C1 — 4-dars: Mayl — nozik (наклоне́ние — то́нкие слу́чаи): buyruq maylning ko'chma ma'nolari, shart maylning murakkab holatlari
C1 — ILG'OR · 4-dars
1. Dars nomi va maqsad
Rus tilida uchta mayl bor — bu siz uchun yangilik emas. Xabar mayli (изъяви́тельное) faktni aytadi, buyruq mayli (повели́тельное) buyuradi, shart mayli (сослага́тельное / усло́вное) farazni bildiradi. B1 va B2 darajada siz har uchalasining asosiy vazifasini puxta o'zlashtirdingiz. Lekin ilg'or (C1) darajaning butun sehri shundaki: mayllar o'z chegarasidan chiqadi.
Ona tilida so'zlashuvchi ruslar buyruq maylini ko'pincha hech kimga buyurmaslik uchun ishlatadi, shart maylini esa ko'pincha hech qanday shart bo'lmaganda qo'llaydi. Mana buni bir juft misolda his qiling:
Приди́ он во́время — всё бы́ло бы ина́че.
— U vaqtida kelganida edi, hammasi boshqacha bo'lardi.
(Приди́ — bu buyruq EMAS! Bu = «е́сли бы он пришёл» — shart.)
А он возьми́ да и скажи́ всю пра́вду.
— U esa birdan hamma haqiqatni aytib yubordi.
(возьми́, скажи́ — buyruq EMAS! Bu — o'tmishdagi kutilmagan harakat.)Ikkala gapda ham buyruq shakli (приди́, возьми́, скажи́) turibdi, lekin hech kim hech kimga buyurmayapti. Birinchisida u — shart, ikkinchisida — o'tmishdagi to'satdan harakat. Bu — buyruq maylining ko'chma (переносное) ishlatilishi. Xuddi shunday, shart mayli (бы) ham kuchli darajada kengayadi: u muloyim iltimos, ehtiyotkor fikr, orzu-armon, hatto qat'iy talab (что́бы...!) bo'lib xizmat qiladi.
Bu darsda siz:
- buyruq maylining to'rt ko'chma ma'nosini (shart, majburiyat, befoydalik, to'satdan harakat) taniysiz va o'zingiz qo'llaysiz;
- shart maylining beshta nozik vazifasini (muloyim iltimos, ehtiyotkor fikr, orzu, что́бы-konstruksiya, noreal shart nozikliklari) egallaysiz;
- бы + infinitiv («Поспа́ть бы!») va бы zarrasining joyi kabi ilg'or nozikliklarni bexato ishlatasiz;
- mayllar bir-biriga qanday "oqib o'tishini" (buyruq shart so'roq) ko'rasiz.
Muhim: bu — grammatik shakl darsi emas, stilistik sezgi darsi. Buyruq shaklini yasashni A1 dan beri bilasiz, бы ni B1 dan beri bilasiz. Bugun siz o'sha tanish shakllarning kutilmagan, jonli, badiiy ishlatilishini — ya'ni rus nutqining "tirik" qatlamini — o'zlashtirasiz. Aynan shu narsa sizni "to'g'ri gapiruvchi"dan "ruschani his qiluvchi"ga aylantiradi.
2. Avvalgi darajalardan takror — uch mayl
Ko'chma ma'nolarga o'tishdan oldin uch maylning to'g'ridan-to'g'ri (asosiy) vazifasini bir daqiqada tiklaymiz. Butun dars shu poydevor ustiga quriladi.
| Mayl | Ruscha nomi | Asosiy vazifa | Namuna |
|---|---|---|---|
| Xabar | изъяви́тельное | real fakt (o'tmish/hozir/kelasi) | Он пришёл во́время. — U vaqtida keldi. |
| Buyruq | повели́тельное | buyruq, iltimos, undash | Приди́ во́время! — Vaqtida kel! |
| Shart | сослага́тельное (усло́вное) | faraz, shart, istak (бы bilan) | Он пришёл бы, е́сли... — U kelardi, agar... |
Uch tayanch qoidani eslang:
a) Buyruq mayli — shakl (A1). ты uchun asosiy shakl (приди́, скажи́, сиди́, возьми́), вы uchun + -те (приди́те, скажи́те). Inkor — oldiga не.
b) Shart mayli — бы + o'tgan zamon shakli (A2, B1). Пришёл бы, сказа́л бы, хоте́л бы. Muhim: бы — zamon emas, mayl. Пришёл бы = "kelardi/kelardim" (faraz), "keldi" emas. бы fe'lning jinsi va soniga qarab moslashadi (сде́лал бы / сде́лала бы / сде́лали бы).
c) Noreal shart (B1, 18-dars). Е́сли бы [o'tgan shakl], [o'tgan shakl] бы — ikki бы. Е́сли бы бы́ло вре́мя, я бы пришёл.
Tez mashq. Uch maylda bitta fikrni ayting: писа́ть xabar: Он пи́шет письмо́ (u xat yozyapti); buyruq: Напиши́ письмо́! (xat yoz!); shart: Он написа́л бы письмо́, е́сли бы... (u xat yozardi, agar...).
Muhim bog'lanish. Shu paytgacha siz har maylni o'z chegarasida ishlatgansiz: buyruq — buyurish uchun, бы — faraz uchun. Bugun bu chegaralar buziladi. Buyruq shakli shartni, majburiyatni, hatto o'tmishdagi harakatni bildiradi; бы esa iltimos, orzu, ehtiyotkor fikrni ifodalaydi. Har safar o'zingizga savol bering: "Bu yerda shakl buyuryaptimi, yoki boshqa ma'no beryaptimi?"
3. Asosiy tushuntirish
Bu — darsning yuragi. Ikki katta bo'limga bo'lamiz: avval buyruq maylining ko'chma ma'nolari (3.1–3.5), keyin shart maylining nozik holatlari (3.6–3.10). Oxirida ularning bir-biriga o'tishini ko'ramiz 3.11-bob.
