A1 — 14-dars: У меня́ есть… (egalik) + Qaratqich kelishigi kirish (Роди́тельный)
A1 — BOSHLANG'ICH · 14-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu darsda siz rus tilidagi eng ko'p ishlatiladigan kundalik konstruksiyalardan birini o'rganasiz: у меня́ есть… — ya'ni "menda … bor". Rus tilida inglizcha yoki o'zbekcha "ega bo'lmoq / have" fe'liga to'g'ridan-to'g'ri o'xshash fe'l yo'q. Buning o'rniga ruslar boshqacha yo'l tutadi: у predlogi + kishini bildiruvchi olmosh (меня́, тебя́, него́…) + есть so'zi. So'zma-so'z bu "menimda bor" degan ma'noni beradi.
Shu bilan birga siz rus tilining muhim kelishiklaridan birini — Роди́тельный паде́ж (o'zbekcha shartli qaratqich kelishigi) bilan tanishasiz. Bu kelishik ikki asosiy vaziyatda kerak bo'ladi:
- Yo'qlikni aytishda: у меня́ нет кни́ги (menda kitob yo'q) — "yo'q" so'zi doim otni qaratqich shakliga o'zgartiradi.
- Egalik / …ning ma'nosida: кни́га бра́та (akaning kitobi) — o'zbekcha "-ning" qo'shimchasiga to'g'ri keladi.
Bu dars amaliy jihatdan juda kuchli: dars oxirida siz o'zingizda nima bor va nima yo'qligini, kimning nimasi ekanini rus tilida ayta olasiz — bu kundalik suhbatning yarmi.
Diqqat: bu — qaratqich kelishigiga kirish. Biz uni to'liq emas, faqat "у меня́ есть / нет" va egalik doirasida o'rganamiz. Kelishikning qolgan qo'llanishlari keyingi darajalarda chuqurlashtiriladi.
2. Avvalgi darslardan takror
- Shaxs olmoshlari: я (men), ты (sen), он (u — erkak), она́ (u — ayol), оно́ (u — narsa), мы (biz), вы (siz), они́ (ular).
- быть (bo'lmoq) hozirgi zamonda tushib qoladi: Я студе́нт — "Men talabaman" (fe'lsiz).
- Egalik olmoshlari: мой / моя́ / моё (mening), твой / твоя́ / твоё (sening/sizning) — predmetning rodiga moslashadi.
- Род (jins): ot oxiriga qarab — undosh/-й m (он), -а/-я f (она́), -о/-е n (оно́). Bu bugun juda kerak bo'ladi, chunki qaratqich tugashi rodga bog'liq.
Muhim bog'lanish: bugungi у меня́ есть iborasidagi меня́ — bu aslida я olmoshining qaratqich shakli. Ya'ni siz allaqachon bilgan olmoshlar bugun yangi shaklda uchraydi. Buni pastda batafsil ko'ramiz.
Tez mashq: rodini ayting — кни́га (?), брат (?), окно́, вре́мя, маши́на.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Rus tilida "have" yo'q — buning o'rniga «у меня́ есть»
O'zbekchada "menda pul bor", "sizda vaqt bormi?" deymiz. E'tibor bering: o'zbekchada ham aslida alohida "ega bo'lmoq" fe'li yo'q — biz "menda … bor" deymiz. Rus tili aynan shu mantiqqa amal qiladi:
O'ZBEKCHA RUSCHA SO'ZMA-SO'Z
Menda kitob bor У меня́ есть кни́га "Meni yonimda bor kitob"
Sizda vaqt bor У вас есть вре́мя "Sizni yoningizda bor vaqt"Konstruksiya uch qismdan iborat:
У + [KIM — qaratqichda] + есть + [NIMA — bosh kelishikda]
у меня́ есть кни́га
(…da) (men menda) (bor) (kitob)- у — predlog, "…da / …ning yonida" ma'nosini beradi (egalikni bildiradi).
- меня́, тебя́… — "kim"ni bildiradi, qaratqich shaklida turadi.
- есть — "bor" degani (ba'zan tushib qoladi — 3.4ga qarang).
- Oxiridagi ot (кни́га) esa o'zgarmaydi, oddiy bosh kelishikda qoladi.
