C1 — 2-dars: Aspekt — C1 nozikliklari (uzus, СВ takrorda, aspekt tanlashning nozik holatlari)
C1 — ILG'OR · 2-dars
1. Dars nomi va maqsad
A2 da siz aspekt (вид — o'qilishi: vid) bilan tanishdingiz, B1 da uning asosiy ma'nolarini (jarayon natija), B2 da esa aspektni inkor va modallik ichida his qildingiz: Я не чита́л (umuman bo'lmadi) Я не прочита́л (ulgurmadim), нельзя́ кури́ть (taqiq) нельзя́ откры́ть (imkonsizlik). Endi C1 da biz aspektning eng chuqur, eng "ona til tuyg'usi" talab qiladigan qatlamiga tushamiz — bu yerda grammatik qoida deyarli tugaydi, o'rniga matn mantiqi va so'zlovchi nuqtai nazari ishlaydi.
Bu darsning markaziy g'oyasi bitta: aspekt — bu shunchaki "tugatdi / tugatmadi" emas, balki so'zlovchining harakatga qanday qarashi. Bir xil vaziyatni ikki xil aspekt bilan aytish mumkin — va ma'no butunlay o'zgaradi. C1 da siz aynan shu "nuqtai nazar" tanlovini boshqarasiz.
Biz yetti nozik hududni chuqur ochamiz:
- Uzual (odatiy) НСВ (узуа́льное значе́ние) — По вечера́м он чита́л (kechqurunlari o'qir edi) — takroriy odat НСВ orqali;
- Namoyish-namunaviy СВ (нагля́дно-приме́рное значе́ние) — Быва́ло, придёт и ся́дет (kelib o'tirar edi) — СВ, lekin takror ma'noda! (o'zbekchada yo'q nuans);
- Potensial НСВ (потенциа́льное значе́ние) — Он реша́ет таки́е зада́чи (bunday masalalarni yecha oladi) — imkoniyat НСВ orqali;
- Fazaviy fe'llar + НСВ (majburiy) — chuqurroq sabab bilan;
- СВ o'tmish — hozirgi natija (perfekt ma'no) — Он уе́хал (ketdi — hali qaytmadi);
- Inkorda aspektning nozik farqi — не + СВ = kutilmaganlik / ogohlantirish; не + НСВ = umumiy inkor;
- Aspekt matn darajasida — hikoyada fon (НСВ) va voqea (СВ) qanday to'qiladi.
Bularning umumiy jihati: o'zbek tilida bu farqlar grammatik jihatdan ajratilmaydi. "O'qir edi", "kelib o'tirar edi", "yecha oladi", "ketdi" — o'zbekchada ohang yoki qo'shimcha so'z bilan beriladi, rus tilida esa aspekt bilan. Shuning uchun bu dars — qoida yodlash emas, native tuyg'uni sozlash darsi.
Bir zumda farqni his qiling — ayni bir odat, uch xil aspekt-nuqtai nazar:
По вечера́м он чита́л газе́ту. — Kechqurunlari gazeta o'qir edi. (НСВ — odatiy, uzual)
Быва́ло, ся́дет и чита́ет до утра́. — Ba'zan o'tirib olib, tongacha o'qir edi. (СВ + НСВ — namunaviy takror)
Он прочита́ет любу́ю кни́гу за ночь. — U istagan kitobni bir kechada o'qib chiqadi. (СВ — potensial-namunaviy)Dars oxirida siz aspektni ona tili so'zlovchisi kabi — nuqtai nazarni tanlab — ishlatasiz.
2. B2 aspekt asosidan takror
C1 nozikliklariga o'tishdan oldin B2 da o'rnatgan poydevorni yangilaymiz. Agar bu qism g'ira-shira tuyulsa, avval B2 2–3-darslarni qayta ko'ring.
A) Ikki vidning asosiy ziddiyati:
| Vid | Nomi | Asosiy ma'no | Namuna |
|---|---|---|---|
| НСВ | несоверше́нный вид | jarayon, takror, fakt, davomiylik | чита́ть, де́лать, приходи́ть |
| СВ | соверше́нный вид | natija, bir martalik, yakun, nuqta | прочита́ть, сде́лать, прийти́ |
B) B2 da his qilgan nuanslaringiz:
Inkorda НСВ (umuman): Я не чита́л э́ту кни́гу. (qo'l urmadim)
Inkorda СВ (ulgurmaslik): Я не прочита́л э́ту кни́гу. (boshladim, tugatmadim)
Taqiq (нельзя́ + НСВ): Здесь нельзя́ кури́ть. (ruxsat yo'q)
Imkonsizlik (нельзя́ + СВ): Дверь нельзя́ откры́ть. (iloji yo'q)
Modal + ma'no: до́лжен прочита́ть (СВ) до́лжен чита́ть ка́ждый день (НСВ)C) Fazaviy fe'l qoidasi (B1–B2):
начина́ть / продолжа́ть / переста́ть + faqat НСВ: Он на́чал чита́ть. (не «прочита́ть»)Muhim bog'lanish: B2 da siz aspektni grammatik muhit (inkor, modal) ichida his qildingiz. C1 da tayanch nuqta siljiydi: endi bir xil muhitda ham aspekt so'zlovchining harakatga qarashiga qarab tanlanadi — odatmi, imkoniyatmi, hozirgacha saqlanuvchi natijami, hikoya foni yoki cho'qqisimi. Qiyinchilik grammatikada emas — nuqtai nazarni ko'ra olishda.
Tez mashq: aspektni va uning asosiy ma'nosini ayting — приходи́ть (___), прийти́ (___), реша́ть (___), реши́ть (___). (Javob: НСВ takror/jarayon, СВ bir martalik natija, НСВ jarayon, СВ natija.)
3. Asosiy tushuntirish (chuqur)
Bu — darsning yuragi. Har bo'limni shoshmay, ovoz chiqarib o'qing: bu yerda aspekt tuyg'usini B2 dan ancha nozikroq — "nuqtai nazar" darajasiga olib chiqamiz.
