A1 — 15-dars: Joy predloglari (в, на, у) va o'rin kelishigi (предло́жный паде́ж)
A1 — BOSHLANG'ICH · 15-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu darsda siz rus tilida "qayerda?" (где?) degan savolga javob berishni o'rganasiz: Men Toshkentda yashayman, Kitob stol ustida, Men ishda. Buning uchun ikki narsa kerak bo'ladi:
- Joy predloglari — в (ichida), на (ustida/da), у (yonida/-nikida). Bular so'z oldida turadigan kichik so'zlar.
- Предло́жный паде́ж (o'qilishi: predlojniy padej) — "o'rin kelishigi". Bu — ruscha otning maxsus shakli, u "qayerda?" savoliga javob berganda vujudga keladi. Ko'p hollarda ot oxiriga -е qo'shiladi: го́род в го́роде (shaharda), стол на столе́ (stol ustida).
O'zbek tilida biz -da qo'shimchasi bilan ish ko'ramiz: "shaharda", "stolda". Rus tilida esa bitta qo'shimcha yetmaydi — sizga predlog + otning o'zgargan oxiri kerak. Ya'ni ikki tomondan o'zgarish bo'ladi.
Bu dars — kelishiklar (паде́ж) dunyosiga birinchi jiddiy qadam. Предло́жный паде́ж — eng oson kelishiklardan biri, chunki u doim predlog bilan keladi (nomi ham shundan: "predloglik kelishigi"). Dars oxirida siz o'zingiz haqingizda ayta olasiz: Я живу́ в Ташке́нте. Я рабо́таю в о́фисе.
2. Avvalgi darslardan takror
- Род (jins): so'z oxiriga qarab — undosh/-й м (он), -а/-я ж (она́), -о/-е с (оно́). Bu bugun ham kerak bo'ladi.
- Fe'l tuslanishi: я живу́ (men yashayman), я рабо́таю (men ishlayman), ты живёшь (sen yashaysan), он живёт (u yashaydi).
- быть hozirgi zamonda tushib qoladi: Я до́ма — "Men uydaman" (fe'lsiz).
- Tez mashq: aytib ko'ring — Я студе́нт. Я живу́ в Ташке́нте. (hozircha shaklga e'tibor bermay, shunchaki tanishing).
Muhim bog'lanish: o'tgan darslarda siz otni bosh shaklda (именительный падеж — kim? nima?) ishlatgansiz: дом, го́род, стол. Bugun birinchi marta ot shaklini o'zgartiradi: дом в до́ме, го́род в го́роде. Bu — kelishikning mohiyati.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. "Qayerda?" (где?) — savol va javob mantiqi
Rus tilida joyni so'rash uchun где? ("qayerda?") so'zi ishlatiladi. Javobda esa deyarli har doim predlog + o'rin kelishigidagi ot bo'ladi:
Где ты? Я до́ма. (Qayerdasan? — Uydaman.)
Где кни́га? Кни́га на столе́. (Kitob qayerda? — Stol ustida.)
Где ты живёшь? Я живу́ в Москве́. (Qayerda yashaysan? — Moskvada.)
Где ты рабо́таешь? Я рабо́таю в шко́ле. (Qayerda ishlaysan? — Maktabda.)Diqqat qiling: har bir javobda ikki qism bor — predlog (в yoki на) va o'zgargan ot (столе́, Москве́, шко́ле). Ikkalasi birga ishlaydi, bittasi yetmaydi.
3.2. O'rin kelishigining oxiri — asosan -е
Предло́жный паде́ж hosil qilish uchun otning oxirini o'zgartirasiz. Eng asosiy va keng qoida — oxiriga -е qo'shiladi (yoki oxirgi unli -е ga almashadi). Rodga qarab ko'ramiz:
| Rod (bosh shakl) | Bosh shakl | O'zgarish | O'rin kelishigi (где?) |
|---|---|---|---|
| м — undosh bilan tugaydi | го́род | + е | в го́роде (shaharda) |
| м — undosh bilan tugaydi | стол | + е | на столе́ (stol ustida) |
| ж — -а bilan tugaydi | шко́ла | -а е | в шко́ле (maktabda) |
| ж — -а bilan tugaydi | Москва́ | -а е | в Москве́ (Moskvada) |
| с — -о bilan tugaydi | окно́ | -о е | на окне́ (deraza oldida) |
| с — -е bilan tugaydi | мо́ре | o'zgarmaydi | в мо́ре (dengizda) |
BOSH SHAKL O'RIN KELISHIGI (где?)