3.1. Katta manzara — bitta jadval
| Shakl | To'g'ridan-to'g'ri ma'no | Ko'chma (nozik) ma'no |
|---|---|---|
| Buyruq (приди́, сиди́, возьми́) | buyruq, iltimos | shart · majburiyat · befoydalik · to'satdan harakat |
| Shart (бы, что́бы) | faraz, noreal shart | muloyim iltimos · ehtiyotkor fikr · orzu · talab |
Diqqat. Ko'chma ma'noni kontekst va ohang aniqlaydi. Приди́! — bir vaziyatda "kel!" (buyruq), boshqasida "kelganida edi..." (shart). Farqni gapning qolgan qismi (Приди́ он во́время — всё бы́ло бы ина́че) va urg'u-ohang ko'rsatadi. Shuning uchun har bir ma'noni butun gap ichida his qilishni o'rganamiz.
3.2. Buyruq SHART ("kelganida edi...")
Bu — buyruq maylining eng nafis, eng "kitobiy" ko'chma ma'nosi. 2-shaxs birlik buyruq shakli (приди́, знай, будь) noreal yoki real shartni bildiradi. U har qanday shaxs va son uchun ishlatiladi — bu yerda "ты"ga hech qanday aloqasi yo'q:
Приди́ он во́время, ничего́ бы не случи́лось.
— U vaqtida kelganida, hech nima bo'lmasdi.
(Приди́ он = Е́сли бы он пришёл)
Знай я об э́том ра́ньше, я бы поступи́л ина́че.
— Buni oldinroq bilganimda, boshqacha ish tutardim.
(Знай я = Е́сли бы я знал)
Будь у меня́ вре́мя, я бы всё сде́лал сам.
— Vaqtim bo'lganida, hammasini o'zim qilardim.
(Будь у меня́ = Е́сли бы у меня́ бы́ло)
Опозда́й он на мину́ту — и по́езд бы ушёл.
— U bir daqiqa kechikkanida, poyezd ketib qolardi.Diqqat qiling: bu konstruksiyada shart bo'lagida буйруқ shakli (приди́, знай, будь, опозда́й), natija bo'lagida esa odatdagi бы + o'tgan shakl (не случи́лось бы, поступи́л бы, ушёл бы) turadi. Ega (он, я) — buyruq shaklidan keyin keladi: приди́ он, знай я.
Bu — е́сли бы... ning ixcham, ko'tarinki, adabiy muqobili. Ma'nosi bir xil, lekin uslubi baland — bu shaklni yozma nutqda, badiiy adabiyotda, ta'sirchan so'zlashda uchratasiz:
Е́сли бы он пришёл во́время... Приди́ он во́время...
(neytral) (ko'tarinki, ixcham)Kalit qoida. Приди́ / знай / будь / случи́сь + ega (kim?) = «е́сли бы...» (shart). Fe'l shakli o'zgarmaydi (doim 2-shaxs birlik buyruq ko'rinishi), ega esa istalgan bo'lishi mumkin: приди́ я, приди́ ты, приди́ они. Bu — real emas, faraziy shart. Natija bo'lagida бы albatta bor.
3.3. Buyruq MAJBURIYAT / NOILOJLIK ("...ga to'g'ri keladi")
Bu holatda buyruq shakli haqiqiy buyruq emas — u so'zlovchining norozilik, achinish, noiloj kayfiyatini bildiradi. Gap odam istamasa ham majbur bo'lgan ishi haqida ketadi. Ko'pincha zid qo'yish (все... — а я...) bilan keladi:
Все отдыха́ют, а я рабо́тай.
— Hamma dam olyapti, men esa ishlashim kerak. (noiloj, norozilik bilan)
Он всё лома́ет, а ты пото́м чини́.
— U hammasini buzadi, keyin men tuzatishim kerak.
Одни́ веселя́тся, а други́е за них отвеча́й.
— Ba'zilar aysh qiladi, boshqalar ular uchun javob bermog'i kerak.
Наде́лал долго́в, а тепе́рь сиди́ без де́нег.
— Qarzga botdi, endi pulsiz o'tir(ishga majbur).Bu yerdagi рабо́тай, чини́, отвеча́й, сиди́ — buyruq shaklida, lekin ma'nosi: "...ga majburman / ...ga to'g'ri keladi". O'zbekchada bu ohang "...shim kerak", "...ga majbur", "...ishga to'g'ri keladi" bilan beriladi. Bu — so'zlashuv nutqining jonli, hissiy bo'yog'i.
Nozik farq. Работай! (buyruq) — kimgadir "ishla!" deb buyuryapti. Все отдыха́ют, а я рабо́тай (majburiyat) — hech kimga buyurmayapti, o'z holidan noliyapti. Farqni faqat kontekst va ohang ajratadi: majburiyat ma'nosida ohang noroziroq, achinuvchiroq.
3.4. Buyruq BEFOYDALIK / TAN BERISH ("...sang ham foydasi yo'q")
Bu — buyruq shaklining takrorlangan ("qil — qilma") qolipida keladigan ma'nosi. U harakat qanchalik qilinmasin, natija o'zgarmasligini bildiradi. Qolip: [fe'l] не [fe'l] yoki ikki fe'lning buyruq shakli yonma-yon:
Проси́ не проси́ — он всё равно́ не согласи́тся.
— So'rasang ham, so'ramasang ham — u baribir rozi bo'lmaydi.
Плачь не плачь, а де́лать не́чего.
— Yig'lasang ham, yig'lamasang ham, ilojsiz.
Крути́ не крути́, а призна́ть придётся.
— Qanchalik aylantirma, tan olishga to'g'ri keladi.
Как ни стара́йся, а всем не угоди́шь.
— Qanchalik urinma, hammani rozi qila olmaysan.Bu qolip tan berish, ilojsizlik ma'nosini beradi: harakat behuda, natija oldindan ma'lum. O'zbekchada bu "...sang ham, ...masang ham", "qancha ...ma ham" bilan ifodalanadi. E'tibor bering: bu yerda ham buyruq shakli hech kimni undamaydi — aksincha, harakatning befoydaligini ta'kidlaydi.
Bog'liq qolip. Хоть bilan ham keladi: Хоть плачь, хоть смейся ("xoh yig'la, xoh kul" — baribir). Va ни... ни... bilan: Ни дать ни взять (turg'un ibora). Bu qoliplar so'zlashuv va xalq nutqiga xos.
