WisarWisar
Rus tili kursi/A1 Boshlangich15 daqiqa

A1 — 14-dars: У меня́ есть… (egalik) + Qaratqich kelishigi kirish (Роди́тельный)

A1 — BOSHLANG'ICH · 14-dars


1. Dars nomi va maqsad

Bu darsda siz rus tilidagi eng ko'p ishlatiladigan kundalik konstruksiyalardan birini o'rganasiz: у меня́ есть… — ya'ni "menda … bor". Rus tilida inglizcha yoki o'zbekcha "ega bo'lmoq / have" fe'liga to'g'ridan-to'g'ri o'xshash fe'l yo'q. Buning o'rniga ruslar boshqacha yo'l tutadi: у predlogi + kishini bildiruvchi olmosh (меня́, тебя́, него́…) + есть so'zi. So'zma-so'z bu "menimda bor" degan ma'noni beradi.

Shu bilan birga siz rus tilining muhim kelishiklaridan birini — Роди́тельный паде́ж (o'zbekcha shartli qaratqich kelishigi) bilan tanishasiz. Bu kelishik ikki asosiy vaziyatda kerak bo'ladi:

  1. Yo'qlikni aytishda: у меня́ нет кни́ги (menda kitob yo'q) — "yo'q" so'zi doim otni qaratqich shakliga o'zgartiradi.
  2. Egalik / …ning ma'nosida: кни́га бра́та (akaning kitobi) — o'zbekcha "-ning" qo'shimchasiga to'g'ri keladi.

Bu dars amaliy jihatdan juda kuchli: dars oxirida siz o'zingizda nima bor va nima yo'qligini, kimning nimasi ekanini rus tilida ayta olasiz — bu kundalik suhbatning yarmi.

Diqqat: bu — qaratqich kelishigiga kirish. Biz uni to'liq emas, faqat "у меня́ есть / нет" va egalik doirasida o'rganamiz. Kelishikning qolgan qo'llanishlari keyingi darajalarda chuqurlashtiriladi.


2. Avvalgi darslardan takror

  • Shaxs olmoshlari: я (men), ты (sen), он (u — erkak), она́ (u — ayol), оно́ (u — narsa), мы (biz), вы (siz), они́ (ular).
  • быть (bo'lmoq) hozirgi zamonda tushib qoladi: Я студе́нт — "Men talabaman" (fe'lsiz).
  • Egalik olmoshlari: мой / моя́ / моё (mening), твой / твоя́ / твоё (sening/sizning) — predmetning rodiga moslashadi.
  • Род (jins): ot oxiriga qarab — undosh/-й m (он), -а/-я f (она́), -о/-е n (оно́). Bu bugun juda kerak bo'ladi, chunki qaratqich tugashi rodga bog'liq.

Muhim bog'lanish: bugungi у меня́ есть iborasidagi меня́ — bu aslida я olmoshining qaratqich shakli. Ya'ni siz allaqachon bilgan olmoshlar bugun yangi shaklda uchraydi. Buni pastda batafsil ko'ramiz.

Tez mashq: rodini ayting — кни́га (?), брат (?), окно́, вре́мя, маши́на.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Rus tilida "have" yo'q — buning o'rniga «у меня́ есть»

O'zbekchada "menda pul bor", "sizda vaqt bormi?" deymiz. E'tibor bering: o'zbekchada ham aslida alohida "ega bo'lmoq" fe'li yo'q — biz "menda … bor" deymiz. Rus tili aynan shu mantiqqa amal qiladi:

text
      O'ZBEKCHA              RUSCHA                 SO'ZMA-SO'Z
      Menda kitob bor       У меня́ есть кни́га     "Meni yonimda bor kitob"
      Sizda vaqt bor        У вас есть вре́мя      "Sizni yoningizda bor vaqt"

Konstruksiya uch qismdan iborat:

text
   У   +   [KIM — qaratqichda]   +   есть   +   [NIMA — bosh kelishikda]
   у           меня́                  есть          кни́га
 (…da)      (men  menda)          (bor)         (kitob)
  • у — predlog, "…da / …ning yonida" ma'nosini beradi (egalikni bildiradi).
  • меня́, тебя́… — "kim"ni bildiradi, qaratqich shaklida turadi.
  • есть — "bor" degani (ba'zan tushib qoladi — 3.4ga qarang).
  • Oxiridagi ot (кни́га) esa o'zgarmaydi, oddiy bosh kelishikda qoladi.