3.2. «У меня́ есть» — barcha shaxslar jadvali
"Kim"da borligini aytish uchun у dan keyin quyidagi qaratqich shakllar keladi. Bularni yodlab oling — ular juda ko'p ishlatiladi:
| O'zbekcha | Konstruksiya | Olmosh (bosh k.) qaratqich |
|---|---|---|
| menda bor | у меня́ есть | я меня́ |
| senda bor | у тебя́ есть | ты тебя́ |
| unda (erkak) bor | у него́ есть | он него́ |
| unda (ayol) bor | у неё есть | она́ неё |
| bizda bor | у нас есть | мы нас |
| sizda bor | у вас есть | вы вас |
| ularda bor | у них есть | они́ них |
Diqqat — «н» harfi: он, она́, они́ olmoshlari у predlogidan keyin н bilan boshlanadi: у него́ (у его́ emas!), у неё, у них. Bu qoida — у kabi predloglardan keyin 3-shaxs olmoshlari doim н oladi. Buni hozircha shu shaklda yodlang.
Misollar:
У меня́ есть маши́на. — Menda mashina bor.
У тебя́ есть телефо́н? — Senda telefon bormi?
У него́ есть брат. — Uning akasi bor. (so'zma-so'z: unda aka bor)
У неё есть соба́ка. — Uning iti bor.
У нас есть вопро́с. — Bizda savol bor.
У вас есть вре́мя? — Sizda vaqt bormi?
У них есть дом. — Ularning uyi bor.3.3. Inkor: «У меня́ нет…» + Роди́тельный (qaratqich)
Endi eng muhim yangilik. "Bor" ni inkor qilganda — ya'ni "yo'q" deganda — rus tilida ikki narsa o'zgaradi:
- есть o'rniga нет ishlatiladi ("yo'q").
- Ot bosh kelishikdan qaratqich kelishikka o'tadi — ya'ni oxiri o'zgaradi.
BOR (есть) YO'Q (нет)
У меня́ есть кни́га. У меня́ нет кни́ги.
(Menda kitob bor.) (Menda kitob yo'q.)
-а -и o'zgardi!Bu — o'zbek tilidan tubdan farq qiladigan joy. O'zbekchada "kitob bor / kitob yo'q" — so'z o'zgarmaydi. Ruschada esa "yo'q" har doim otni qaratqich shakliga majburlaydi. Buni qat'iy yodda tuting:
Oltin qoida: нет dan keyin ot HAR DOIM Роди́тельный (qaratqich) kelishigida turadi. Istisno yo'q.
3.4. Qaratqich (Роди́тельный) tugashlari — rodga qarab
Ot qaratqichda qanday tugashi uning rodiga bog'liq. Shuning uchun 5-darsdagi rod bilimi bugun kerak bo'ldi. Mana asosiy jadval:
| Род | Bosh kelishik (nima?) | Qaratqich (нет чего?) | O'zgarish |
|---|---|---|---|
| мужско́й (m), undosh | брат | бра́та | +а |
| мужско́й (m), -й | музе́й | музе́я | -й -я |
| же́нский (f), -а | кни́га | кни́ги | -а -и |
| же́нский (f), -я | неде́ля | неде́ли | -я -и |
| сре́дний (n), -о | окно́ | окна́ | -о -а |
| сре́дний (n), -е | мо́ре | мо́ря | -е -я |
Qisqacha eslash formulasi:
MUJSKOY (m): undosh +а | -й -я
JENSKIY (f): -а -и | -я -и
SREDNIY (n): -о -а | -е -яSodda qoida: "yumshoq" tugagan so'zlar (-й, -я, -е) qaratqichda -я/-и oladi; "qattiq" tugaganlar (undosh, -а, -о) esa -а/-и/-а oladi. Bir necha kun mashq qilsangiz, bu avtomatik bo'lib qoladi.