undosh (м) + е (го́род в го́роде)
-а / -я (ж) -а е (шко́ла в шко́ле)
-о (с) -о е (окно́ на окне́)
-е (с) o'zgarmaydi (мо́ре в мо́ре)Qadamba-qadam misollar:
банк (bank) в ба́нке (bankda) [undosh + е]
теа́тр (teatr) в теа́тре (teatrda) [undosh + е]
кварти́ра (kvartira) в кварти́ре (kvartirada) [-а е]
Ташке́нт (Toshkent) в Ташке́нте (Toshkentda) [undosh + е]
письмо́ (xat) в письме́ (xatda) [-о е]Oddiy eslash usuli: predlog + -е — bu deyarli har doim "qayerda?" degani. O'zbekcha -da qo'shimchasini eshitganingizda, rus tilida boshiga в/на qo'ying va oxiriga -е qo'shing.
3.3. в yoki на? — eng muhim farq
Bu — darsning eng qiyin va eng muhim qismi. в ham, на ham o'zbekchada ko'pincha "-da" deb tarjima qilinadi, lekin ruslar ularni boshqa-boshqa joylarda ishlatadi.
в = "ichida", yopiq/o'ralgan makon. Biror narsaning ichkarisida bo'lsangiz:
в до́ме uyning ichida (uyda)
в ко́мнате xonada
в шко́ле maktabda (bino ichida)
в магази́не do'konda
в го́роде shaharda
в стране́ mamlakatdaна = "ustida" yoki "sirtida"; ochiq joy va tadbirlar. Biror narsaning ustida yoki yuzasida bo'lsangiz:
на столе́ stol ustida
на по́лу polda (pol ustida)
на у́лице ko'chada
на рабо́те ishda
на уро́ке darsda
на конце́рте konsertdaAsosiy qoida: yopiq/ichkari makon в · ustki sirt yoki ochiq/tadbir на.
Solishtiring — ma'no farqi:
в столе́ stolning ICHIDA (tortmasida)
на столе́ stolning USTIDA
в теа́тре teatr binosida (odatiy)3.4. на bilan yodlash kerak bo'lgan so'zlar (an'anaviy)
Ba'zi so'zlar mantiqan "ichida" bo'lsa ham, an'anaga ko'ra на bilan ishlatiladi. Bularni yodlash kerak, mantiq bilan topib bo'lmaydi:
на рабо́те ishda (na rabote — "в" EMAS!)
на уро́ке darsda
на ле́кции ma'ruzada
на ста́нции bekatda / stansiyada
на по́чте pochtada
на заво́де zavodda
на ку́хне oshxonada
на конце́рте konsertda
на ста́дионе stadiondaEng ko'p uchraydigan xato: в рабо́те — noto'g'ri! Doimo на рабо́те (ishda). Buni alohida yodlab qo'ying.
Tadbir/hodisalar ham odatda на bilan keladi: на конце́рте (konsertda), на уро́ке (darsda), на встре́че (uchrashuvda) — chunki bular "voqea", "yopiq bino" emas.
3.5. Predlog "у" — "yonida / -nikida"
у predlogi bu darsda ozgina, kirish darajasida beriladi. U "yonida" yoki "-nikida" ma'nosini beradi va o'rin kelishigini emas, boshqa shaklni (родительный падеж) talab qiladi — buni keyingi darslarda o'rganamiz. Hozircha faqat tayyor iboralarni tanib oling:
у окна́ deraza yonida
у до́ма uy yonida
у меня́ menda / mening yonimda
у тебя́ senda / sening yoningHozircha yodlab qo'ying: у меня́ = "menda bor" ma'nosida ("у меня́ есть..." — mening ...im bor). To'liq qoidasini keyingi darsda ko'ramiz. Bu darsning asosiy diqqati — в va на.
3.6. о + o'rin kelishigi = "haqida"
Предло́жный паде́ж faqat "qayerda?" uchun emas. о (yoki unli oldidan об) predlogi bilan u "haqida" ma'nosini beradi:
о ма́ме onam haqida
о го́роде shahar haqida
о рабо́те ish haqida
об Анне Anna haqida (unli oldidan "об")
о тебе́ sen haqingdaOxiri baribir -е bo'lishiga e'tibor bering — bu ham o'sha o'rin kelishigi:
Я ду́маю о рабо́те. Men ish haqida o'ylayapman.
Мы говори́м о Москве́. Biz Moskva haqida gaplashyapmiz.