3.2. «У меня́ есть» — barcha shaxslar jadvali

"Kim"da borligini aytish uchun у dan keyin quyidagi qaratqich shakllar keladi. Bularni yodlab oling — ular juda ko'p ishlatiladi:

O'zbekcha Konstruksiya Olmosh (bosh k.) qaratqich
menda bor у меня́ есть я меня́
senda bor у тебя́ есть ты тебя́
unda (erkak) bor у него́ есть он него́
unda (ayol) bor у неё есть она́ неё
bizda bor у нас есть мы нас
sizda bor у вас есть вы вас
ularda bor у них есть они́ них

Diqqat — «н» harfi: он, она́, они́ olmoshlari у predlogidan keyin н bilan boshlanadi: у него́ (у его́ emas!), у неё, у них. Bu qoida — у kabi predloglardan keyin 3-shaxs olmoshlari doim н oladi. Buni hozircha shu shaklda yodlang.

Misollar:

text
У меня́ есть маши́на.      — Menda mashina bor.
У тебя́ есть телефо́н?     — Senda telefon bormi?
У него́ есть брат.        — Uning akasi bor. (so'zma-so'z: unda aka bor)
У неё есть соба́ка.       — Uning iti bor.
У нас есть вопро́с.       — Bizda savol bor.
У вас есть вре́мя?        — Sizda vaqt bormi?
У них есть дом.          — Ularning uyi bor.

3.3. Inkor: «У меня́ нет…» + Роди́тельный (qaratqich)

Endi eng muhim yangilik. "Bor" ni inkor qilganda — ya'ni "yo'q" deganda — rus tilida ikki narsa o'zgaradi:

  1. есть o'rniga нет ishlatiladi ("yo'q").
  2. Ot bosh kelishikdan qaratqich kelishikka o'tadi — ya'ni oxiri o'zgaradi.
text
     BOR (есть)                         YO'Q (нет)
     У меня́ есть кни́га.                У меня́ нет кни́ги.
     (Menda kitob bor.)                  (Menda kitob yo'q.)
                   -а                               -и   o'zgardi!

Bu — o'zbek tilidan tubdan farq qiladigan joy. O'zbekchada "kitob bor / kitob yo'q" — so'z o'zgarmaydi. Ruschada esa "yo'q" har doim otni qaratqich shakliga majburlaydi. Buni qat'iy yodda tuting:

Oltin qoida: нет dan keyin ot HAR DOIM Роди́тельный (qaratqich) kelishigida turadi. Istisno yo'q.

3.4. Qaratqich (Роди́тельный) tugashlari — rodga qarab

Ot qaratqichda qanday tugashi uning rodiga bog'liq. Shuning uchun 5-darsdagi rod bilimi bugun kerak bo'ldi. Mana asosiy jadval:

Род Bosh kelishik (nima?) Qaratqich (нет чего?) O'zgarish
мужско́й (m), undosh брат бра́та
мужско́й (m), -й музе́й музе́я -й -я
же́нский (f), -а кни́га кни́ги -а -и
же́нский (f), -я неде́ля неде́ли -я -и
сре́дний (n), -о окно́ окна́ -о -а
сре́дний (n), -е мо́ре мо́ря -е -я

Qisqacha eslash formulasi:

text
   MUJSKOY (m):   undosh  +а     |  -й  -я
   JENSKIY (f):   -а  -и          |  -я  -и
   SREDNIY (n):   -о  -а          |  -е  -я

Sodda qoida: "yumshoq" tugagan so'zlar (-й, -я, -е) qaratqichda -я/-и oladi; "qattiq" tugaganlar (undosh, -а, -о) esa -а/-и/-а oladi. Bir necha kun mashq qilsangiz, bu avtomatik bo'lib qoladi.