Misollar (bor yo'q):
У меня́ есть брат. У меня́ нет бра́та. (akam yo'q)
У меня́ есть кни́га. У меня́ нет кни́ги. (kitobim yo'q)
У меня́ есть вре́мя. У меня́ нет вре́мени. (vaqtim yo'q — istisno, 3.6ga qarang)
У неё есть маши́на. У неё нет маши́ны. (mashinasi yo'q)
У них есть окно́. У них нет окна́. (derazasi yo'q)3.5. Egalik: «…ning» — кни́га бра́та
Qaratqich kelishigining ikkinchi asosiy vazifasi — egalikni bildirish, ya'ni o'zbekcha "-ning" qo'shimchasi. Bu yerda egasi bo'lgan so'z qaratqichga o'tadi:
O'ZBEKCHA RUSCHA TARTIB
akaning kitobi кни́га бра́та [narsa] + [ega — qaratqichda]
onaning uyi дом ма́мы
talabaning daftari тетра́дь студе́нтаMuhim — so'z tartibi teskari: o'zbekchada "akaning kitobi" (avval ega), ruschada esa кни́га бра́та — avval narsa (кни́га), keyin ega (бра́та) keladi. Bu tartibga alohida e'tibor bering.
Egalikda ham tugashlar 3.4 jadvalidagi bilan bir xil:
кни́га бра́та — akaning kitobi (брат бра́та)
маши́на па́пы — dadaning mashinasi (па́па па́пы)
дом сестры́ — opaning uyi (сестра́ сестры́)
и́мя студе́нта — talabaning ismi (студе́нт студе́нта)3.6. «бы́ло / бу́дет» bilan — o'tgan va kelasi zamon
"Bor edi" va "bor bo'ladi" ni aytish oson. есть o'rniga:
- o'tgan zamon: был / была́ / бы́ло (predmet rodiga qarab),
- kelasi zamon: бу́дет.
Inkorda esa maxsus so'z bor: o'tgan zamon "yo'q edi" = не́ было, kelasi "yo'q bo'ladi" = не бу́дет — va bulardan keyin ham ot qaratqichda turadi:
BOR YO'Q
BOR: У меня́ была́ маши́на. У меня́ не́ было маши́ны. (mashinam yo'q edi)
У меня́ бу́дет вре́мя. У меня́ не бу́дет вре́мени. (vaqtim bo'lmaydi)Kichik istisno so'zlar: вре́мя вре́мени, и́мя и́мени (bular "-мя" bilan tugaydi va o'ziga xos o'zgaradi). Hozircha shu ikkitasini shundayligicha yodlang.
4. Misollar
«У кого́ есть…» — kimda nima bor:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| У меня́ есть друг. | Mening do'stim bor. |
| У тебя́ есть маши́на? | Sizda mashina bormi? |
| У него́ есть сестра́. | Uning singlisi bor. |
| У неё есть ко́шка. | Uning mushugi bor. |
| У нас есть вопро́с. | Bizda savol bor. |
| У вас есть вре́мя? | Sizda vaqt bormi? |
| У них есть де́ти. | Ularning bolalari bor. |
Inkor — «нет» + qaratqich:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| У меня́ нет бра́та. | Mening akam yo'q. |
| У меня́ нет кни́ги. | Mening kitobim yo'q. |
| У меня́ нет вре́мени. | Mening vaqtim yo'q. |
| У него́ нет маши́ны. | Uning mashinasi yo'q. |
| У нас нет вопро́са. | Bizda savol yo'q. |
| У них нет до́ма. | Ularning uyi yo'q. |
Egalik — «…ning»:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| кни́га бра́та | akaning kitobi |
| маши́на па́пы | dadaning mashinasi |
| дом сестры́ | opaning uyi |
| телефо́н дру́га | do'stning telefoni |
| и́мя студе́нта | talabaning ismi |
5. Talaffuz bo'limi
- у меня́ /u mi-NYA/ — urg'u oxirda; urg'usiz е "i" ga yaqin o'qiladi: "minyá".
- у него́ /u ni-VO/ — DIQQAT: yozuvda -го, lekin o'qilishi "-vo"! Bu rus tilining muhim qoidasi: -его́ / -ого́ oxiridagi "г" "v" bo'lib o'qiladi. Shuning uchun "nivó".
- у неё /u ni-YO/ — "ё" doim urg'uli va "yo" bo'lib o'qiladi.
- есть /yest/ — yumshoq, "yest" (oxiri "т" jarangsiz).
- нет /nyet/ — yumshoq "n", "nyet".
- бра́та /BRA-ta/ — urg'u birinchi bo'g'inda; oxirgi urg'usiz "а" biroz "ъ" ga yaqin, lekin "brata" deyavering.
- вре́мени /VRYE-mi-ni/ — urg'u birinchi bo'g'inda.
