ма.            (Qayerdasan? — Uydaman.)
Где кни́га?           Кни́га на столе́.   (Kitob qayerda? — Stol ustida.)
Где ты живёшь?       Я живу́ в Москве́.  (Qayerda yashaysan? — Moskvada.)
Где ты рабо́таешь?    Я рабо́таю в шко́ле. (Qayerda ishlaysan? — Maktabda.)

Diqqat qiling: har bir javobda ikki qism bor — predlog (в yoki на) va o'zgargan ot (столе́, Москве́, шко́ле). Ikkalasi birga ishlaydi, bittasi yetmaydi.

3.2. O'rin kelishigining oxiri — asosan -е

Предло́жный паде́ж hosil qilish uchun otning oxirini o'zgartirasiz. Eng asosiy va keng qoida — oxiriga -е qo'shiladi (yoki oxirgi unli -е ga almashadi). Rodga qarab ko'ramiz:

Rod (bosh shakl) Bosh shakl O'zgarish O'rin kelishigi (где?)
м — undosh bilan tugaydi го́род + е в го́роде (shaharda)
м — undosh bilan tugaydi стол + е на столе́ (stol ustida)
ж — -а bilan tugaydi шко́ла е в шко́ле (maktabda)
ж — -а bilan tugaydi Москва́ е в Москве́ (Moskvada)
с — -о bilan tugaydi окно́ е на окне́ (deraza oldida)
с — -е bilan tugaydi мо́ре o'zgarmaydi в мо́ре (dengizda)
text
    BOSH SHAKL             O'RIN KELISHIGI (где?)
    undosh (м)             + е     (го́род  в го́роде)
    -а / -я (ж)            -а  е  (шко́ла  в шко́ле)
    -о (с)                 -о  е  (окно́  на окне́)
    -е (с)                 o'zgarmaydi (мо́ре  в мо́ре)

Qadamba-qadam misollar:

text
банк    (bank)     в ба́нке    (bankda)      [undosh + е]
теа́тр   (teatr)    в теа́тре   (teatrda)     [undosh + е]
кварти́ра (kvartira) в кварти́ре (kvartirada)  [-а  е]
Ташке́нт (Toshkent) в Ташке́нте (Toshkentda)  [undosh + е]
письмо́  (xat)      в письме́   (xatda)       [-о  е]

Oddiy eslash usuli: predlog + — bu deyarli har doim "qayerda?" degani. O'zbekcha -da qo'shimchasini eshitganingizda, rus tilida boshiga в/на qo'ying va oxiriga qo'shing.

3.3. в yoki на? — eng muhim farq

Bu — darsning eng qiyin va eng muhim qismi. в ham, на ham o'zbekchada ko'pincha "-da" deb tarjima qilinadi, lekin ruslar ularni boshqa-boshqa joylarda ishlatadi.

в = "ichida", yopiq/o'ralgan makon. Biror narsaning ichkarisida bo'lsangiz:

text
в до́ме      uyning ichida (uyda)
в ко́мнате   xonada
в шко́ле     maktabda (bino ichida)
в магази́не  do'konda
в го́роде    shaharda
в стране́    mamlakatda

на = "ustida" yoki "sirtida"; ochiq joy va tadbirlar. Biror narsaning ustida yoki yuzasida bo'lsangiz:

text
на столе́    stol ustida
на по́лу     polda (pol ustida)
на у́лице    ko'chada
на рабо́те   ishda
на уро́ке    darsda
на конце́рте  konsertda

Asosiy qoida: yopiq/ichkari makon в · ustki sirt yoki ochiq/tadbir на.

Solishtiring — ma'no farqi:

text
в столе́     stolning ICHIDA (tortmasida)
на столе́    stolning USTIDA
в теа́тре    teatr binosida (odatiy)

3.4. на bilan yodlash kerak bo'lgan so'zlar (an'anaviy)

Ba'zi so'zlar mantiqan "ichida" bo'lsa ham, an'anaga ko'ra на bilan ishlatiladi. Bularni yodlash kerak, mantiq bilan topib bo'lmaydi:

text
на рабо́те    ishda         (na rabote — "в" EMAS!)
на уро́ке     darsda
на ле́кции    ma'ruzada
на ста́нции   bekatda / stansiyada
на по́чте     pochtada
на заво́де    zavodda
на ку́хне     oshxonada
на конце́рте   konsertda
на ста́дионе   stadionda

Eng ko'p uchraydigan xato: в рабо́те — noto'g'ri! Doimo на рабо́те (ishda). Buni alohida yodlab qo'ying.

Tadbir/hodisalar ham odatda на bilan keladi: на конце́рте (konsertda), на уро́ке (darsda), на встре́че (uchrashuvda) — chunki bular "voqea", "yopiq bino" emas.