3.5. Buyruq TO'SATDAN HARAKAT ("birdan ...b yubordi")
Bu — buyruq maylining eng kutilmagan ko'chma ma'nosi. Buyruq shakli (ko'pincha возьми́ да и + ikkinchi fe'l qolipida) o'tmishda ro'y bergan kutilmagan, to'satdan harakatni bildiradi. Ega — istalgan shaxs:
А он возьми́ да и скажи́ всю пра́вду.
— U esa birdan hamma haqiqatni aytib yubordi.
Она́ до́лго молча́ла, а пото́м возьми́ и запла́чь.
— U uzoq jim turdi, keyin birdan yig'lab yubordi.
Мы сиде́ли споко́йно, а он возьми́ да и уйди́.
— Biz osoyishta o'tirardik, u esa birdan turib ketdi.
И на́до же — она́ возьми́ да согласи́сь!
— Ajablanarlisi — u birdan rozi bo'lib qoldi!Bu qolipning "ruhi" — kutilmaganlik, favqulodda. Harakat o'tmishda bo'lgan, lekin so'zlovchi uni buyruq shaklida aytadi, chunki bu shakl kutilmagan, keskin, jonli ohang beradi. O'zbekchada "birdan ...b yubordi", "olib ...di", "...b qoldi" bilan beriladi. Ko'pincha возьми́ да (и) qo'shiladi — bu "olib-da" degan jonli undov.
Muhim shakl xususiyati. To'satdan harakat qolipida fe'l doim 2-shaxs birlik buyruq shaklida turadi, ega va zamon qanday bo'lishidan qat'i nazar: он возьми́, она́ скажи́, мы запла́чь. Ega ko'plik bo'lsa ham fe'l -те olmaydi: они́ возьми́ да и уйди́ ( возьми́те emas). Bu — qotib qolgan (o'zgarmas) qolip.
3.6. Shart mayli — MULOYIM iltimos va taklif
Endi ikkinchi katta bo'limga o'tamiz. Shart mayli (бы) ning eng ko'p uchraydigan nozik vazifasi — muloyimlik. бы buyruqni yumshatadi, iltimosni odobli qiladi:
Я бы попроси́л вас говори́ть ти́ше.
— Sizdan sekinroq gapirishingizni iltimos qilardim. (muloyim, hatto ogohlantiruvchi)
Не могли́ бы вы помо́чь мне?
— Menga yordam bera olmaysizmi? (juda muloyim iltimos)
Я бы посове́товал вам отдохну́ть.
— Sizga dam olishni maslahat berardim.
Вы бы присе́ли, в нога́х пра́вды нет.
— O'tirsangiz bo'lardi, tik turishning ma'nosi yo'q. (yumshoq taklif)Я бы попроси́л... — bu ayni paytda muloyim, lekin ba'zan ** pinhona ogohlantirish** ham bo'ladi ("iltimos qilardim — ya'ni to'xtating"). Не могли́ бы вы... — rus tilidagi eng odobli iltimos shakli. Вы бы + o'tgan shakl (вы бы присе́ли, вы бы отдохну́ли) — mayin, g'amxo'r taklif.
Uslub shkalasi. Сядь (buyruq, quruq) Сади́тесь (muloyimroq) Вы бы присе́ли / Не могли́ бы вы присе́сть? (eng muloyim, shart mayli). бы qancha ko'p — nutq shuncha yumshoq va odobli. Rasmiy va nozik vaziyatlarda aynan бы-shakl tanlanadi.
3.7. Shart mayli — EHTIYOTKOR fikr
бы fikrni kategorik emas, yumshoq, ehtiyotkor qiladi. So'zlovchi o'z fikrini "haqiqat" sifatida emas, "shaxsiy taxmin" sifatida beradi:
Я бы сказа́л, что э́то оши́бка.
— Men buni xato deb aytardim. (o'z fikrimni yumshoq bildiraman)
Я бы не стал так утвержда́ть.
— Men bunday deb qat'iy aytmagan bo'lardim. (ehtiyotkor rad)
Тут я бы поспо́рил.
— Bunisiga men e'tiroz bildirardim / bahslashardim.
Я бы отме́тил оди́н ва́жный моме́нт.
— Men bir muhim jihatni ta'kidlagan bo'lardim. (odobli kirish)Bu — ilmiy, ishbilarmon va ziyoli nutqining belgisi. Я бы сказа́л ("men aytardim") = "менимча, ehtimol" ohangi. Я бы не стал... — to'g'ridan-to'g'ri "yo'q" demasdan, muloyim rad etish. Bu shakl sizni quruq va qo'pol ko'rinishdan saqlaydi.
Solishtiring: Э́то оши́бка. (qat'iy: bu xato) Я бы сказа́л, что э́то оши́бка. (yumshoq: menimcha, bu xatoga o'xshaydi). Ikkinchisi — bahsni ochiq qoldiradi, suhbatdoshni hurmat qiladi. C1 darajada aynan shu ehtiyotkor registr kutiladi.
3.8. Shart mayli — ORZU / ARMON (бы + infinitiv)
Bu — ilg'or darajaning eng nozik nuqtalaridan biri. Orzu-istakni ifodalash uchun бы infinitiv bilan ishlatiladi — bu yerda o'tgan zamon shakli yo'q, ega esa ko'pincha jo'nalish kelishigida (Д.) yoki umuman yo'q:
Поспа́ть бы!
— Bir uxlab olsam edi! (orzu, hasrat bilan)
Мне бы отдохну́ть хоть немно́го.
— Menga bir ozgina dam olsam bo'lardi.
Уе́хать бы куда́-нибудь подальше от суеты́.
— Shovqindan uzoqroqqa ketib qolsam edi.
Сейча́с бы ча́шечку горя́чего ко́фе!
— Hozir bir piyola issiq qahva bo'lsa edi!
Тебе́ бы то́лько шути́ть!
— Sen faqat hazil qilishni bilasan-da! (yengil ta'na)Bu qolipning ikki turi bor:
- бы + infinitiv: Поспа́ть бы, отдохну́ть бы, уе́хать бы — "...sam edi" (sof orzu).
- Мне/тебе́ бы + infinitiv yoki ot: Мне бы отдохну́ть, Тебе́ бы поучи́ться, Сейча́с бы ко́фе — istak egasini Д. kelishigi ko'rsatadi.