Misollar (bor yo'q):

text
У меня́ есть брат.       У меня́ нет бра́та.     (akam yo'q)
У меня́ есть кни́га.      У меня́ нет кни́ги.     (kitobim yo'q)
У меня́ есть вре́мя.      У меня́ нет вре́мени.   (vaqtim yo'q — istisno, 3.6ga qarang)
У неё есть маши́на.      У неё нет маши́ны.      (mashinasi yo'q)
У них есть окно́.        У них нет окна́.        (derazasi yo'q)

3.5. Egalik: «…ning» — кни́га бра́та

Qaratqich kelishigining ikkinchi asosiy vazifasi — egalikni bildirish, ya'ni o'zbekcha "-ning" qo'shimchasi. Bu yerda egasi bo'lgan so'z qaratqichga o'tadi:

text
      O'ZBEKCHA               RUSCHA                TARTIB
      akaning kitobi         кни́га бра́та        [narsa] + [ega — qaratqichda]
      onaning uyi            дом ма́мы
      talabaning daftari     тетра́дь студе́нта

Muhim — so'z tartibi teskari: o'zbekchada "akaning kitobi" (avval ega), ruschada esa кни́га бра́та — avval narsa (кни́га), keyin ega (бра́та) keladi. Bu tartibga alohida e'tibor bering.

Egalikda ham tugashlar 3.4 jadvalidagi bilan bir xil:

text
кни́га бра́та        — akaning kitobi   (брат  бра́та)
маши́на па́пы        — dadaning mashinasi (па́па  па́пы)
дом сестры́          — opaning uyi       (сестра́  сестры́)
и́мя студе́нта        — talabaning ismi   (студе́нт  студе́нта)

3.6. «бы́ло / бу́дет» bilan — o'tgan va kelasi zamon

"Bor edi" va "bor bo'ladi" ni aytish oson. есть o'rniga:

  • o'tgan zamon: был / была́ / бы́ло (predmet rodiga qarab),
  • kelasi zamon: бу́дет.

Inkorda esa maxsus so'z bor: o'tgan zamon "yo'q edi" = не́ было, kelasi "yo'q bo'ladi" = не бу́дет — va bulardan keyin ham ot qaratqichda turadi:

text
     BOR                        YO'Q
BOR: У меня́ была́ маши́на.     У меня́ не́ было маши́ны.   (mashinam yo'q edi)
     У меня́ бу́дет вре́мя.      У меня́ не бу́дет вре́мени. (vaqtim bo'lmaydi)

Kichik istisno so'zlar: вре́мя вре́мени, и́мя и́мени (bular "-мя" bilan tugaydi va o'ziga xos o'zgaradi). Hozircha shu ikkitasini shundayligicha yodlang.


4. Misollar

«У кого́ есть…» — kimda nima bor:

Ruscha O'zbekcha
У меня́ есть друг. Mening do'stim bor.
У тебя́ есть маши́на? Sizda mashina bormi?
У него́ есть сестра́. Uning singlisi bor.
У неё есть ко́шка. Uning mushugi bor.
У нас есть вопро́с. Bizda savol bor.
У вас есть вре́мя? Sizda vaqt bormi?
У них есть де́ти. Ularning bolalari bor.

Inkor — «нет» + qaratqich:

Ruscha O'zbekcha
У меня́ нет бра́та. Mening akam yo'q.
У меня́ нет кни́ги. Mening kitobim yo'q.
У меня́ нет вре́мени. Mening vaqtim yo'q.
У него́ нет маши́ны. Uning mashinasi yo'q.
У нас нет вопро́са. Bizda savol yo'q.
У них нет до́ма. Ularning uyi yo'q.

Egalik — «…ning»:

Ruscha O'zbekcha
кни́га бра́та akaning kitobi
маши́на па́пы dadaning mashinasi
дом сестры́ opaning uyi
телефо́н дру́га do'stning telefoni
и́мя студе́нта talabaning ismi

5. Talaffuz bo'limi

  • у меня́ /u mi-NYA/ — urg'u oxirda; urg'usiz е "i" ga yaqin o'qiladi: "minyá".
  • у него́ /u ni-VO/ — DIQQAT: yozuvda -го, lekin o'qilishi "-vo"! Bu rus tilining muhim qoidasi: -его́ / -ого́ oxiridagi "г" "v" bo'lib o'qiladi. Shuning uchun "nivó".
  • у неё /u ni-YO/ — "ё" doim urg'uli va "yo" bo'lib o'qiladi.
  • есть /yest/ — yumshoq, "yest" (oxiri "т" jarangsiz).
  • нет /nyet/ — yumshoq "n", "nyet".
  • бра́та /BRA-ta/ — urg'u birinchi bo'g'inda; oxirgi urg'usiz "а" biroz "ъ" ga yaqin, lekin "brata" deyavering.
  • вре́мени /VRYE-mi-ni/ — urg'u birinchi bo'g'inda.