Eng muhim talaffuz qoidasi: него́, неё, его́, кого́ kabi so'zlardagi -го har doim "-vo" o'qiladi. Buni yodda tuting — bu A1da eng ko'p yanglishtiradigan narsalardan biri.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting — у меня́, у тебя́, у него́ /nivó/, у неё /niyó/, у нас, у вас, у них.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| есть | есть | bor | У меня́ есть план. |
| нет | нет | yo'q | У меня́ нет пла́на. |
| у | у | …da (predlog) | У меня́ … |
| брат | брат | aka / uka | У меня́ есть брат. |
| сестра́ | сес-тра́ | opa / singil | У неё есть сестра́. |
| друг | друг | do'st | Э́то мой друг. |
| маши́на | ма-ши́-на | mashina | У нас есть маши́на. |
| телефо́н | те-ле-фо́н | telefon | У тебя́ есть телефо́н? |
| вре́мя | вре́-мя | vaqt | У меня́ нет вре́мени. |
| вопро́с | воп-ро́с | savol | У вас есть вопро́с? |
| соба́ка | со-ба́-ка | it | У него́ есть соба́ка. |
| ко́шка | ко́ш-ка | mushuk | У неё есть ко́шка. |
| де́ти | де́-ти | bolalar | У них есть де́ти. |
| дом | дом | uy | У нас нет до́ма. |
| план | план | reja | У меня́ есть план. |
Yodlash qoidasi: har bir konstruksiyani butun blok sifatida yodlang — "у меня́ есть", "у меня́ нет" — alohida so'z sifatida emas.
7. Dialog
— Приве́т! У тебя́ есть маши́на? — Salom! Sizda mashina bormi?
— Да, у меня́ есть маши́на. А у тебя́? — Ha, mende mashina bor. Sizda-chi?
— Нет, у меня́ нет маши́ны. — Yo'q, mende mashina yo'q.
— А у тебя́ есть брат? — Sizning akangiz bormi?
— Да, у меня́ есть брат и сестра́. — Ha, mening akam va opam bor.
— Э́то маши́на бра́та? — Bu akangizning mashinasimi?
— Нет, э́то маши́на па́пы. — Yo'q, bu dadamning mashinasi.
— У вас есть вре́мя сейча́с? — Hozir sizda vaqt bormi?
— Извини́, у меня́ нет вре́мени. — Kechirasiz, mening vaqtim yo'q.E'tibor bering: есть маши́на (bosh kelishik) inkorda нет маши́ны (qaratqich). маши́на бра́та, маши́на па́пы — egada qaratqich. Bir dialogda uchala holat ham bor.
8. Tipik xatolar va mini-mashq
Ko'p uchraydigan xatolar:
Inglizcha/o'zbekcha fe'lni izlash: Я име́ю кни́гу (so'zma-so'z "men egaman"). У меня́ есть кни́га. Sabab: A1da tabiiy rus tili — bu у меня́ есть, "иметь" fe'li emas.
Inkorda otni o'zgartmaslik: У меня́ нет кни́га. У меня́ нет кни́ги. Sabab: нет doim qaratqich talab qiladi: кни́га кни́ги.
3-shaxsda "н" tushirib qoldirish: у его́ есть, у её есть. у него́ есть, у неё есть. Sabab: у predlogidan keyin он/она́/они́ него́ / неё / них.
Egalikda so'z tartibini o'zbekcha qilib qo'yish: бра́та кни́га. кни́га бра́та. Sabab: ruschada avval narsa, keyin ega keladi.
-го ni "go" deb o'qish: у него́ "nigó". o'qilishi "nivó". Sabab: -его́/-ого́ dagi "г" "v".
вре́мя ni oddiy o'zgartirish: нет вре́мя. нет вре́мени. Sabab: "-мя" so'zlari maxsus: вре́мя вре́мени.
Mini-mashq (og'zaki): quyidagini inkorga aylantiring —
У меня́ есть брат. ? · У неё есть маши́на. ? · У нас есть вре́мя. ?