Расскажи́ о себе́. O'zing haqingda gapir.Xulosa: предло́жный паде́ж ikki asosiy vazifada ishlaydi — где? (в/на + joy) va о чём/о ком? (о + haqida). Ikkalasida ham oxiri asosan -е.
3.7. Kichik istisnolar — -у bilan tugaydigan so'zlar
Ayrim erkak jinsdagi so'zlar "qayerda?" savolida -е emas, -у́ oladi (doim в yoki на bilan, urg'u oxirda):
лес (o'rmon) в лесу́ (o'rmonda)
сад (bog') в саду́ (bog'da)
пол (pol) на полу́ (polda)
у́гол (burchak) в углу́ (burchakda)
аэропо́рт (aeroport) в аэропорту́ (aeroportda)Maslahat: bular kam, lekin keng ishlatiladi. Hozircha shu bir nechtasini alohida yodlab qo'ying — ular umumiy qoidadan chetga chiqadi.
4. Misollar (o'rin kelishigi jadvallari)
в bilan — yopiq/ichkari makon (где?):
| Bosh shakl | O'rin kelishigi | O'zbekcha |
|---|---|---|
| го́род | в го́роде | shaharda |
| дом | в до́ме | uyda |
| шко́ла | в шко́ле | maktabda |
| ко́мната | в ко́мнате | xonada |
| магази́н | в магази́не | do'konda |
| Москва́ | в Москве́ | Moskvada |
| Ташке́нт | в Ташке́нте | Toshkentda |
| о́фис | в о́фисе | ofisda |
на bilan — ustki sirt yoki tadbir/an'anaviy (где?):
| Bosh shakl | O'rin kelishigi | O'zbekcha |
|---|---|---|
| стол | на столе́ | stol ustida |
| по́чта | на по́чте | pochtada |
| рабо́та | на рабо́те | ishda |
| уро́к | на уро́ке | darsda |
| у́лица | на у́лице | ko'chada |
| ста́нция | на ста́нции | bekatda |
| конце́рт | на конце́рте | konsertda |
| ку́хня | на ку́хне | oshxonada |
о bilan — "haqida":
| Bosh shakl | O'rin kelishigi | O'zbekcha |
|---|---|---|
| ма́ма | о ма́ме | ona haqida |
| рабо́та | о рабо́те | ish haqida |
| го́род | о го́роде | shahar haqida |
| кни́га | о кни́ге | kitob haqida |
Istisnolar (-у):
| Bosh shakl | O'rin kelishigi | O'zbekcha |
|---|---|---|
| лес | в лесу́ | o'rmonda |
| сад | в саду́ | bog'da |
| пол | на полу́ | polda |
5. Talaffuz bo'limi
- в /v/ — o'zi turganda deyarli eshitilmaydi, keyingi so'zga "yopishib" o'qiladi: в го́роде "vgórede". Urg'usiz "о" "a" bo'ladi: /v-GO-ri-dye/.
- на /na/ — urg'usiz, keyingi so'z bilan birga: на столе́ /na-sta-LYE/. "о" urg'usiz "a".
- го́роде /GO-ri-dye/ — urg'u birinchi bo'g'inda; oxirgi "-е" yumshoq "ye" bo'lib eshitiladi.
- на рабо́те /na-ra-BO-tye/ — urg'u "бо"da; birinchi "о" urg'usiz "a".
- в Москве́ /v-mask-VYE/ — urg'u oxirda; "о" urg'usiz "a": "maskvé".
- о тебе́ /a-ti-BYE/ — "о" bu yerda predlog, urg'usiz "a" bo'lib eshitiladi.