3.5. Predlog "у" — "yonida / -nikida"

у predlogi bu darsda ozgina, kirish darajasida beriladi. U "yonida" yoki "-nikida" ma'nosini beradi va o'rin kelishigini emas, boshqa shaklni (родительный падеж) talab qiladi — buni keyingi darslarda o'rganamiz. Hozircha faqat tayyor iboralarni tanib oling:

text
у окна́     deraza yonida
у до́ма     uy yonida
у меня́     menda / mening yonimda
у тебя́     senda / sening yoning

Hozircha yodlab qo'ying: у меня́ = "menda bor" ma'nosida ("у меня́ есть..." — mening ...im bor). To'liq qoidasini keyingi darsda ko'ramiz. Bu darsning asosiy diqqati — в va на.

3.6. о + o'rin kelishigi = "haqida"

Предло́жный паде́ж faqat "qayerda?" uchun emas. о (yoki unli oldidan об) predlogi bilan u "haqida" ma'nosini beradi:

text
о ма́ме        onam haqida
о го́роде      shahar haqida
о рабо́те      ish haqida
об Анне        Anna haqida   (unli oldidan "об")
о тебе́        sen haqingda

Oxiri baribir bo'lishiga e'tibor bering — bu ham o'sha o'rin kelishigi:

text
Я ду́маю о рабо́те.       Men ish haqida o'ylayapman.
Мы говори́м о Москве́.    Biz Moskva haqida gaplashyapmiz.
Расскажи́ о себе́.        O'zing haqingda gapir.

Xulosa: предло́жный паде́ж ikki asosiy vazifada ishlaydi — где? (в/на + joy) va о чём/о ком? (о + haqida). Ikkalasida ham oxiri asosan .

3.7. Kichik istisnolar — -у bilan tugaydigan so'zlar

Ayrim erkak jinsdagi so'zlar "qayerda?" savolida -е emas, -у́ oladi (doim в yoki на bilan, urg'u oxirda):

text
лес   (o'rmon)   в лесу́    (o'rmonda)
сад   (bog')     в саду́    (bog'da)
пол   (pol)      на полу́   (polda)
у́гол  (burchak)  в углу́    (burchakda)
аэропо́рт (aeroport)  в аэропорту́ (aeroportda)

Maslahat: bular kam, lekin keng ishlatiladi. Hozircha shu bir nechtasini alohida yodlab qo'ying — ular umumiy qoidadan chetga chiqadi.


4. Misollar (o'rin kelishigi jadvallari)

в bilan — yopiq/ichkari makon (где?):

Bosh shakl O'rin kelishigi O'zbekcha
го́род в го́роде shaharda
дом в до́ме uyda
шко́ла в шко́ле maktabda
ко́мната в ко́мнате xonada
магази́н в магази́не do'konda
Москва́ в Москве́ Moskvada
Ташке́нт в Ташке́нте Toshkentda
о́фис в о́фисе ofisda

на bilan — ustki sirt yoki tadbir/an'anaviy (где?):

Bosh shakl O'rin kelishigi O'zbekcha
стол на столе́ stol ustida
по́чта на по́чте pochtada
рабо́та на рабо́те ishda
уро́к на уро́ке darsda
у́лица на у́лице ko'chada
ста́нция на ста́нции bekatda
конце́рт на конце́рте konsertda
ку́хня на ку́хне oshxonada

о bilan — "haqida":

Bosh shakl O'rin kelishigi O'zbekcha
ма́ма о ма́ме ona haqida
рабо́та о рабо́те ish haqida
го́род о го́роде shahar haqida
кни́га о кни́ге kitob haqida

Istisnolar (-у):

Bosh shakl O'rin kelishigi O'zbekcha
лес в лесу́ o'rmonda
сад в саду́ bog'da
пол на полу́ polda

5. Talaffuz bo'limi

  • в /v/ — o'zi turganda deyarli eshitilmaydi, keyingi so'zga "yopishib" o'qiladi: в го́роде "vgórede". Urg'usiz "о" "a" bo'ladi: /v-GO-ri-dye/.
  • на /na/ — urg'usiz, keyingi so'z bilan birga: на столе́ /na-sta-LYE/. "о" urg'usiz "a".
  • го́роде /GO-ri-dye/ — urg'u birinchi bo'g'inda; oxirgi "-е" yumshoq "ye" bo'lib eshitiladi.
  • на рабо́те /na-ra-BO-tye/ — urg'u "бо"da; birinchi "о" urg'usiz "a".
  • в Москве́ /v-mask-VYE/ — urg'u oxirda; "о" urg'usiz "a": "maskvé".
  • о тебе́ /a-ti-BYE/ — "о" bu yerda predlog, urg'usiz "a" bo'lib eshitiladi.