O'zbekchada bu "...sam edi", "...sa bo'lardi", "koshki ...sa" bilan beriladi. Ohang — orzumand, hasratli, ba'zan yengil ta'nali.
Kuchaytiruvchilar: хоть бы, лишь бы, то́лько бы. Orzu-istak ko'pincha bu zarralar bilan kuchayadi:
- Хоть бы дождь переста́л! — Koshki yomg'ir to'xtasa! (umid, tilaklovchi)
- Лишь бы все бы́ли здоро́вы. — Faqat hamma sog' bo'lsa bo'lgani.
- То́лько бы успе́ть! — Faqat ulgursak edi! Bularda ham бы infinitiv yoki o'tgan shakl bilan keladi, "koshki / faqat ...sa edi" ohangida.
3.9. Shart mayli — ЧТОБЫ konstruksiyasi
что́бы — bu aslida что + бы birikmasi, shuning uchun undan keyin doim o'tgan zamon shakli keladi (bu — B1 dagi qoidaning davomi). C1 da uning uch nozik vazifasini ajratamiz:
a) Istak / talab bildiruvchi fe'llardan keyin (хоте́ть, жела́ть, тре́бовать, проси́ть, настаива́ть):
Я хочу́, что́бы ты пришёл во́время. — Vaqtida kelishingni istayman.
Она́ тре́бует, что́бы все молча́ли. — U hammaning jim turishini talab qiladi.
Я прошу́, что́бы вы меня́ вы́слушали. — Sizdan meni tinglashingizni so'rayman.Bu holatda bosh gap va ergash gapning egalari har xil: Я хочу́ — men, ты пришёл — sen. (Agar ega bir xil bo'lsa — infinitiv: Я хочу́ прийти́.)
b) Maqsad ergash gapi ("...ish uchun"):
Я включи́л свет, что́бы лу́чше ви́деть. — Yaxshiroq ko'rish uchun chiroqni yoqdim.v) Qat'iy talab / buyruq (что́бы! — mustaqil undov gap):
Что́бы э́того бо́льше не́ было! — Bunday narsa boshqa bo'lmasin!
Что́бы к ве́черу всё бы́ло гото́во! — Kechgacha hammasi tayyor bo'lsin!
Что́бы я тебя́ здесь бо́льше не ви́дел! — Seni bu yerda boshqa ko'rmayin!Bu — eng kuchli, eng qat'iy buyruq shakli, garchi grammatik jihatdan что́бы + o'tgan shakl bo'lsa ham. Ega bosh gapsiz, to'g'ridan-to'g'ri talab sifatida keladi. Ohang — keskin, buyruqdan ham qat'iyroq.
Diqqat. Что́бы dan keyin hech qachon kelasi zamon yoki infinitiv + shaxs ishlatilmaydi, agar egalar har xil bo'lsa: Хочу́, что́бы ты придёшь Хочу́, что́бы ты пришёл. что́бы ichidagi бы aynan shart maylni talab qiladi, shuning uchun — doim o'tgan shakl.
3.10. Shart mayli — noreal shart nozikliklari va бы joyi
Noreal shart (B1) endi nozik qirralar bilan boyiydi.
a) бы zarrasining joyi — erkin, lekin ma'noli. бы gapda erkin ko'chadi, lekin u odatda eng muhim (urg'uli) so'zdan keyin turadi:
Я бы э́то сде́лал. ~ Я э́то сде́лал бы. ~ Э́то я бы сде́лал.
— Men buni qilardim. (ma'no bir xil, urg'u biroz siljiydi)бы ko'pincha bog'lovchi yoki zarraga yopishadi: что́бы, е́сли бы, как бы, лишь бы, то́лько бы, хоть бы. Bu — qotib qolgan birikmalar.
b) бы takrori — uzun gapda. Uzun noreal shart gapida бы har ikki bo'lakda takrorlanadi (bittasini tushirib qoldirish — xato):
Е́сли бы я знал, я бы предупреди́л.
— Bilganimda, ogohlantirardim. (ikki бы!)v) Е́сли бы да кабы — turg'un ibora. Amalga oshmas orzuni kinoya bilan rad etadi:
— Е́сли бы у меня́ бы́ли де́ньги...
— Е́сли бы да кабы́, во рту́ росли́ грибы́.
— «Koshki-koshki» bilan ish bitmaydi (bo'lmagan gapni orzu qilma).g) Как бы не... — xavotir. Yomon natijadan qo'rquvni bildiradi:
Как бы не опозда́ть. — Kechikib qolmasak edi.
Как бы чего́ не вы́шло. — Biror ko'ngilsizlik bo'lmasa edi.3.11. Mayllar chegarasi — bir-biriga o'tish
Endi umumlashtiramiz. C1 darajaning bosh g'oyasi shuki, mayllar bir-biriga oqib o'tadi — bitta shakl boshqa maylning ma'nosini oladi:
BUYRUQ SHART: Приди́ он во́время... (= е́сли бы пришёл)
BUYRUQ MAJBURIYAT: А ты рабо́тай. (= прихо́дится рабо́тать)
BUYRUQ O'TMISH: Он возьми́ да уйди́. (= вдруг ушёл)
SHART BUYRUQ: Что́бы всё бы́ло гото́во! (= сде́лай!)
SHART ILTIMOS: Не могли́ бы вы...? (= пожа́луйста)
SHART SO'ROQ: Я бы спроси́л... (yumshoq savol)Umumlashtiruvchi mantiq. Mayl shakli — bu "qobiq"; uning ichidagi ma'noni kontekst to'ldiradi. Приди́ — qobig'i buyruq, lekin kontekst uni "shart" qiladi. Что́бы бы́ло гото́во — qobig'i shart, lekin kontekst uni "qat'iy buyruq" qiladi. C1 so'zlovchi shaklga emas, butun gapning ma'nosiga qaraydi. Har safar so'rang: "Bu shakl bu yerda haqiqatan buyuryaptimi / faraz qilyaptimi, yoki boshqa vazifa bajaryaptimi?"
4. Ko'p misollar
Buyruq SHART (е́сли бы o'rnida):
Приди́ по́мощь во́время, дом бы спасли́. — Yordam vaqtida kelganida, uyni qutqarib qolishardi.
Знай мы об э́том, мы бы не пое́хали. — Buni bilganimizda, bormasdik.