3.1. Uzual (odatiy) ma'no: НСВ takrorlanuvchi odatni bildiradi
Uzual ma'no (узуа́льное значе́ние, "uzus" — odat, muntazamlik) — bu muntazam takrorlanuvchi, odatga aylangan harakat. Bunday harakat rus tilida deyarli har doim НСВ orqali beriladi, chunki takror — bu ko'p martali jarayon, yakun emas.
По вечера́м он чита́л газе́ту. — Kechqurunlari gazeta o'qir edi.
Ка́ждое ле́то мы е́здили к мо́рю. — Har yozda dengizga borar edik.
Она́ обы́чно встава́ла в шесть. — U odatda soat oltida turar edi.
По воскресе́ньям мы ходи́ли в теа́тр. — Yakshanbalari teatrga borar edik.
Он всегда́ здоро́вался пе́рвым. — U doim birinchi bo'lib salomlashar edi.Bu ma'noga tez-tez hamroh bo'luvchi belgilar (marker so'zlar) borki, ular НСВ ni "chaqiradi":
обы́чно (odatda), всегда́ (doim), ка́ждый день / год (har kuni/yil),
по вечера́м / утра́м (kechqurunlari/tonglari), ча́сто (tez-tez),
иногда́ (ba'zan), как пра́вило (odatda, qoida bo'yicha), вре́мя от вре́мени (vaqti-vaqti bilan)Kalit: takroriy, odatga aylangan harakat НСВ. O'zbekchadagi "-r edi" (o'qir edi, borar edik) qo'shimchasi ko'pincha aynan uzual НСВ ga to'g'ri keladi. Bu — eng "xavfsiz", intuitiv qism. Ammo keyingi bo'lim bu intuitivlikni buzadi — chunki ayni shu takror ma'noni СВ ham bera oladi.
3.2. Namoyish-namunaviy ma'no: СВ takror ma'noda! (o'zbekchada yo'q)
Bu — darsning eng noodatiy, eng "native" nuqtasi. Odatda СВ = bir martalik natija deb o'rgandingiz. Ammo rus tilida СВ takrorlanuvchi harakatni ham bildira oladi — bu нагля́дно-приме́рное значе́ние ("namoyish-namunaviy ma'no") deb ataladi. G'oya: so'zlovchi ko'p martali odatni bitta yorqin, namunaviy holat orqali ko'z oldingizga keltiradi — go'yo "mana bir tipik misol" deb ko'rsatadi.
Bu ma'noning eng klassik belgisi — быва́ло so'zi (o'tmishdagi odat uchun) yoki как / то..., то... kabi tuzilmalar:
Быва́ло, придёт с рабо́ты, ся́дет у окна́ и до́лго смо́трит на у́лицу.
— Bo'lardiki, ishdan kelib, deraza oldiga o'tirib olib, uzoq ko'chaga tikilib qolardi.
(придёт, ся́дет — СВ shakl, lekin ma'no TAKRORIY: har safar shunday qilardi)
Как уви́дит соба́ку — сра́зу убежи́т.
— Itni ko'rishi bilanoq darrov qochib qolardi. (уви́дит, убежи́т — СВ, lekin har doim shunday)
Он то посмо́трит в окно́, то откро́ет кни́гу — ника́к не мог сосредото́читься.
— Goh derazaga qarar, goh kitob ochar edi — hech jamlanolmayotgan edi.Diqqat qiling: shakl jihatdan bu fe'llar kelasi zamon СВ (придёт, ся́дет, уви́дит) ko'rinishida, lekin gap o'tmishdagi takroriy odat haqida. Bu — rus tilining o'ziga xos "ko'chma" ishlatilishi (buni 3-darsda zamonlarning ko'chma qo'llanishida yana ko'ramiz).
Nima uchun СВ, НСВ turganda? Chunki so'zlovchi maqsadi boshqacha: НСВ (приходи́л, сади́лся) shunchaki "muntazam qilardi" deydi — quruq statistika. СВ esa harakatni jonli, ko'rgazmali, tugallangan bir sahna sifatida ko'rsatadi va uni takrorlaydi — go'yo "har gal aynan mana shunday sahna takrorlanardi". Bu — badiiy, jonli, so'zlashuv nutqiga xos uslub.
Solishtiring — ikki xil takror, ikki xil tuyg'u:
| НСВ takror (quruq bayon) | СВ namunaviy takror (jonli sahna) |
|---|---|
| По вечера́м он чита́л и засыпа́л в кре́сле. | Быва́ло, прочита́ет пару́ страни́ц и заснёт в кре́сле. |
| Kechqurunlari o'qir va kresloda uxlab qolar edi. | Bo'lardiki, ikki bet o'qib, kresloda uxlab qolardi. |
| Он ка́ждый раз опа́здывал. | Он как опозда́ет — так весь день не в ду́хе. |
| Har safar kechikar edi. | Kechikib qolsa bormi — kun bo'yi kayfiyati yo'q. |
C1 kaliti: быва́ло + СВ (yoki как + СВ) — bu "har safar shunday bo'lardi" degan jonli, namunaviy takror. O'zbekchada buni "-ardi / -r edi" bilan beramiz, lekin rus tili bu yerda atay СВ tanlaydi — sahnani ko'rgazmali qilish uchun. Bu nuansni tanish — C1 belgisidir.
3.3. Potensial ma'no: НСВ imkoniyatni bildiradi
Potensial ma'no (потенциа́льное значе́ние) — bu harakatning real bajarilishi emas, balki bajarilish qobiliyati / imkoniyati. "Qila oladi, uddasidan chiqadi, qo'lidan keladi" degan ma'no. Bunda odatda НСВ ishlatiladi, chunki gap aniq bir natija haqida emas, balki umumiy layoqat haqida.
Он реша́ет любы́е зада́чи по фи́зике. — U fizikadan istalgan masalani yechadi (yecha oladi).
Э́та маши́на развива́ет ско́рость до 300. — Bu mashina 300 gacha tezlik chiqaradi (chiqara oladi).
Она́ гото́вит так, что па́льчики обли́жешь. — U shunday pishiradiki, barmog'ingni yalaysan.
Он поднима́ет сто килогра́ммов. — U yuz kilogrammni ko'taradi (ko'tara oladi).