Muhim qoida: o'rin kelishigining oxiridagi har doim yumshoq "ye" bo'lib eshitiladi va oldingi undoshni yumshatadi: в до́ме "vdómye", на столе́ "nastalyé". Urg'uga qarang — urg'u qayerda bo'lsa, "о"/"е" o'sha yerda aniq eshitiladi.

Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: в го́роде · на столе́ · в шко́ле · на рабо́те · в Москве́ · о тебе́. Predlog va otni birga, bir nafasda ayting — ruslar shunday gapiradi.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
где где qayerda? Где ты?
в в -da (ichida) в го́роде
на на -da (ustida/tadbir) на столе́
у у yonida / -nikida у окна́
о (об) о haqida о рабо́те
го́род го́-род shahar Я в го́роде.
дом дом uy Я до́ма.
шко́ла шко́-ла maktab в шко́ле
ко́мната ко́м-на-та xona в ко́мнате
магази́н ма-га-зи́н do'kon в магази́не
о́фис о́-фис ofis в о́фисе
рабо́та ра-бо́-та ish на рабо́те
стол стол stol на столе́
у́лица у́-ли-ца ko'cha на у́лице
по́чта по́ч-та pochta на по́чте
уро́к у-ро́к dars на уро́ке
Москва́ Мос-ква́ Moskva в Москве́
Ташке́нт Таш-ке́нт Toshkent в Ташке́нте
жить жить yashamoq Я живу́.
рабо́тать ра-бо́-тать ishlamoq Я рабо́таю.
лес лес o'rmon в лесу́ (istisno)
сад сад bog' в саду́ (istisno)

Yodlash qoidasi: har bir joy nomini predlog bilan birga yodlang — "рабо́та" emas, "на рабо́те"; "го́род" emas, "в го́роде". Predlog + oxir birga yodlansa, xato kamayadi.


7. Dialog

text
— Приве́т! Где ты живёшь?            — Salom! Qayerda yashaysan?
— Я живу́ в Ташке́нте. А ты?          — Men Toshkentda yashayman. Sen-chi?
— Я живу́ в Москве́, в це́нтре.        — Men Moskvada, markazda yashayman.
— А где ты рабо́таешь?                — Qayerda ishlaysan?
— Я рабо́таю в о́фисе. А ты?           — Ofisda ishlayman. Sen-chi?
— Я рабо́таю на по́чте.               — Men pochtada ishlayman.  (на — an'anaviy!)
— Поня́тно. А где твоя́ кни́га?        — Tushunarli. Kitobing qayerda?
— Она́ на столе́, в ко́мнате.          — U stol ustida, xonada.
— О чём кни́га?                       — Kitob nima haqida?
— О Москве́ и о Росси́и.              — Moskva va Rossiya haqida.

E'tibor bering: в Ташке́нте, в Москве́, в о́фисе — hammasi "ichkari" degani uchun в. Lekin на по́чте — an'anaviy на. на столе́ — "ustida" degani uchun на. Va о Москве́ — "haqida" (о + o'rin kelishigi).


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar

  • Faqat oxirini o'zgartirib, predlogni tushirib qoldirish: Я живу́ Ташке́нте. Я живу́ в Ташке́нте. Sabab: o'rin kelishigi doim predlog bilan keladi. O'zbekcha "Toshkentda" bitta so'z, ruscha esa в + Ташке́нте — ikki qism.

  • Predlogni qo'yib, oxirini o'zgartirmaslik: в го́род, на стол ("qayerda?" ma'nosida). в го́роде, на столе́. Sabab: "qayerda?" javobida ot oxiri bo'ladi. в го́род (oxirsiz) — "shaharga" (yo'nalish), boshqa ma'no.

  • на o'rniga в ishlatish (an'anaviy so'zlarda): в рабо́те, в уро́ке. на рабо́те, на уро́ке. Sabab: bu so'zlar an'anaviy ravishda на bilan yuradi — yodlash kerak.

  • в o'rniga на ishlatish (yopiq makonda): на магази́не, на шко́ле. в магази́не, в шко́ле. Sabab: do'kon va maktab — ichkari kiriladigan bino, shuning uchun в.

  • "haqida"ni predlogsiz aytish yoki noto'g'ri predlog: ду́маю рабо́ту, ду́маю на рабо́те ("ish haqida" ma'nosida). ду́маю о рабо́те. Sabab: "haqida" = о + o'rin kelishigi. (на рабо́те — "ishda", boshqa ma'no.)

Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)

Quyidagi gaplarni to'g'rilang:

1. Я живу́ Москве́.
2. Кни́га на стол.
3. Я рабо́таю в по́чте.
4. Мы говори́м рабо́те.