Будь я на твоём ме́сте, я бы согласи́лся. — Sening o'rningda bo'lsam, rozi bo'lardim.
Случи́сь что-нибу́дь — сра́зу звони́. — Biror narsa bo'lsa, darrov qo'ng'iroq qil. (real shart)
Попади́сь он мне тогда́, я бы ему́ всё сказа́л. — O'shanda uchrab qolganida, hammasini aytardim.Buyruq MAJBURIYAT / NOILOJLIK:
Он веселится, а я за него́ красне́й. — U aysh qiladi, uyalishga esa men majburman.
Все ушли́ домо́й, а ты тут дежу́рь. — Hamma uyiga ketdi, sen esa bu yerda navbatchilik qil(ishga majbursan).
Слома́ется — покупа́й но́вый, а де́нег нет. — Buzilsa — yangisini olishing kerak, pul esa yo'q.
Он ошиба́ется, а ты за него́ отдува́йся. — U xato qiladi, javobini men berishim kerak.Buyruq BEFOYDALIK:
Спо́рь не спо́рь — реше́ние уже́ при́нято. — Bahslashsang ham, bahslashmasang ham — qaror qabul qilingan.
Беги́ не беги́, а на по́езд ты опозда́л. — Yugursang ham, yugurmasang ham — poyezdga kechikding.
Как ни проси́, он не переду́мает. — Qanchalik iltimos qilma, u fikrini o'zgartirmaydi.
Хоть плачь, хоть смейся — ничего́ не изме́нишь. — Xoh yig'la, xoh kul — hech nimani o'zgartirolmaysan.Buyruq TO'SATDAN HARAKAT:
А он возьми́ да и уе́ди в друго́й го́род. — U esa birdan boshqa shaharga ketib qoldi.
Она́ слу́шала, слу́шала, да вдруг возьми́ и рассмейся. — U tinglab-tinglab, birdan kulib yubordi.
Мы ждём его́, а он возьми́ да и не приди́. — Biz uni kutamiz, u esa birdan kelmay qoldi.
Ребёнок возьми́ да и спроси́: «А почему́?» — Bola birdan so'rab qoldi: "Nega?"Shart MULOYIM iltimos / taklif:
Я бы попроси́л вас не шуме́ть. — Sizdan shovqin qilmaslikni iltimos qilardim.
Не могли́ бы вы подожда́ть мину́тку? — Bir daqiqa kutib turolmaysizmi?
Вы бы отдохну́ли, у вас уста́лый вид. — Dam olsangiz bo'lardi, charchagan ko'rinasiz.
Я бы предложи́л друго́й вариа́нт. — Men boshqa variantni taklif qilardim.Shart EHTIYOTKOR fikr:
Я бы не сказа́л, что э́то легко́. — Men buni oson deb aytmagan bo'lardim.
Тут я бы засомнева́лся. — Bunisiga men shubha bilan qarardim.
Я бы добавил, что вопро́с сло́жный. — Qo'shimcha qilardimki, masala murakkab.
Пожа́луй, я бы согласи́лся с ва́ми. — Balki, men siz bilan rozi bo'lardim.Shart ORZU (бы + infinitiv):
Отдохну́ть бы недельку у мо́ря! — Dengiz bo'yida bir hafta dam olsam edi!
Сейча́с бы горя́чего ча́ю с лимо́ном. — Hozir limonli issiq choy bo'lsa edi.
Ему́ бы то́лько поспа́ть. — U faqat uxlashni o'ylaydi.
Хоть бы всё обошло́сь! — Koshki hammasi yaxshi tugasa!
Нам бы до́ дому добра́ться до темноты́. — Qorong'i tushguncha uyga yetib olsak edi.Shart ЧТОБЫ (talab / qat'iy buyruq):
Я хочу́, что́бы вы меня́ по́няли. — Meni tushunishingizni istayman.
Что́бы к утру́ отчёт лежа́л у меня́ на столе́! — Ertalabga hisobot stolimda tursin!
Роди́тели хотя́т, что́бы де́ти бы́ли сча́стливы. — Ota-onalar bolalarining baxtli bo'lishini istaydi.
Что́бы бо́льше э́того не повторя́лось! — Bu boshqa takrorlanmasin!Juftliklarni yonma-yon his qiling:
- Приди́ во́время! (buyruq: vaqtida kel!) Приди́ он во́время... (shart: kelganida edi...)
- Рабо́тай! (buyruq: ishla!) А я рабо́тай (majburiyat: ishlashga majburman)
- Сядь. (quruq buyruq) Вы бы присе́ли (muloyim taklif)
- Э́то оши́бка. (qat'iy) Я бы сказа́л, что э́то оши́бка (ehtiyotkor)
5. Talaffuz bo'limi
- приди́ /pri-DI/ — urg'u oxirgi -ди́ da; shart ma'nosida (приди́ он...) ohang ko'tarilib, pauza bilan aytiladi: "pri-DI | on vóvremya".
- возьми́ да и /vaz-MI da i/ — urg'u -ми́ da; да и qismi tez, bir bo'lib qo'shiladi: "vazmí-da-i"; to'satdan harakat ohangi — keskin, jonli.
- бы /bı/ — doim urg'usiz, oldingi so'zga suyanadi: я бы "yá-bı", сде́лал бы "sdyélal-bı". "ы" — o'zbekcha "i"dan qattiqroq, orqada tovush.
- что́бы /SHTO-bı/ — "ч" bu yerda "sh" o'qiladi: "shtóbı"; urg'u boshda; бы qismi urg'usiz. Qat'iy talabda (Что́бы всё бы́ло гото́во!) ohang keskin pasayadi .
- не могли́ бы вы /ni-mag-LI-bı-vı/ — bir oqim sifatida, muloyim, ko'tariluvchi ohang bilan: "nimaglí-bı-vı?"; iltimos ohangi.
- поспа́ть бы /pas-PAT-bı/ — orzu ohangi: -па́ть cho'zilib, hasrat bilan: "paspá-a-t'-bı!"; oxiri yumshoq "т'".
- хоть бы /XOT-bı/ — "х" — o'zbekcha "x" (bo'g'iz tovushi); бы ergashadi: "xót'-bı"; tilaklovchi, umidli ohang.