Тако́й нож ре́жет да́же мета́лл. — Bunday pichoq hatto metallni ham kesadi.Diqqat: bu gaplar hozirgi zamon НСВ shaklida, lekin ular "hozir aynan shu daqiqada qilyapti" degani emas — ular doimiy qobiliyat / xususiyat haqida. O'zbekchada ko'pincha "-a oladi" bilan tarjima qilinadi, lekin ba'zan oddiy hozirgi zamon (yechadi, ko'taradi) ham imkoniyatni bildiradi.
Potensial НСВ inkor bilan farqi: inkorda potensial ma'no ko'pincha СВ bilan beriladi — "uddasidan chiqolmaslik":
Он реша́ет таки́е зада́чи. (НСВ — qobiliyat bor: yecha oladi)
Он не реши́т таку́ю зада́чу. (СВ — uddasidan chiqolmaydi, bu safar/umuman)Kalit: doimiy qobiliyat/imkoniyat (tasdiqda) ko'pincha НСВ (реша́ет, поднима́ет). Bu B2 dagi уметь (ko'nikma) g'oyasiga yaqin, lekin bu yerda alohida modal fe'lsiz, bevosita aspekt orqali beriladi. Inkorda esa "chiqolmaslik" СВ (не реши́т).
3.4. Fazaviy fe'llar + НСВ: qoidaning chuqur sababi
B1–B2 da o'rgandingiz: начина́ть, продолжа́ть, переста́ть, прекрати́ть, ко́нчить, приступи́ть fazaviy (фа́зовые — harakatning fazasini bildiruvchi) fe'llar faqat НСВ infinitiv oladi. C1 da bu qoidani istisnosiz qonun darajasida mustahkamlaymiz va sababini oxirigacha ochamiz.
Он на́чал изуча́ть кита́йский. (начать faqat НСВ)
Он на́чал изучи́ть кита́йский. (mumkin emas!)
Она́ продолжа́ла рабо́тать до́поздна. (продолжать faqat НСВ)
Переста́нь меня́ перебива́ть! (перестать faqat НСВ)
Мы приступи́ли к обсужде́нию пла́на. (приступить + otga: обсужде́ние — НСВ ma'no)Chuqur sabab (C1 darajasi): boshlanish, davom, tugash, to'xtash — bularning barchasi harakatning cho'zilishiga, ichki jarayoniga ishora qiladi. Fazani (bosh, o'rta, oxir) ajratib ko'rsatish uchun harakatning o'zi davomiylikka ega bo'lishi shart — ya'ni НСВ. СВ esa harakatni bo'linmas nuqta sifatida ko'radi; nuqtaning "boshi", "o'rtasi" yoki "davomi" bo'lmaydi — shuning uchun начать прочитать mantiqan imkonsiz: siz "tugallangan nuqtani boshlay olmaysiz".
Nozik holat — "начать" ning natijaviy ottenkasi: ba'zan начать СВ shakli tugallangan natija ("boshladi va boshlab bo'ldi") bersa ham, undan keyingi infinitiv baribir НСВ bo'ladi:
Он на́чал писа́ть рома́н ещё в про́шлом году́.
— U romanni o'tgan yili yozishni boshlagan edi. (на́чал — СВ, писа́ть — НСВ, majburiy)Kalit: fazaviy fe'l (начать, продолжать, перестать, прекратить, кончить) keyingi infinitiv har doim НСВ, istisnosiz. Sababi mantiqiy: fazani ajratish uchun harakat cho'zilishi kerak. Buni "qoida" emas, "mantiq" sifatida his qiling — shunda hech qachon xato qilmaysiz.
3.5. СВ o'tmish — hozirgi natija (perfekt ma'no)
Bu — o'zbeklar uchun juda muhim, chunki o'zbekchada bunday farq ohang bilan beriladi. СВ o'tmish zamon shakli ko'pincha shunchaki "o'tmishda bo'lgan ish" emas, balki "o'sha harakatning natijasi HOZIR ham saqlanib turibdi" degan ma'noni beradi. Bu — grammatikada perfekt ma'no deb ataladi.
Он уе́хал. — U ketdi. (va HOZIR ham yo'q — natija saqlanadi)
Она́ вы́шла за́муж. — U turmushga chiqdi. (va hozir turmushda)
Я потеря́л ключи́. — Kalitni yo'qotdim. (va hozir ham topolmayapman)
Магази́н закры́лся. — Do'kon yopildi. (va hozir yopiq)
Он вы́рос. — U o'sib qoldi. (va hozir katta)Bu ma'noning kaliti: СВ o'tmishi "harakat + uning bugungi kunga tegishli natijasi" ni birga oladi. Solishtiring — bir xil o'tmish, ikki xil aspekt, ikki xil hozirgi holat:
| СВ o'tmish (natija hozir saqlanadi) | НСВ o'tmish (natija haqida hech narsa demaydi) |
|---|---|
| Он уе́хал в Москву́. — Moskvaga ketdi (hozir u yerda / yo'q). | Он уезжа́л в Москву́. — Moskvaga ketgan edi (balki qaytdi). |
| Ко мне пришли́ го́сти. — Mehmon keldi (hozir ular shu yerda). | Ко мне приходи́ли го́сти. — Mehmon kelib ketgan edi (hozir yo'q). |
| Я прочита́л э́ту кни́гу. — O'qib chiqdim (bilaman, natija menda). | Я чита́л э́ту кни́гу. — O'qiganman (tajribam bor, tafsilotni eslamasligim mumkin). |
Ayniqsa ravon farq — приходи́л (НСВ) пришёл (СВ):
Ко мне приходи́л друг. — Do'stim kelib ketdi. (kelgan-ketgan, hozir yo'q — "vizit bo'lgan")
Ко мне пришёл друг. — Do'stim keldi. (keldi va HOZIR shu yerda — natija saqlanadi)C1 kaliti: СВ o'tmish ko'pincha "o'tmishdagi harakat + bugungi natija" — ya'ni perfekt. Он уе́хал = "ketdi, demak hozir yo'q". НСВ o'tmish esa faqat "harakat fakti bo'lgan" deydi, natija haqida jim turadi (уезжа́л — ketgan edi, balki allaqachon qaytgan). Savol bering: "natija hozir ham kuchdami?" Ha СВ; farqi yo'q / faqat fakt НСВ.