Eng muhim talaffuz qoidasi: него́, неё, его́, кого́ kabi so'zlardagi -го har doim "-vo" o'qiladi. Buni yodda tuting — bu A1da eng ko'p yanglishtiradigan narsalardan biri.

Topshiriq: ovoz chiqarib ayting — у меня́, у тебя́, у него́ /nivó/, у неё /niyó/, у нас, у вас, у них.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
есть есть bor У меня́ есть план.
нет нет yo'q У меня́ нет пла́на.
у у …da (predlog) У меня́ …
брат брат aka / uka У меня́ есть брат.
сестра́ сес-тра́ opa / singil У неё есть сестра́.
друг друг do'st Э́то мой друг.
маши́на ма-ши́-на mashina У нас есть маши́на.
телефо́н те-ле-фо́н telefon У тебя́ есть телефо́н?
вре́мя вре́-мя vaqt У меня́ нет вре́мени.
вопро́с воп-ро́с savol У вас есть вопро́с?
соба́ка со-ба́-ка it У него́ есть соба́ка.
ко́шка ко́ш-ка mushuk У неё есть ко́шка.
де́ти де́-ти bolalar У них есть де́ти.
дом дом uy У нас нет до́ма.
план план reja У меня́ есть план.

Yodlash qoidasi: har bir konstruksiyani butun blok sifatida yodlang — "у меня́ есть", "у меня́ нет" — alohida so'z sifatida emas.


7. Dialog

text
— Приве́т! У тебя́ есть маши́на?        — Salom! Sizda mashina bormi?
— Да, у меня́ есть маши́на. А у тебя́?   — Ha, mende mashina bor. Sizda-chi?
— Нет, у меня́ нет маши́ны.             — Yo'q, mende mashina yo'q.
— А у тебя́ есть брат?                  — Sizning akangiz bormi?
— Да, у меня́ есть брат и сестра́.       — Ha, mening akam va opam bor.
— Э́то маши́на бра́та?                   — Bu akangizning mashinasimi?
— Нет, э́то маши́на па́пы.               — Yo'q, bu dadamning mashinasi.
— У вас есть вре́мя сейча́с?             — Hozir sizda vaqt bormi?
— Извини́, у меня́ нет вре́мени.         — Kechirasiz, mening vaqtim yo'q.

E'tibor bering: есть маши́на (bosh kelishik) inkorda нет маши́ны (qaratqich). маши́на бра́та, маши́на па́пы — egada qaratqich. Bir dialogda uchala holat ham bor.


8. Tipik xatolar va mini-mashq

Ko'p uchraydigan xatolar:

  • Inglizcha/o'zbekcha fe'lni izlash: Я име́ю кни́гу (so'zma-so'z "men egaman"). У меня́ есть кни́га. Sabab: A1da tabiiy rus tili — bu у меня́ есть, "иметь" fe'li emas.

  • Inkorda otni o'zgartmaslik: У меня́ нет кни́га. У меня́ нет кни́ги. Sabab: нет doim qaratqich talab qiladi: кни́га кни́ги.

  • 3-shaxsda "н" tushirib qoldirish: у его́ есть, у её есть. у него́ есть, у неё есть. Sabab: у predlogidan keyin он/она́/они́ него́ / неё / них.

  • Egalikda so'z tartibini o'zbekcha qilib qo'yish: бра́та кни́га. кни́га бра́та. Sabab: ruschada avval narsa, keyin ega keladi.

  • -го ni "go" deb o'qish: у него́ "nigó". o'qilishi "nivó". Sabab: -его́/-ого́ dagi "г" "v".

  • вре́мя ni oddiy o'zgartirish: нет вре́мя. нет вре́мени. Sabab: "-мя" so'zlari maxsus: вре́мя вре́мени.

Mini-mashq (og'zaki): quyidagini inkorga aylantiring — У меня́ есть брат. ? · У неё есть маши́на. ? · У нас есть вре́мя. ? (Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. To'g'ri shaklni qo'ying (у меня́ / у тебя́ / у него́ / у неё / у нас / у вас / у них):

___ есть маши́на.      (menda)
___ есть телефо́н?     (senda)
___ есть брат.        (unda — erkak)
___ есть ко́шка.       (unda — ayol)
___ есть де́ти.        (ularda)

Mashq 2. Otni qaratqichga (Роди́тельный) o'tkazing: брат ___, кни́га ___, окно́ ___, маши́на ___, музе́й ___, мо́ре ___

Mashq 3. Gaplarni inkorga aylantiring (есть нет + qaratqich):

У меня́ есть брат.       ___
У неё есть маши́на.      ___
У нас есть вопро́с.      ___
У них есть дом.         ___
У меня́ есть вре́мя.      ___

Mashq 4. Egalikni ruschaga o'giring («…ning»):

akaning kitobi      ___
dadaning mashinasi  ___
opaning uyi         ___
do'stning telefoni  ___

Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:

У его́ есть соба́ка.
У меня́ нет кни́га.
бра́та маши́на
Я име́ю телефо́н.