Ohang — ma'no ajratuvchi. Bir xil shakl (приди́, рабо́тай) turli ohang bilan turli ma'no beradi. Buyruqda ovoz qat'iy, pasayadi: Приди́! . Shart ma'nosida ovoz ko'tarilib, keyin pauza: Приди́ он во́время | ... Majburiyat/norozilikda ovoz cho'zilib, achinuvchi: А я рабо́-о-тай. Orzuda ovoz hasratli, cho'zilgan: Поспа́-а-ть бы! Ovoz chiqarib mashq qilganda aynan shu farqlarni his qiling.
Topshiriq. Har bir juftni ketma-ket, ohangni almashtirib ayting: Приди́! (buyruq) — Приди́ он... (shart); Рабо́тай! (buyruq) — А я рабо́тай (majburiyat); Что́бы гото́во! (talab) — Я хочу́, что́бы... (istak).
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| приди́ он... | при-ди́ | (u) kelganida edi (shart) | Приди́ он во́время, всё бы́ло бы ина́че. |
| будь я... | будь | (men) bo'lganimda (shart) | Будь я на твоём ме́сте, я бы отказа́лся. |
| знай я... | знай | (men) bilganimda (shart) | Знай я об э́том, я бы не молча́л. |
| возьми́ да и... | возь-ми́ да и | olib birdan ...b yubordi | Он возьми́ да и уйди́. |
| а ты рабо́тай | а ты ра-бо́-тай | sen esa ishlashga majbursan | Все ушли́, а ты дежу́рь. |
| проси́ не проси́ | про-си́ не про-си́ | so'rasang ham foydasi yo'q | Проси́ не проси́ — не даст. |
| как ни стара́йся | как ни ста-ра́й-ся | qanchalik urinma ham | Как ни стара́йся, всем не угоди́шь. |
| я бы попроси́л | я бы по-про-си́л | iltimos qilardim (muloyim) | Я бы попроси́л вас ти́ше. |
| не могли́ бы вы | не мог-ли́ бы вы | ...a olmaysizmi (odobli) | Не могли́ бы вы помо́чь? |
| я бы сказа́л | я бы ска-за́л | menimcha, deb aytardim | Я бы сказа́л, что э́то ва́жно. |
| поспа́ть бы | по-спа́ть бы | bir uxlab olsam edi (orzu) | Поспа́ть бы часо́к! |
| мне бы... | мне бы | menga ...sa bo'lardi (orzu) | Мне бы отдохну́ть. |
| хоть бы | хоть бы | koshki ...sa (tilak) | Хоть бы дождь переста́л. |
| лишь бы | лишь бы | faqat ...sa bo'lgani | Лишь бы все бы́ли здоро́вы. |
| то́лько бы | то́ль-ко бы | faqat ...sa edi (umid) | То́лько бы успе́ть! |
| что́бы (talab) | что́-бы | ...sin! (qat'iy buyruq) | Что́бы всё бы́ло гото́во! |
| как бы не... | как бы не | ...b qolmasak edi (xavotir) | Как бы не опозда́ть. |
| е́сли бы да кабы́ | е́с-ли бы да ка-бы́ | «koshki-koshki» (behuda orzu) | Е́сли бы да кабы́... |
Yodlash qoidasi. Har konstruksiyani "shakl + yashirin ma'no" yorlig'i bilan yodlang: приди́ он — "buyruq shakli, shart ma'nosi"; возьми́ да и — "buyruq shakli, o'tmish to'satdan"; поспа́ть бы — "бы + infinitiv, orzu". Shakl emas, aynan shu yorliq to'g'ri ishlatishga yordam beradi.
7. Dialog
Ikki hamkasb — Азиз (rus tilini C1 da o'rganayotgan o'zbek) va Ольга (rus tilida so'zlashuvchi) — ish kunidan keyin gaplashadi:
— Ох, устал я сего́дня. Поспа́ть бы часо́к пря́мо сейча́с.
— Uf, bugun charchadim. Hozir bir soat uxlab olsam edi.
(бы + infinitiv — orzu)
— Понима́ю. Знай я, что бу́дет сто́лько рабо́ты, я бы взяла́ выходно́й.
— Tushunaman. Buncha ish bo'lishini bilganimda, dam olish kuni olardim.
(Знай я = е́сли бы я знала — buyruq shakli shart ma'nosida)
— Да уж. Все давно́ ушли́ домо́й, а мы тут сиди́ да отчёт пиши́.
— Ha-da. Hamma allaqachon uyiga ketdi, biz esa o'tirib hisobot yozishga majburmiz.
(сиди́ да пиши́ — buyruq shakli majburiyat ma'nosida)
— И спо́рить бесполе́зно. Спо́рь не спо́рь — сро́ки не передви́нут.
— Bahslashishdan foyda yo'q. Bahslashsang ham, bahslashmasang ham — muddatni surmaydi.
(спо́рь не спо́рь — befoydalik)
— Слу́шай, я бы предложи́ла разде́лить рабо́ту. Не могла́ бы ты взять втору́ю часть?
— Eshit, men ishni bo'lishni taklif qilardim. Ikkinchi qismini olsang bo'lmasmi?
(я бы предложи́ла / не могла́ бы ты — muloyim taklif va iltimos)
— Договори́лись. Хоть бы нача́льник за́втра не потре́бовал ещё и презента́цию!
— Kelishdik. Koshki boshliq ertaga taqdimotni ham talab qilmasa!
(хоть бы не — tilaklovchi xavotir)
— Не говори́. А то он возьми́ да и назна́чь совеща́ние на у́тро.
— Aytmagin. Yana birdan ertalabga majlis tayinlab qo'yishi mumkin.
(возьми́ да и назна́чь — kutilmagan harakat ehtimoli)
— Всё, дово́льно. Что́бы че́рез час нас здесь уже́ не́ было!
— Bo'ldi, yetar. Bir soatdan keyin bu yerda bo'lmaylik!