3.6. Inkorda aspektning nozik farqi: kutilmaganlik va ogohlantirish
B2 da ko'rdingiz: inkorda не + НСВ = umumiy inkor (не чита́л — umuman bo'lmadi), не + СВ = ulgurmaslik (не прочита́л — tugatmadim). C1 da не + СВ ning yana ikki nozik funksiyasini ochamiz: kutilmaganlik va ogohlantirish / xavotir.
A) не + СВ — kutilmagan, afsusli natijaning yo'qligi. So'zlovchi biror natijani kutgan edi, lekin u yuz bermadi — bu yerda "afsus, ajablanish" tuyg'usi bor:
Я звони́л, звони́л — он так и не отве́тил.
— Qo'ng'iroq qildim, qildim — u oxiri javob ham bermadi. (kutilgandi — afsus)
Мы жда́ли его́ весь ве́чер, но он так и не пришёл.
— Uni kun bo'yi kutdik, lekin oxiri kelmadi ham.
Я не заме́тил, как пролете́ло вре́мя.
— Vaqt qanday o'tib ketganini sezmay ham qoldim. (kutilmagan)B) не + СВ (ko'pincha buyruq/infinitivda) — ogohlantirish, "ehtiyot bo'l, birdan bo'lib qolmasin". Bu — o'ta nozik, so'zlashuvga xos qo'llanish:
Смотри́ не упади́! — Ehtiyot bo'l, yiqilib ketma! (kutilmagan xatardan ogohlantirish)
Не просту́дись на ветру́. — Shamolda shamollab qolma.
Как бы дождь не пошёл. — Yomg'ir yog'ib qolmasa edi.
Не разбе́й ча́шку! — Piyolani sindirib qo'yma!Bu qurilmalarda не + СВ "bu ish tasodifan, kutilmaganda yuz berib qolishidan" ogohlantiradi. Agar bu yerda НСВ ishlatilsa (не па́дай, не бей), ma'no o'zgaradi — u umumiy taqiq / doimiy ko'rsatma bo'ladi:
Не па́дай ду́хом! (НСВ — umumiy: ruhingni tushirma, doim)
Смотри́ не упади́! (СВ — aniq bir kutilmagan holatdan ogohlantirish)
Не бей соба́ку! (НСВ — umuman urma, taqiq)
Смотри́ не разбе́й! (СВ — birdan sindirib qo'yishdan ogohlantirish)C1 kaliti: не + НСВ = umumiy inkor yoki doimiy taqiq (не кури́, не па́дай ду́хом). не + СВ uch nozik ma'no beradi: (1) ulgurmaslik (не прочита́л); (2) kutilgan natijaning afsusli yo'qligi (так и не пришёл); (3) kutilmagan xatardan ogohlantirish (смотри́ не упади́!). O'zbekcha "yiqilma" "yiqilib ketma" farqiga o'xshaydi.
3.7. Aspekt matn darajasida: hikoyada fon (НСВ) va voqea (СВ)
C1 ning eng "yuqori" mahorati — aspektni alohida gapda emas, butun matnda boshqarish. Hikoya (rivoyat) qurishda ikki qatlam bor:
- Fon (fon-tavsif) НСВ: vaziyat, sharoit, davom etayotgan harakatlar, tabiat, holat — go'yo "sahna dekoratsiyasi". Bu qatlam harakatni oldinga surmaydi, faqat manzara chizadi.
- Voqea zanjiri (syujet) СВ: bir-birini ketma-ket almashtiruvchi tugallangan harakatlar — hikoyani oldinga suradi. Bu qatlam "keyin nima bo'ldi?" savoliga javob beradi.
Klassik namuna — bir paragrafda ikki qatlam birga ishlaydi:
Был ти́хий ве́чер. (fon) Со́лнце сади́лось за го́ры, (fon, НСВ — davom etayotgan manzara)
и в во́здухе па́хло ды́мом. (fon, НСВ)
Вдруг дверь откры́лась, (voqea, СВ) вошёл незнако́мец, (voqea, СВ)
сня́л шля́пу (voqea, СВ) и се́л у огня́. (voqea, СВ)
Он молча́л и смотре́л на пла́мя. (fon, НСВ — endi yana holat/davom)Tarjimasi:
Tinch oqshom edi. Quyosh tog'lar ortiga botayotgan, havoda tutun hidi kelardi.
To'satdan eshik ochildi, notanish odam kirib keldi, shlyapasini yechdi va o't oldiga o'tirdi.
U jim edi va olovga tikilardi.Sezing: НСВ (сади́лось, па́хло, молча́л, смотре́л) — manzara, fon, "shu payt nima bo'layotgan edi". СВ (откры́лась, вошёл, сня́л, се́л) — ketma-ket voqealar, "keyin nima yuz berdi". Agar voqealarni НСВ bilan aytsangiz, hikoya "oldinga yurmaydi" — go'yo joyida qotib qoladi.
Nima uchun bu muhim? O'zbek so'zlashuvchi ko'pincha butun hikoyani bir xil aspektda aytishga moyil bo'ladi (ko'pincha СВ yoki НСВ ni aralashtiradi). Rus tilida esa ravon hikoya = to'g'ri qatlamlanish: fon НСВ, voqealar СВ. Bu — matnni "rusdek" ravon qiladigan asosiy vosita.
C1 kaliti: hikoya yozayotganda o'zingizga savol bering — bu gap manzara chizyaptimi (fon НСВ: nima davom etayotgan edi) yoki voqeani oldinga suryaptimi (syujet СВ: keyin nima bo'ldi)? Ketma-ket "va keyin..., va keyin..." qatorini har doim СВ bilan quring; sahnani, holatni, davom etayotgan harakatni НСВ bilan bo'yang.
4. Ko'p misollar
Uzual (odatiy) НСВ — takror odat:
Ра́ньше он ка́ждое у́тро бе́гал в па́рке. — Ilgari u har tong parkda yugurar edi.
По суббо́там мы всей семьёй смотре́ли кино́. — Shanbalari butun oila kino ko'rar edik.
Она́ обы́чно приходи́ла пе́рвой. — U odatda birinchi kelar edi.