(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. To'g'ri shaklni qo'ying (у меня́ / у тебя́ / у него́ / у неё / у нас / у вас / у них):
___ есть маши́на. (menda)
___ есть телефо́н? (senda)
___ есть брат. (unda — erkak)
___ есть ко́шка. (unda — ayol)
___ есть де́ти. (ularda)Mashq 2. Otni qaratqichga (Роди́тельный) o'tkazing:
брат ___, кни́га ___, окно́ ___, маши́на ___, музе́й ___, мо́ре ___
Mashq 3. Gaplarni inkorga aylantiring (есть нет + qaratqich):
У меня́ есть брат. ___
У неё есть маши́на. ___
У нас есть вопро́с. ___
У них есть дом. ___
У меня́ есть вре́мя. ___Mashq 4. Egalikni ruschaga o'giring («…ning»):
akaning kitobi ___
dadaning mashinasi ___
opaning uyi ___
do'stning telefoni ___Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:
У его́ есть соба́ка.
У меня́ нет кни́га.
бра́та маши́на
Я име́ю телефо́н.Mashq 6. O'tgan/kelasi zamonga o'tkazing (был/была́/бы́ло/бу́дет; inkorda не́ было / не бу́дет):
У меня́ есть вре́мя. (o'tgan) ___
У неё есть маши́на. (o'tgan, inkor) ___
У нас есть план. (kelasi) ___Mashq 7. O'zingiz haqingizda 3 ta gap yozing: bittasi "bor", bittasi "yo'q", bittasi "egalik" bilan.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Bor/yo'q o'yini: Wisar AIdan sizga 10 ta ot berishni so'rang; har biri uchun У меня́ есть… va У меня́ нет… jumlalarini tuzing. AI qaratqich tugashlarini tekshirsin.
- Suhbat: AI bilan "У тебя́ есть…?" savol-javob mashqini o'tkazing — u savol bersin, siz to'liq gap bilan javob bering.
- Egalik: oilangiz a'zolari va ularning narsalari haqida 5 ta "…ning" jumlasini yozing (маши́на па́пы, телефо́н бра́та), AIdan tekshirishni so'rang.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): У меня́ нет бра́та. · У неё нет маши́ны. · У нас нет вре́мени.
Mashq 1: У меня́ есть маши́на; У тебя́ есть телефо́н?; У него́ есть брат; У неё есть ко́шка; У них есть де́ти.
Mashq 2: брат бра́та; кни́га кни́ги; окно́ окна́; маши́на маши́ны; музе́й музе́я; мо́ре мо́ря.
Mashq 3: У меня́ нет бра́та; У неё нет маши́ны; У нас нет вопро́са; У них нет до́ма; У меня́ нет вре́мени.
Mashq 4: кни́га бра́та; маши́на па́пы; дом сестры́; телефо́н дру́га.
Mashq 5: У него́ есть соба́ка (у + он него́); У меня́ нет кни́ги (нет + qaratqich); маши́на бра́та (avval narsa, keyin ega); У меня́ есть телефо́н (tabiiy shakl, "иметь" emas).
Mashq 6: У меня́ бы́ло вре́мя; У неё не́ было маши́ны; У нас бу́дет план.
Mashq 7: namuna — У меня́ есть друг. У меня́ нет маши́ны. Э́то телефо́н бра́та.
12. Xulosa va keyingi dars
- Rus tilida "have" fe'li yo'q — egalik у + [kim qaratqichda] + есть orqali beriladi: у меня́ / у тебя́ / у него́ / у неё / у нас / у вас / у них есть…
- у dan keyin 3-shaxs olmoshlari н oladi: него́, неё, них (o'qilishi "nivó, niyó").
- Inkor — есть o'rniga нет, va ot qaratqich (Роди́тельный) kelishigiga o'tadi: нет кни́ги, нет бра́та, нет вре́мени. Yo'qlik har doim qaratqich talab qiladi.
- Qaratqich tugashlari rodga bog'liq: m: +а / -й-я · f: -а/-я -и · n: -о-а / -е-я.
- Egalik («…ning») ham qaratqich orqali: кни́га бра́та — avval narsa, keyin ega.
- O'tgan/kelasi zamon: был/была́/бы́ло / бу́дет, inkorda не́ было / не бу́дет + qaratqich.
Keyingi dars — A1 — 15-dars: Joy predloglari (где? в / на + предло́жный паде́ж). Endi predmetning qayerda ekanini aytishni o'rganamiz — в до́ме (uyda), на столе́ (stolda). Bugungi kabi, u ham yangi kelishik (предло́жный) bilan bog'liq bo'ladi, shuning uchun kelishik tushunchasi mustahkamlanadi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!