(что́бы... не́ было — qat'iy, o'zimizga qaratilgan talab)E'tibor bering. Bir dialogda mayllarning deyarli barcha ko'chma ma'nolari ishladi: orzu (поспа́ть бы), buyruqshart (знай я), buyruqmajburiyat (сиди́ да пиши́), befoydalik (спо́рь не спо́рь), muloyim iltimos (не могла́ бы ты), tilak (хоть бы не), to'satdan harakat (возьми́ да и назна́чь), qat'iy talab (что́бы... не́ было). Bularning hech biri "quruq grammatika" emas — har biri jonli hissiyot va ohang bilan keladi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Buyruqshart konstruksiyasida бы qo'shib yuborish: Приди́ бы он во́время... Приди́ он во́время... Sabab: shart bo'lagida buyruq shakli быsiz keladi (приди́, знай, будь); бы faqat natija bo'lagida bo'ladi: ...всё бы́ло бы ина́че. Ikkalasini aralashtirmang.
To'satdan harakat qolipida -те qo'shish yoki zamonni o'zgartirish: Они́ возьми́те да и ушли́. Они́ возьми́ да и уйди́. Sabab: bu qolipda fe'l doim 2-shaxs birlik buyruq shaklida qotib qoladi — ega ko'plik yoki o'tmish bo'lsa ham: возьми́ да и + [buyruq shakli].
Что́бы dan keyin kelasi zamon ishlatish (o'zbek/ingliz mantiqi ta'sirida): Хочу́, что́бы ты придёшь. Хочу́, что́бы ты пришёл. Sabab: что́бы = что + бы, u doim o'tgan zamon shaklini talab qiladi — egalar har xil bo'lsa. бы + kelasi zamon mumkin emas.
Orzu qolipida infinitiv o'rniga o'tgan shakl yoki noto'g'ri ega: Я бы поспа́л бы (ikki marta бы). Поспа́ть бы! yoki Я бы поспа́л. Sabab: бы + infinitiv (поспа́ть бы) — sof orzu, egasiz; бы + o'tgan shakl (я поспа́л бы) — shartli. Ularni aralashtirib, бы ni ikki marta qo'ymang.
Muloyim iltimosni quruq buyruq bilan almashtirish (rasmiy vaziyatda): Помоги́! (notanish katta odamga). Не могли́ бы вы помо́чь? / Я бы попроси́л вас помо́чь. Sabab: rasmiy va nozik vaziyatda бы-shakl odob talabidir; quruq buyruq qo'pol eshitiladi.
Ehtiyotkor fikrni kategorik aytish (bahsda, ilmiy nutqda): Вы непра́вы. Я бы с ва́ми не согласи́лся. / Тут я бы поспо́рил. Sabab: C1 registrida to'g'ridan-to'g'ri "siz noto'g'risiz" qo'pol; бы fikrni yumshatadi va suhbatdoshni hurmat qiladi.
Mini-mashq. Har bir gapda buyruq/shart shakli qanday ma'no beryaptini aniqlang (shart / majburiyat / befoydalik / to'satdan harakat / orzu / iltimos):
1. Будь я бога́че, я бы путеше́ствовал. (___)
2. Все спят, а я сторожи́. (___)
3. Крути́ не крути́, а призна́ться придётся. (___)
4. А она́ возьми́ да и согласи́сь. (___)
5. Отдохну́ть бы хоть денёк! (___)
6. Не могли́ бы вы говори́ть поме́дленнее? (___)(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Noreal shartni buyruqshart konstruksiyasiga aylantiring (е́сли бы buyruq shakli):
Е́сли бы он пришёл во́время, всё бы́ло бы ина́че. ___ он во́время, ...
Е́сли бы я знал а́дрес, я бы написа́л. ___ я а́дрес, ...
Е́сли бы я был на твоём ме́сте, я бы отказа́лся. ___ я на твоём ме́сте, ...Mashq 2. Buyruq/shart shakli qaysi ko'chma ma'noni beradi? (shart / majburiyat / befoydalik / to'satdan harakat):
Он отдыха́ет, а ты за него́ отвеча́й. ___
Приди́ по́мощь во́время, дом бы спасли́. ___
Проси́ не проси́ — он не переду́мает. ___
А он возьми́ да и уе́ди. ___Mashq 3. бы + infinitiv orzu qolipini tuzing (namunaga qarang):
Namuna: (dam olmoq) Отдохну́ть бы!
(uxlamoq — поспа́ть) ___
(dengizga ketmoq — уе́хать) ___
(issiq choy — hozir) Сейча́с бы ___Mashq 4. что́бы bilan to'ldiring — to'g'ri shakl (o'tgan zamon!) qo'ying:
Я хочу́, что́бы ты (прийти́) ___ во́время.
Она́ тре́бует, что́бы все (молча́ть) ___ .
Что́бы к утру́ всё (быть) ___ гото́во!Mashq 5. Quruq buyruqni muloyim shartli shaklga aylantiring:
Помоги́ мне. Не могли́ бы вы ___ ? / Я бы ___
Подожди́те. Вы бы ___ / Не могли́ бы вы ___
Не шуми́те. Я бы попроси́л вас ___Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
Приди́ бы он во́время, всё бы́ло бы ина́че.
Хочу́, что́бы ты придёшь за́втра.
Они́ возьми́те да и ушли́.
Я бы поспа́л бы часо́к.Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring (mos ko'chma ma'noni tanlang):
Bir uxlab olsam edi! ___
Sizdan sekinroq gapirishni iltimos qilardim. ___
Hamma ketdi, men esa navbatchilik qilaman. ___
U esa birdan rozi bo'lib qoldi. ___
Ertalabga hisobot tayyor bo'lsin! ___Mashq 8 (fikrlash). Quyidagi vaziyatga mos gap tuzing (mayl ko'chma ma'nosidan foydalaning):
1. Charchadingiz, dam olishni orzu qilyapsiz. ___
2. Suhbatdoshingiz fikriga muloyim e'tiroz bildiring. ___
3. Xodimga qat'iy topshiriq bering (что́бы bilan). ___
4. Kutilmagan o'tmish voqeasini hikoya qiling. ___10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Ma'no aniqlash o'yini: Wisar AIdan buyruq/shart shaklidagi 10 ta gap berishni so'rang (yarmi to'g'ridan-to'g'ri, yarmi ko'chma ma'noda); har biriga ma'nosini ayting — "haqiqiy buyruq / shart / majburiyat / befoydalik / to'satdan harakat / orzu / iltimos". AI xatolaringizni tushuntirsin.