Mashq 6. O'tgan/kelasi zamonga o'tkazing (был/была́/бы́ло/бу́дет; inkorda не́ было / не бу́дет):

У меня́ есть вре́мя.      (o'tgan) ___
У неё есть маши́на.      (o'tgan, inkor) ___
У нас есть план.        (kelasi) ___

Mashq 7. O'zingiz haqingizda 3 ta gap yozing: bittasi "bor", bittasi "yo'q", bittasi "egalik" bilan.


10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Bor/yo'q o'yini: Wisar AIdan sizga 10 ta ot berishni so'rang; har biri uchun У меня́ есть… va У меня́ нет… jumlalarini tuzing. AI qaratqich tugashlarini tekshirsin.
  2. Suhbat: AI bilan "У тебя́ есть…?" savol-javob mashqini o'tkazing — u savol bersin, siz to'liq gap bilan javob bering.
  3. Egalik: oilangiz a'zolari va ularning narsalari haqida 5 ta "…ning" jumlasini yozing (маши́на па́пы, телефо́н бра́та), AIdan tekshirishni so'rang.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): У меня́ нет бра́та. · У неё нет маши́ны. · У нас нет вре́мени.

Mashq 1: У меня́ есть маши́на; У тебя́ есть телефо́н?; У него́ есть брат; У неё есть ко́шка; У них есть де́ти.

Mashq 2: брат бра́та; кни́га кни́ги; окно́ окна́; маши́на маши́ны; музе́й музе́я; мо́ре мо́ря.

Mashq 3: У меня́ нет бра́та; У неё нет маши́ны; У нас нет вопро́са; У них нет до́ма; У меня́ нет вре́мени.

Mashq 4: кни́га бра́та; маши́на па́пы; дом сестры́; телефо́н дру́га.

Mashq 5: У него́ есть соба́ка (у + он него́); У меня́ нет кни́ги (нет + qaratqich); маши́на бра́та (avval narsa, keyin ega); У меня́ есть телефо́н (tabiiy shakl, "иметь" emas).

Mashq 6: У меня́ бы́ло вре́мя; У неё не́ было маши́ны; У нас бу́дет план.

Mashq 7: namuna — У меня́ есть друг. У меня́ нет маши́ны. Э́то телефо́н бра́та.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Rus tilida "have" fe'li yo'q — egalik у + [kim qaratqichda] + есть orqali beriladi: у меня́ / у тебя́ / у него́ / у неё / у нас / у вас / у них есть…
  • у dan keyin 3-shaxs olmoshlari н oladi: него́, неё, них (o'qilishi "nivó, niyó").
  • Inkorесть o'rniga нет, va ot qaratqich (Роди́тельный) kelishigiga o'tadi: нет кни́ги, нет бра́та, нет вре́мени. Yo'qlik har doim qaratqich talab qiladi.
  • Qaratqich tugashlari rodga bog'liq: m: +а / -й-я · f: -а/-я -и · n: -о-а / -е-я.
  • Egalik («…ning») ham qaratqich orqali: кни́га бра́та — avval narsa, keyin ega.
  • O'tgan/kelasi zamon: был/была́/бы́ло / бу́дет, inkorda не́ было / не бу́дет + qaratqich.

Keyingi dars — A1 — 15-dars: Joy predloglari (где? в / на + предло́жный паде́ж). Endi predmetning qayerda ekanini aytishni o'rganamiz — в до́ме (uyda), на столе́ (stolda). Bugungi kabi, u ham yangi kelishik (предло́жный) bilan bog'liq bo'ladi, shuning uchun kelishik tushunchasi mustahkamlanadi.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A1 — 14-dars: У меня́ есть… (egalik) + Qaratqich kelishigi kirish (Роди́тельный) — Wisar