Он никогда́ не опа́здывал на рабо́ту. — U ishga hech qachon kechikmas edi.Namoyish-namunaviy СВ — jonli takror (быва́ло / как):
Быва́ло, ся́дет за роя́ль и игра́ет часа́ми. — Bo'lardiki, royal oldiga o'tirib, soatlab chalardi.
Как рассерди́тся — всё из рук ва́лится. — Jahli chiqib qolsa — hamma ish qo'lidan tushardi.
Придёт, быва́ло, ся́дет и молчи́т весь ве́чер. — Kelib, bo'lardiki, o'tirib olib, kun bo'yi jim o'tirardi.
То засмеётся, то запла́чет — настрое́ние ме́нялось. — Goh kular, goh yig'lar — kayfiyati o'zgarardi.Potensial НСВ — imkoniyat / qobiliyat:
Он реша́ет са́мые сло́жные уравне́ния. — U eng murakkab tenglamalarni yechadi (yecha oladi).
Э́тот принт печа́тает и на тка́ни. — Bu printer matoga ham bosadi (bosa oladi).
Она́ перево́дит с четырёх языко́в. — U to'rt tildan tarjima qiladi.
Тако́й моро́з выде́рживает не ка́ждый. — Bunday sovuqqa har kim ham chidayolmaydi.Fazaviy fe'l + НСВ (majburiy):
Он на́чал занима́ться спо́ртом. — U sport bilan shug'ullana boshladi.
Продолжа́йте писа́ть, я слу́шаю. — Yozishda davom eting, tinglayapman.
Переста́нь волнова́ться по пустяка́м. — Arzimas narsaga xavotirlanishni bas qiling.
Она́ прекрати́ла с ним обща́ться. — U u bilan muloqot qilishni to'xtatdi.СВ o'tmish — hozirgi natija (perfekt):
Он уе́хал и бо́льше не верну́лся. — U ketdi va boshqa qaytmadi.
Они́ уже́ пожени́лись. — Ular allaqachon turmush qurishdi (hozir er-xotin).
Я забы́л, как его́ зову́т. — Ismini unutdim (hozir ham eslay olmayapman).
Ли́стья уже́ пожелте́ли. — Barglar allaqachon sarg'aydi (hozir sariq).Inkorda СВ — kutilmaganlik / ogohlantirish:
Я так и не по́нял, что он име́л в виду́. — Nimani nazarda tutganini oxiri tushunmadim.
Смотри́ не опозда́й на по́езд! — Ehtiyot bo'l, poyezdga kechikma!
Как бы он не переду́мал. — U fikridan qaytib qolmasa edi.
Осторо́жно, не разли́й ко́фе. — Ehtiyot bo'ling, qahvani to'kib yubormang.Matn darajasida (fon НСВ + voqea СВ):
Шёл дождь. (fon) Я откры́л зонт (voqea) и бы́стро пошёл к до́му. (voqea)
— Yomg'ir yog'ardi. Soyabonni ochdim va tez uy tomon yurdim.
Она́ гото́вила у́жин, (fon) когда́ зазвони́л телефо́н. (voqea)
— Kechki ovqat tayyorlayotgan edi, shunda telefon jiringladi.E'tibor bering: har misolda aspekt tanlovi so'zlovchining nuqtai nazariga bog'liq — odatmi (НСВ), jonli namunaviy takrormi (СВ + быва́ло), qobiliyatmi (НСВ), hozirgi natijami (СВ), fon yoki voqeami. C1 tuyg'usi — shu nuqtai nazarni bir zumda his qilishdir.
5. Talaffuz bo'limi
Bu darsdagi kalit so'zlar — takror/odat markerlari va perfekt fe'l shakllari. Urg'u va reduksiyaga alohida diqqat.
- быва́ло /bɨ-VÁ-la/ — urg'u o'rtada (-ва́-); oxirgi о susayib "a": "bɨvala".
- обы́чно /a-BÝCH-na/ — urg'u o'rtada (-бы́ч-); birinchi о "a", oxirgi о "a": "abɨchna".
- по вечера́м /pa-vi-chi-RÁM/ — urg'u oxirda; по urg'usiz, е lar "i" ga yaqin: "pavichiram".
- прие́хал / уе́хал /pri-YÉ-khal / u-YÉ-khal/ — urg'u -е́- da; oxiri "-хал" tiniq: "uyexal".
- пришёл /pri-SHÓL/ — urg'u oxirda, ё doim urg'uli va "yo": "prishol". Solishtiring: приходи́л /pri-kha-DÍL/ — urg'u oxirda.
- реша́ет /ri-SHÁ-yit/ — urg'u -ша́- da; oxiri "-yit" susaygan.
- так и не /TÁK-i-ni/ — uch so'z birga, urg'u так da: "taki-ni".
- смотри́ не упади́ /sma-TRÍ ni u-pa-DÍ/ — ikkala fe'lda urg'u oxirda; не urg'usiz qo'shiladi.
Asosiy qoida (reduksiya): urg'usiz о har doim "a": обы́чно "abɨchna", уе́хало "uyexala". Urg'usiz е "i" ga yaqinlashadi: вечера́м "vichiram", реша́ет "rishayit". ё esa doim urg'uli va "yo" o'qiladi: пришёл "prishol".
Namunaviy takror ohangida (быва́ло + СВ): быва́ло, придёт и ся́дет iborasini aytganda быва́ло dan keyin kichik pauza qiling, so'ng fe'llarni jonli, "hikoyaviy" ohangda ayting — bu СВ ning "sahna" tuyg'usini kuchaytiradi.