Aylantirish mashqi: AIdan 6 ta е́сли бы li noreal shart gapini bersin; har birini buyruqshart konstruksiyasiga (приди́ он, знай я, будь я...) aylantiring. AI shakl va ma'noni tekshirsin.
Muloyimlik registri: AIga 5 ta quruq buyruq bering (помоги́, подожди́, замолчи́...); har birini uch darajada yumshating: (a) -те bilan, (b) вы бы + o'tgan shakl, (v) не могли́ бы вы...?. AI qaysi vaziyatga qaysi daraja mosligini baholasin.
Orzu-hasrat sahnasi: AIdan "og'ir ish kunidan keyin" sahnasini o'ynashni so'rang; siz kamida 5 ta orzu-istak gapini (поспа́ть бы, отдохну́ть бы, хоть бы..., мне бы..., сейча́с бы...) ishlating. AI ohang tabiiy chiqqanini baholasin.
To'satdan hikoya: AIdan kichik voqea bersin; siz uni возьми́ да и... qolipi bilan qayta hikoya qiling (kamida 3 marta). AI qolip to'g'ri (o'zgarmas buyruq shakli) ishlatilganini tekshirsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Будь я бога́че... shart (= е́сли бы я был бога́че).
- Все спят, а я сторожи́ majburiyat (navbatchilikka majburman).
- Крути́ не крути́... befoydalik (tan berish).
- А она́ возьми́ да и согласи́сь to'satdan harakat (birdan rozi bo'ldi).
- Отдохну́ть бы... orzu (бы + infinitiv).
- Не могли́ бы вы... iltimos (muloyim).
Mashq 1: Приди́ он во́время, всё бы́ло бы ина́че; Знай я а́дрес, я бы написа́л; Будь я на твоём ме́сте, я бы отказа́лся.
Mashq 2: Он отдыха́ет, а ты отвеча́й majburiyat; Приди́ по́мощь во́время shart; Проси́ не проси́ befoydalik; возьми́ да и уе́ди to'satdan harakat.
Mashq 3: Поспа́ть бы!; Уе́хать бы к мо́рю!; Сейча́с бы горя́чего ча́ю (yoki: ча́шку ча́я).
Mashq 4: что́бы ты пришёл во́время; что́бы все молча́ли; Что́бы к утру́ всё бы́ло гото́во! (Barchasida — o'tgan zamon shakli!)
Mashq 5 (namuna): Не могли́ бы вы помо́чь мне? / Я бы попроси́л вас помо́чь; Вы бы подожда́ли / Не могли́ бы вы подожда́ть; Я бы попроси́л вас не шуме́ть.
Mashq 6:
- Приди́ бы он Приди́ он во́время (shart bo'lagida бы yo'q).
- Хочу́, что́бы ты придёшь Хочу́, что́бы ты пришёл (o'tgan shakl).
- Они́ возьми́те да и ушли́ Они́ возьми́ да и уйди́ (o'zgarmas buyruq shakli).
- Я бы поспа́л бы Поспа́ть бы (yoki: Я бы поспа́л — bitta бы).
Mashq 7 (namuna): Поспа́ть бы! · Я бы попроси́л вас говори́ть поти́ше. · Все ушли́, а я дежу́рь. · А он возьми́ да и согласи́сь. · Что́бы к утру́ отчёт был гото́в!
Mashq 8 (namunaviy javoblar):
- Поспа́ть бы хоть часо́к! / Отдохну́ть бы недельку.
- Я бы с ва́ми не совсе́м согласи́лся. / Тут я бы поспо́рил.
- Что́бы к концу́ дня отчёт был у меня́ на столе́!
- Он до́лго ду́мал, а пото́м возьми́ да и уе́ди в дере́вню. (Sizning javoblaringiz boshqacha bo'lishi mumkin — asosiysi mos ko'chma ma'no to'g'ri ishlatilsin.)
12. Xulosa va keyingi darsga ko'prik
- Mayl shakli — bu "qobiq", ma'noni kontekst to'ldiradi. C1 darajada buyruq va shart mayllari o'z chegarasidan chiqib, kutilmagan vazifalarni bajaradi.
- Buyruq maylining ko'chma ma'nolari: (1) shart — Приди́ он во́время... (= е́сли бы пришёл); (2) majburiyat/noiloj — А ты рабо́тай (ishlashga majburman); (3) befoydalik — Проси́ не проси́ (foydasi yo'q); (4) to'satdan harakat — Он возьми́ да и уйди́ (birdan ketib qoldi, o'zgarmas shakl).
- Shart maylining nozik holatlari: (1) muloyim iltimos — Не могли́ бы вы...?, Я бы попроси́л; (2) ehtiyotkor fikr — Я бы сказа́л, что...; (3) orzu — Поспа́ть бы!, Мне бы отдохну́ть (бы + infinitiv); (4) что́бы — istak, maqsad va qat'iy talab (Что́бы всё бы́ло гото́во!); (5) noreal shart nozikliklari — бы joyi, хоть бы, лишь бы, как бы не, е́сли бы да кабы́.
- Oltin qoida: buyruq/shart shaklini ko'rganda o'zingizga savol bering — "Bu shakl bu yerda haqiqatan buyuryaptimi / faraz qilyaptimi, yoki boshqa ma'no beryaptimi?" Javobni butun gap va ohang beradi, yolg'iz shakl emas.
- Ohang — ma'no ajratuvchi: buyruqda qat'iy , shartda ko'tarilib-pauza |, majburiyatda achinuvchi-cho'zilgan, orzuda hasratli. Bir shakl, to'rt ohang, to'rt ma'no.
Keyingi dars — C1 — 5-dars: Kelishik — nozik variantlar (паде́жные варианты). Bugun siz mayllarning nozik qirralarini egalladingiz; endi kelishiklarning ilg'or nozikliklariga o'tamiz. Qaratqich kelishigidagi -у / -а variantlari (ча́шка ча́ю вкус ча́я, ло́жка са́хару цена́ са́хара), o'rin kelishigidagi -у / -е farqi (в лесу́ о ле́се, на краю́ о кра́е) va kelishik shakllarining sinonimiyasi — ya'ni bir ma'noni ikki kelishikda ifodalash imkoni. Bugungi "shakl bir, ma'no ko'p" mantig'i o'sha yerda bevosita davom etadi. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!