Muhim qoida: o'rin kelishigining oxiridagi -е har doim yumshoq "ye" bo'lib eshitiladi va oldingi undoshni yumshatadi: в до́ме "vdómye", на столе́ "nastalyé". Urg'uga qarang — urg'u qayerda bo'lsa, "о"/"е" o'sha yerda aniq eshitiladi.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: в го́роде · на столе́ · в шко́ле · на рабо́те · в Москве́ · о тебе́. Predlog va otni birga, bir nafasda ayting — ruslar shunday gapiradi.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| где | где | qayerda? | Где ты? |
| в | в | -da (ichida) | в го́роде |
| на | на | -da (ustida/tadbir) | на столе́ |
| у | у | yonida / -nikida | у окна́ |
| о (об) | о | haqida | о рабо́те |
| го́род | го́-род | shahar | Я в го́роде. |
| дом | дом | uy | Я до́ма. |
| шко́ла | шко́-ла | maktab | в шко́ле |
| ко́мната | ко́м-на-та | xona | в ко́мнате |
| магази́н | ма-га-зи́н | do'kon | в магази́не |
| о́фис | о́-фис | ofis | в о́фисе |
| рабо́та | ра-бо́-та | ish | на рабо́те |
| стол | стол | stol | на столе́ |
| у́лица | у́-ли-ца | ko'cha | на у́лице |
| по́чта | по́ч-та | pochta | на по́чте |
| уро́к | у-ро́к | dars | на уро́ке |
| Москва́ | Мос-ква́ | Moskva | в Москве́ |
| Ташке́нт | Таш-ке́нт | Toshkent | в Ташке́нте |
| жить | жить | yashamoq | Я живу́. |
| рабо́тать | ра-бо́-тать | ishlamoq | Я рабо́таю. |
| лес | лес | o'rmon | в лесу́ (istisno) |
| сад | сад | bog' | в саду́ (istisno) |
Yodlash qoidasi: har bir joy nomini predlog bilan birga yodlang — "рабо́та" emas, "на рабо́те"; "го́род" emas, "в го́роде". Predlog + oxir birga yodlansa, xato kamayadi.
7. Dialog
— Приве́т! Где ты живёшь? — Salom! Qayerda yashaysan?
— Я живу́ в Ташке́нте. А ты? — Men Toshkentda yashayman. Sen-chi?
— Я живу́ в Москве́, в це́нтре. — Men Moskvada, markazda yashayman.
— А где ты рабо́таешь? — Qayerda ishlaysan?
— Я рабо́таю в о́фисе. А ты? — Ofisda ishlayman. Sen-chi?
— Я рабо́таю на по́чте. — Men pochtada ishlayman. (на — an'anaviy!)
— Поня́тно. А где твоя́ кни́га? — Tushunarli. Kitobing qayerda?
— Она́ на столе́, в ко́мнате. — U stol ustida, xonada.
— О чём кни́га? — Kitob nima haqida?
— О Москве́ и о Росси́и. — Moskva va Rossiya haqida.E'tibor bering: в Ташке́нте, в Москве́, в о́фисе — hammasi "ichkari" degani uchun в. Lekin на по́чте — an'anaviy на. на столе́ — "ustida" degani uchun на. Va о Москве́ — "haqida" (о + o'rin kelishigi).
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Faqat oxirini o'zgartirib, predlogni tushirib qoldirish: Я живу́ Ташке́нте. Я живу́ в Ташке́нте. Sabab: o'rin kelishigi doim predlog bilan keladi. O'zbekcha "Toshkentda" bitta so'z, ruscha esa в + Ташке́нте — ikki qism.
Predlogni qo'yib, oxirini o'zgartirmaslik: в го́род, на стол ("qayerda?" ma'nosida). в го́роде, на столе́. Sabab: "qayerda?" javobida ot oxiri -е bo'ladi. в го́род (oxirsiz) — "shaharga" (yo'nalish), boshqa ma'no.
на o'rniga в ishlatish (an'anaviy so'zlarda): в рабо́те, в уро́ке. на рабо́те, на уро́ке. Sabab: bu so'zlar an'anaviy ravishda на bilan yuradi — yodlash kerak.
в o'rniga на ishlatish (yopiq makonda): на магази́не, на шко́ле. в магази́не, в шко́ле. Sabab: do'kon va maktab — ichkari kiriladigan bino, shuning uchun в.
"haqida"ni predlogsiz aytish yoki noto'g'ri predlog: ду́маю рабо́ту, ду́маю на рабо́те ("ish haqida" ma'nosida). ду́маю о рабо́те. Sabab: "haqida" = о + o'rin kelishigi. (на рабо́те — "ishda", boshqa ma'no.)
Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)
Quyidagi gaplarni to'g'rilang:
1. Я живу́ Москве́.
2. Кни́га на стол.
3. Я рабо́таю в по́чте.
4. Мы говори́м рабо́те.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Otni o'rin kelishigiga qo'ying (где?):
го́род = в ___, шко́ла = в ___, стол = на ___, Москва́ = в ___, рабо́та = на ___, магази́н = в ___
Mashq 2. To'g'ri predlogni tanlang (в yoki на):
Я живу́ ___ Ташке́нте.
Кни́га ___ столе́.
Я рабо́таю ___ рабо́те.