Topshiriq: har juftlikni ovoz chiqarib ketma-ket ayting: приходи́л — пришёл, уезжа́л — уе́хал, реша́ет — не реши́т, не па́дай — не упади́.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| быва́ло | бы-ва́-ло | bo'lardiki (+ СВ, namunaviy takror) | Быва́ло, придёт и ся́дет. — Kelib o'tirar edi. |
| обы́чно | о-бы́ч-но | odatda (+ НСВ, uzual) | Обы́чно он встава́л ра́но. — Odatda erta turar edi. |
| по вечера́м | по ве-че-ра́м | kechqurunlari (+ НСВ) | По вечера́м он чита́л. — Kechqurunlari o'qir edi. |
| как пра́вило | как пра́-ви-ло | qoida bo'yicha, odatda | Как пра́вило, он не опа́здывал. — Odatda kechikmasdi. |
| вре́мя от вре́мени | вре́-мя от вре́-ме-ни | vaqti-vaqti bilan | Вре́мя от вре́мени звони́л. — Vaqti-vaqti bilan qo'ng'iroq qilardi. |
| уе́хать | у-е́-хать | ketmoq (СВ, natija saqlanadi) | Он уе́хал. — Ketdi (hozir yo'q). |
| прийти́ | прий-ти́ | kelmoq (СВ, natija saqlanadi) | Пришёл друг. — Do'st keldi (shu yerda). |
| приходи́ть | при-хо-ди́ть | kelib turmoq (НСВ, takror/vizit) | Приходи́л друг. — Do'st kelib ketdi. |
| реша́ть | ре-ша́ть | yechmoq (НСВ, jarayon/qobiliyat) | Он реша́ет любы́е зада́чи. — Har qanday masalani yechadi. |
| так и не | так и не | oxiri ...maslik (СВ inkor, afsus) | Он так и не пришёл. — Oxiri kelmadi ham. |
| смотри́ не... | смо-три́ не | ehtiyot bo'l, ...ib qolma (+ СВ) | Смотри́ не упади́! — Yiqilib ketma! |
| фа́зовый глаго́л | фа́-зо-вый гла-го́л | fazaviy fe'l (+ НСВ) | «начать» — фа́зовый глаго́л. |
| продолжа́ть | про-дол-жа́ть | davom ettirmoq (+ НСВ) | Продолжа́й писа́ть. — Yozishda davom et. |
| прекрати́ть | пре-кра-ти́ть | to'xtatmoq (+ НСВ) | Прекрати́ шуме́ть. — Shovqinni bas qil. |
| фон | фон | fon, tavsif qatlami (НСВ) | Со́лнце сади́лось. — Quyosh botardi (fon). |
| нагля́дно-приме́рный | на-гля́д-но-при-ме́р-ный | namoyish-namunaviy (СВ takror) | Как уви́дит — убежи́т. — Ko'rsa, qochadi. |
Yodlash qoidasi: bu darsda so'zni nuqtai nazar-hamrohi bilan yodlang: быва́ло keyin СВ (namunaviy takror); обы́чно / по вечера́м НСВ (uzual); начать / продолжать НСВ (fazaviy); смотри́ не СВ (ogohlantirish). Karta yuragi — aspekt bilan bog'liq ma'no-oyna.
7. Dialog
— Ты по́мнишь ста́рого Петро́вича, на́шего сосе́да? — Petrovichni, qo'shnimizni eslaysanmi?
— Коне́чно. Он же уе́хал в дере́вню, ка́жется? — Albatta. U qishloqqa ketgan edi shekilli?
(уе́хал — СВ, natija: hozir yo'q)
— Да, уе́хал и бо́льше не возвраща́лся. — Ha, ketdi va boshqa qaytmadi.
(уе́хал СВ не возвраща́лся НСВ, umumiy)
— А по́мнишь, как он ка́ждое у́тро сиде́л на скаме́йке? — Har tong skameykada o'tirganini eslaysanmi?
(сиде́л — НСВ, uzual odat)
— О, да! Быва́ло, ся́дет, разло́жит газе́ты — E, ha! Bo'lardiki, o'tirib olib, gazetalarni yozib,
и чита́ет до обе́да. tushgacha o'qirdi.
(ся́дет, разло́жит — СВ, namunaviy takror!)
— И как уви́дит кого́-нибудь — сра́зу нача́л бы — Kimnidir ko'rishi bilanoq darrov
расска́зывать исто́рии. hikoya qila boshlardi.
(как уви́дит — СВ; начать + расска́зывать НСВ)
— Настоя́щий расска́зчик. Он ведь говори́л — Chinakam hikoyachi. U to'rt tilda
на четырёх языка́х. gapirardi-ku.
(говори́л — НСВ, potensial/qobiliyat)
— Да, он реша́л любы́е кроссво́рды за па́ру мину́т. — Ha, istagan krossvordni ikki daqiqada yechardi.
(реша́л — НСВ, potensial qobiliyat)
— Жаль, что мы так и не съе́здили к нему́ в го́сти. — Afsus, uning oldiga oxiri bora olmadik ham.
(так и не съе́здили — СВ, afsusli inkor)
— Дава́й напи́шем ему́ письмо́. То́лько смотри́ — Kel, xat yozaylik. Faqat ehtiyot bo'l,
не потеря́й а́дрес! manzilni yo'qotib qo'yma!
(смотри́ не потеря́й — СВ, ogohlantirish)E'tibor bering: bir dialogda C1 nuanslar to'la ishlagan: уе́хал (perfekt natija, СВ) не возвраща́лся (umumiy inkor, НСВ); сиде́л (uzual, НСВ) быва́ло, ся́дет... разло́жит (namunaviy takror, СВ!); реша́л, говори́л (potensial qobiliyat, НСВ); так и не съе́здили (afsusli inkor, СВ); смотри́ не потеря́й (ogohlantirish, СВ). Har tanlov ortidagi nuqtai nazarni kuzating.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Namunaviy takrorni НСВ bilan "tekislash": Быва́ло, приходи́л и сади́лся (jonli sahna o'rniga quruq bayon). Быва́ло, придёт и ся́дет. Sabab: быва́ло + СВ — bu jonli, ko'rgazmali takror ("har gal aynan shunday sahna"). НСВ ham grammatik to'g'ri, lekin u quruq statistika beradi — быва́ло ohangiga СВ mos keladi.
Perfekt natijani НСВ bilan berish: Он уезжа́л в Москву́ ("ketdi, hozir yo'q" demoqchi bo'lib). Он уе́хал в Москву́. Sabab: natija hozir saqlansa (u hozir yo'q) СВ. уезжа́л (НСВ) esa "ketgan edi, balki qaytdi" degan noaniq faktni beradi.