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Otni o'rin kelishigiga qo'ying (где?): го́род = в ___, шко́ла = в ___, стол = на ___, Москва́ = в ___, рабо́та = на ___, магази́н = в ___

Mashq 2. To'g'ri predlogni tanlang (в yoki на):

Я живу́ ___ Ташке́нте.
Кни́га ___ столе́.
Я рабо́таю ___ рабо́те.
Ма́ма ___ ку́хне.
Студе́нт ___ уро́ке.
Оде́жда ___ магази́не.

Mashq 3. O'zbekchadan ruschaga o'giring:

1. Men Toshkentda yashayman.
2. Kitob stol ustida.
3. U maktabda ishlaydi.
4. Biz do'kondamiz.
5. Onam oshxonada.

Mashq 4. "haqida" — otni о bilan o'rin kelishigiga qo'ying: ма́ма = о ___, рабо́та = о ___, го́род = о ___, кни́га = о ___

Mashq 5. Savolga javob bering (o'zingiz haqingizda, to'liq gap bilan):

1. Где ты живёшь?
2. Где ты рабо́таешь / у́чишься?
3. Где твоя́ кни́га сейча́с?

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:

1. Я живу́ в Москва́.
2. Соба́ка на дом.
3. Я рабо́таю в рабо́те.
4. Ду́маю о го́род.

Mashq 7. Istisno so'zlarni to'g'ri shaklga qo'ying (где?): лес = в ___, сад = в ___, пол = на ___


10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. "Qayerda?" o'yini: Wisar AIdan sizga 10 ta joy nomini (masalan го́род, шко́ла, стол, рабо́та) ketma-ket berishni so'rang; har biriga to'g'ri predlog + o'rin kelishigi shaklini ayting (в го́роде, в шко́ле, на столе́, на рабо́те). AI xatolaringizni tushuntirsin.
  2. O'zingiz haqingizda: AIga Я живу́ в... Я рабо́таю в/на... gaplarini yozing va tekshirishni so'rang. So'ng AI sizga "Где ты живёшь?", "О чём ты ду́маешь?" savollarini bersin.
  3. в yoki на?: AIdan 15 ta joy so'zi berib, qaysi biri в, qaysi biri на bilan kelishini so'rang; ayniqsa an'anaviy (на рабо́те, на по́чте, на уро́ке) so'zlarni alohida mashq qiling.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim):

  1. Я живу́ в Москве́. 2. Кни́га на столе́. 3. Я рабо́таю на по́чте. 4. Мы говори́м о рабо́те.

Mashq 1: в го́роде; в шко́ле; на столе́; в Москве́; на рабо́те; в магази́не. Mashq 2: в Ташке́нте; на столе́; на рабо́те; на ку́хне; на уро́ке; в магази́не. Mashq 3: 1. Я живу́ в Ташке́нте. 2. Кни́га на столе́. 3. Он(а́) рабо́тает в шко́ле. 4. Мы в магази́не. 5. (Моя́) ма́ма на ку́хне. Mashq 4: о ма́ме; о рабо́те; о го́роде; о кни́ге. Mashq 5: namuna javoblar — 1. Я живу́ в Ташке́нте. 2. Я рабо́таю в о́фисе. / Я учу́сь в университе́те. 3. Она́ на столе́. Mashq 6: 1. в Москве́ (-а е). 2. Соба́ка в до́ме / на у́лице (ma'noga qarab; "на дом" noto'g'ri). 3. Я рабо́таю на рабо́те (в на). 4. Ду́маю о го́роде (+ е). Mashq 7: в лесу́; в саду́; на полу́ (istisnolar — -у́).


12. Xulosa va keyingi dars

  • Предло́жный паде́ж (o'rin kelishigi) — "где?" (qayerda?) savoliga javob beradi va doim predlog bilan keladi.
  • Oxiri asosan -е: го́род в го́роде, шко́ла в шко́ле, стол на столе́, Москва́ в Москве́.
  • в vs на: yopiq/ichkari makon в (в до́ме, в шко́ле); ustki sirt yoki tadbir/an'anaviy на (на столе́, на рабо́те, на уро́ке).
  • Yodlash shart: на рабо́те, на по́чте, на уро́ке, на ста́нции — an'anaviy на.
  • о + o'rin kelishigi = "haqida": о ма́ме, о рабо́те, о тебе́ — oxiri baribir .
  • Istisnolar (-у́): в лесу́, в саду́, на полу́.
  • Oltin qoida: joy nomini predlog bilan birga yodlang — "в го́роде", "на рабо́те".

Keyingi dars — A1 — 16-dars: Sifatlar (прилага́тельные). Endi predmetlarni ta'riflashni o'rganamiz: но́вый дом (yangi uy), краси́вая маши́на (chiroyli mashina), большо́е окно́ (katta deraza). Sifat ham — 5-darsda ko'rgan rodga moslashadi, shuning uchun bugungi bilim yana asqotadi.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A1 — 15-dars: Joy predloglari (в, на, у) va o'rin kelishigi (предло́жный паде́ж) — Wisar