Ма́ма ___ ку́хне.
Студе́нт ___ уро́ке.
Оде́жда ___ магази́не.Mashq 3. O'zbekchadan ruschaga o'giring:
1. Men Toshkentda yashayman.
2. Kitob stol ustida.
3. U maktabda ishlaydi.
4. Biz do'kondamiz.
5. Onam oshxonada.Mashq 4. "haqida" — otni о bilan o'rin kelishigiga qo'ying:
ма́ма = о ___, рабо́та = о ___, го́род = о ___, кни́га = о ___
Mashq 5. Savolga javob bering (o'zingiz haqingizda, to'liq gap bilan):
1. Где ты живёшь?
2. Где ты рабо́таешь / у́чишься?
3. Где твоя́ кни́га сейча́с?Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Я живу́ в Москва́.
2. Соба́ка на дом.
3. Я рабо́таю в рабо́те.
4. Ду́маю о го́род.Mashq 7. Istisno so'zlarni to'g'ri shaklga qo'ying (где?):
лес = в ___, сад = в ___, пол = на ___
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- "Qayerda?" o'yini: Wisar AIdan sizga 10 ta joy nomini (masalan го́род, шко́ла, стол, рабо́та) ketma-ket berishni so'rang; har biriga to'g'ri predlog + o'rin kelishigi shaklini ayting (в го́роде, в шко́ле, на столе́, на рабо́те). AI xatolaringizni tushuntirsin.
- O'zingiz haqingizda: AIga Я живу́ в... Я рабо́таю в/на... gaplarini yozing va tekshirishni so'rang. So'ng AI sizga "Где ты живёшь?", "О чём ты ду́маешь?" savollarini bersin.
- в yoki на?: AIdan 15 ta joy so'zi berib, qaysi biri в, qaysi biri на bilan kelishini so'rang; ayniqsa an'anaviy (на рабо́те, на по́чте, на уро́ке) so'zlarni alohida mashq qiling.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Я живу́ в Москве́. 2. Кни́га на столе́. 3. Я рабо́таю на по́чте. 4. Мы говори́м о рабо́те.
Mashq 1: в го́роде; в шко́ле; на столе́; в Москве́; на рабо́те; в магази́не. Mashq 2: в Ташке́нте; на столе́; на рабо́те; на ку́хне; на уро́ке; в магази́не. Mashq 3: 1. Я живу́ в Ташке́нте. 2. Кни́га на столе́. 3. Он(а́) рабо́тает в шко́ле. 4. Мы в магази́не. 5. (Моя́) ма́ма на ку́хне. Mashq 4: о ма́ме; о рабо́те; о го́роде; о кни́ге. Mashq 5: namuna javoblar — 1. Я живу́ в Ташке́нте. 2. Я рабо́таю в о́фисе. / Я учу́сь в университе́те. 3. Она́ на столе́. Mashq 6: 1. в Москве́ (-а е). 2. Соба́ка в до́ме / на у́лице (ma'noga qarab; "на дом" noto'g'ri). 3. Я рабо́таю на рабо́те (в на). 4. Ду́маю о го́роде (+ е). Mashq 7: в лесу́; в саду́; на полу́ (istisnolar — -у́).
12. Xulosa va keyingi dars
- Предло́жный паде́ж (o'rin kelishigi) — "где?" (qayerda?) savoliga javob beradi va doim predlog bilan keladi.
- Oxiri asosan -е: го́род в го́роде, шко́ла в шко́ле, стол на столе́, Москва́ в Москве́.
- в vs на: yopiq/ichkari makon в (в до́ме, в шко́ле); ustki sirt yoki tadbir/an'anaviy на (на столе́, на рабо́те, на уро́ке).
- Yodlash shart: на рабо́те, на по́чте, на уро́ке, на ста́нции — an'anaviy на.
- о + o'rin kelishigi = "haqida": о ма́ме, о рабо́те, о тебе́ — oxiri baribir -е.
- Istisnolar (-у́): в лесу́, в саду́, на полу́.
- Oltin qoida: joy nomini predlog bilan birga yodlang — "в го́роде", "на рабо́те".
Keyingi dars — A1 — 16-dars: Sifatlar (прилага́тельные). Endi predmetlarni ta'riflashni o'rganamiz: но́вый дом (yangi uy), краси́вая маши́на (chiroyli mashina), большо́е окно́ (katta deraza). Sifat ham — 5-darsda ko'rgan rodga moslashadi, shuning uchun bugungi bilim yana asqotadi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!