Fazaviy fe'ldan keyin СВ: Он на́чал прочита́ть кни́гу. Он на́чал чита́ть кни́гу. Sabab: начать/продолжать/перестать faqat НСВ oladi — faza (bosh/o'rta/oxir) faqat cho'zilgan harakatda ajraladi.
Ogohlantirishni НСВ bilan berish: Смотри́ не па́дай! (aniq bir kutilmagan holatdan ogohlantirmoqchi bo'lib). Смотри́ не упади́! Sabab: kutilmagan, bir martalik xatardan ogohlantirish смотри́ не + СВ. не па́дай (НСВ) esa "umuman ruhingni tushirma" degan boshqa, umumiy ma'no.
Qobiliyatni (potensial) СВ bilan berish: Он реши́т любы́е зада́чи ("umuman yecha oladi" ma'nosida, bir martalik natija emas). Он реша́ет любы́е зада́чи. Sabab: doimiy qobiliyat/imkoniyat НСВ (реша́ет). СВ (реши́т) aniq bitta kelajakdagi natijani bildiradi.
Mini-mashq: qaysi vid kerak — НСВ mi, СВ mi? Nuqtai nazarni ayting.
1. По утра́м он ___ заря́дку. (odatiy, har tong)
2. Быва́ло, ___ к нам и до́лго расска́зывает. (namunaviy takror — kelardi)
3. Он давно́ ___ и не верну́лся. (ketdi, hozir yo'q — perfekt)
4. Смотри́ не ___ ключи́! (ogohlantirish — yo'qotma)
5. Э́та маши́на ___ да́же по бездоро́жью. (qobiliyat — yuradi)(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Uzual (odat) yoki namunaviy takror? To'g'ri shaklni tanlang va nuansini yozing:
1. По вечера́м мы ___ ча́й на балко́не. (пи́ли / вы́пили — odatiy)
2. Быва́ло, ___ и молчи́т весь ве́чер. (сиде́л / ся́дет — namunaviy)
3. Ка́ждое воскресе́нье он ___ роди́телям. (звони́л / позвони́л — odatiy)
4. Как ___ меня́ — так сра́зу улыба́ется. (ви́дел / уви́дит — namunaviy)Mashq 2. Perfekt ma'no: natija hozir saqlanadimi? To'g'ri vidni qo'ying:
1. Он ___ и тепе́рь живёт в друго́м го́роде. (уезжа́л / уе́хал)
2. Ко мне вчера́ ___ го́сти, посиде́ли и ушли́. (приходи́ли / пришли́)
3. Я ___ его́ и́мя, ника́к не могу́ вспо́мнить. (забыва́л / забы́л)
4. Ли́стья уже́ ___, ско́ро зима́. (желте́ли / пожелте́ли)Mashq 3. Fazaviy fe'l + infinitiv: to'g'ri vidni tanlang:
1. Он на́чал ___ англи́йский два го́да наза́д. (учи́ть / вы́учить)
2. Переста́нь ___ по пустяка́м. (волнова́ться / взволнова́ться)
3. Продолжа́йте ___, я записываю. (говори́ть / сказа́ть)
4. Она́ прекрати́ла ___ с ни́ми. (обща́ться / пообща́ться)Mashq 4. Potensial (qobiliyat) НСВ yoki aniq natija СВ? Tanlang:
1. Э́тот при́нтер ___ да́же на карто́не. (печа́тает / напеча́тает — qobiliyat)
2. За́втра я то́чно ___ э́ту зада́чу. (реша́ю / решу́ — aniq natija)
3. Он ___ на пяти́ инструме́нтах. (игра́ет / сыгра́ет — qobiliyat)
4. Подожди́, я сейча́с ___ тебе́ ко́фе. (де́лаю / сде́лаю — aniq natija)Mashq 5. Inkor nuansi: umumiy inkor (НСВ), ulgurmaslik/afsus yoki ogohlantirish (СВ)? Tanlang va izohlang:
1. Я ___ э́тот фильм, да́же не начина́л. (не смотре́л / не посмотре́л — umuman)
2. Мы жда́ли, но он так и ___. (не приходи́л / не пришёл — afsus)
3. Смотри́ ___ на ле́стнице! (не па́дай / не упади́ — ogohlantirish)
4. Я ___ дочита́ть главу́, не хвати́ло вре́мени. (не чита́л / не успе́л — ulgurmaslik)Mashq 6. Matn darajasida: fon (НСВ) va voqea (СВ) ni to'g'ri joylang:
1. ___ дождь (идти́), когда́ я ___ из до́ма (вы́йти).
2. Она́ ___ (чита́ть), когда́ вдруг ___ свет (пога́снуть).
3. Он ___ (войти́), ___ (сня́ть) пальто́ и ___ (се́сть) за стол.Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Быва́ло, приходи́л к нам и расска́зывал сказки. (namunaviy takror kerak)
2. Он уезжа́л наво́сегда, тепе́рь живёт за грани́цей.
3. Он на́чал прочита́ть письмо́ вслух.
4. Смотри́ не па́дай на льду!
5. Он реши́т любы́е зада́чи по матема́тике. (umuman qobiliyat)Mashq 8. O'zbekchani ruschaga o'giring, to'g'ri aspektni tanlab (urg'u bilan):
1. Kechqurunlari u bog'da yurar edi. = ___
2. Bo'lardiki, kelib, o'tirib olib, tongacha gaplashardi. = ___
3. U ketdi va boshqa qaytmadi. = ___
4. Ehtiyot bo'l, poyezdga kechikma! = ___
5. Bu bola istagan she'rni yodlab oladi. = ___10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Uzus namunaviy takror: Wisar AIdan bolaligingizdagi odatlar haqida so'rashini so'rang. Har javobingizni ikki xil ayting — bir marta обы́чно + НСВ (uzual), bir marta быва́ло + СВ (namunaviy takror). AI aspekt to'g'ri tanlanganini va ohang farqini baholasin.
- Perfekt natija o'yini: AIga 8 ta gap yozing, har birida biror o'tmish harakati hozirgi natijasi bilan (уе́хал, забы́л, потеря́л, вы́рос...). AI har birida "natija hozir kuchdami?" degan mantiq to'g'ri ishlatilganini tekshirsin.
- Inkor nuanslari: AIdan 6 ta vaziyat bering — 2 tasi umumiy inkor (не + НСВ), 2 tasi afsusli "так и не + СВ", 2 tasi ogohlantirish (смотри́ не + СВ). Siz to'g'ri variantni tanlang, AI izohlab bersin.
- Hikoya qatlamlari: AIdan qisqa hikoya boshini bering va uni davom ettiring — foni (manzara, holat) НСВ, voqealar zanjiri (keyin nima bo'ldi) СВ bo'lsin. AI qaysi gapda qatlam noto'g'ri tanlanganini ko'rsatsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. де́лал (har tong, uzual НСВ); 2. придёт (namunaviy takror быва́ло + СВ); 3. уе́хал (ketdi, hozir yo'q perfekt СВ); 4. потеря́й (ogohlantirish смотри́ не + СВ); 5. е́здит yoki прое́дет — bu yerda qobiliyat е́здит (НСВ, potensial: yura oladi).
Mashq 1: 1. пи́ли (odatiy takror НСВ); 2. ся́дет (namunaviy takror быва́ло + СВ); 3. звони́л (har yakshanba, uzual НСВ); 4. уви́дит (namunaviy takror как + СВ).
Mashq 2: 1. уе́хал (natija hozir: boshqa shaharda СВ); 2. приходи́ли (kelib ketishdi, hozir yo'q НСВ, vizit); 3. забы́л (hozir ham eslay olmayapman СВ, perfekt); 4. пожелте́ли (hozir sariq СВ).
Mashq 3: 1. учи́ть (начать НСВ); 2. волнова́ться (перестать НСВ); 3. говори́ть (продолжать НСВ); 4. обща́ться (прекратить НСВ).
Mashq 4: 1. печа́тает (qobiliyat НСВ); 2. решу́ (за́втра, aniq natija СВ); 3. игра́ет (qobiliyat НСВ); 4. сде́лаю (сейча́с, aniq natija СВ).
Mashq 5: 1. не смотре́л (umuman, boshlamagan НСВ); 2. не пришёл (kutilgandi, afsus так и не + СВ); 3. не упади́ (kutilmagan xatar, ogohlantirish СВ); 4. не успе́л (ulgurmaslik успе́ть + СВ).
Mashq 6: 1. Шёл дождь (fon, НСВ), когда́ я вы́шел (voqea, СВ); 2. Она́ чита́ла (fon, НСВ), когда́ вдруг пога́с свет (voqea, СВ); 3. Он вошёл (voqea, СВ), сня́л (voqea, СВ) пальто́ и се́л (voqea, СВ) — ketma-ket voqealar zanjiri.
Mashq 7:
- Быва́ло, придёт к нам и расска́жет ска́зку. (namunaviy takror быва́ло + СВ.)
- Он уе́хал навсегда́, тепе́рь живёт за грани́цей. (perfekt natija СВ уе́хал.)
- Он на́чал чита́ть письмо́ вслух. (начать faqat НСВ.)
- Смотри́ не упади́ на льду! (ogohlantirish смотри́ не + СВ.)
- Он реша́ет любы́е зада́чи по матема́тике. (qobiliyat потенциал НСВ.)
Mashq 8 (namuna javoblar):
- По вечера́м он гуля́л в саду́.
- Быва́ло, придёт, ся́дет и разгова́ривает до утра́. (быва́ло + СВ придёт, ся́дет, so'ng jonli НСВ разгова́ривает)
- Он уе́хал и бо́льше не верну́лся.
- Смотри́ не опозда́й на по́езд!
- Э́тот ребёнок вы́учит любо́е стихотворе́ние. (potensial-namunaviy СВ) yoki учит (НСВ, qobiliyat) — ikkalasi ham to'g'ri, ma'nosi bilan.
12. Xulosa va keyingi dars
- Uzual (odatiy) ma'no НСВ: muntazam, odatga aylangan takror (По вечера́м он чита́л; обы́чно, ка́ждый день, как пра́вило markerlari). O'zbekcha "-r edi" ko'pincha shu.
- Namoyish-namunaviy ma'no СВ takror ma'noda! Быва́ло, придёт и ся́дет — СВ, lekin takroriy odat, jonli "namunaviy sahna" sifatida. O'zbekchada yo'q nuans; быва́ло va как + СВ — asosiy belgisi.
- Potensial ma'no НСВ: qobiliyat / imkoniyat (Он реша́ет любы́е зада́чи — yecha oladi). Inkorda "chiqolmaslik" СВ (не реши́т).
- Fazaviy fe'llar (начать/продолжать/перестать/прекратить) faqat НСВ, istisnosiz: fazani ajratish uchun harakat cho'zilishi shart.
- СВ o'tmish perfekt (hozirgi natija): Он уе́хал = ketdi, hozir yo'q; забы́л = hozir ham eslay olmayapman. НСВ o'tmish (уезжа́л, приходи́л) esa faqat faktni beradi, natija haqida jim.
- Inkorda aspekt nozik: не + НСВ = umumiy inkor / doimiy taqiq; не + СВ = ulgurmaslik yoki afsusli natijasizlik (так и не пришёл) yoki ogohlantirish (смотри́ не упади́).
- Aspekt matn darajasida: hikoyada fon НСВ (manzara, holat, davom), voqealar zanjiri СВ (ketma-ket, "keyin nima bo'ldi"). Bu — matnni "rusdek" ravon qiladigan asosiy vosita.
Keyingi dars — C1 — 3-dars: Fe'l zamonlarining ko'chma (peresonli) qo'llanishi. Bugun siz быва́ло, придёт и ся́дет da СВ kelasi zamon shakli o'tmishdagi takrorni bildirishini ko'rdingiz — bu allaqachon zamonning "ko'chma" ishlatilishi edi. Keyingi darsda bu hodisani to'liq ochamiz: hozirgi zamon o'tmishni jonlantirish uchun (вчера́ иду́ я по у́лице... — "kecha ko'chada ketyapman..."), kelasi zamon o'tmishdagi kutilmaganlik uchun (а он возьми́ да и скажи́), buyruq mayli shart ma'nosida (приди́ он во́время — всё бы́ло бы ина́че) — rus tilining eng jonli, eng "og'zaki" qatlami sizni kutmoqda.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!