WisarWisar
Rus tili kursi/C1 Ilgor33 daqiqa

C1 — 6-dars: Predloglar — nozik ma'nolar (то́нкие значе́ния предло́гов) — по/за/при/о/с ning ko'p ma'noliligi va sinonim predloglar farqi

C1 — ILG'OR · 6-dars


1. Dars nomi va maqsad

A2 va B1 darajalarida siz predloglarni kelishik boshqaruvi nuqtai nazaridan o'rgandingiz: напро́тив + Р., ме́жду + Т., че́рез + В. Har bir predlog o'z kelishigini "chaqiradi" — bu tayanch qoida edi. B2 da esa fe'l boshqaruvida predlogning fe'lga "yopishishini" ko'rdingiz (зави́сеть от, наде́яться на). Endi C1 darajasida biz butunlay boshqa qatlamga o'tamiz: bitta predlog qanday qilib o'nlab turli ma'noni ifodalashi va bir necha predlog qanday qilib bir-biriga yaqin, ammo aynan bir xil bo'lmagan ma'no berishi.

Bu — ilg'or bosqichning eng nozik hududlaridan biri. C1 darajada rus tilida so'zlashuvchi kishi по оши́бке (xato bilan) va из-за оши́бки (xato tufayli) o'rtasidagi farqni his qiladi; с горы́ (tog'dan pastga) va из го́ры (tog'ning ichidan) ni chalkashtirmaydi; при жи́зни (tirikligida) va в жи́зни (hayotda) ni ajratadi. Bu farqlar grammatik jadvalga sig'maydi — ular ma'no tuyg'usi (языково́е чутьё) darajasida yashaydi. Bugungi darsning maqsadi — o'sha tuyg'uni tizimli ravishda shakllantirish.

Bu darsda siz:

  1. Ko'p ma'noli beshta asosiy predlogniпо, за, при, о, с — har birining ma'no "yelpig'ichi" bilan o'zlashtirasiz: bir predlog joy, vaqt, sabab, maqsad, vosita, me'yor va boshqa ma'nolarni qanday berishini ko'rasiz.
  2. Manba predloglarini (из / от / с) nozik farqlab ishlatasiz: из до́ма (uy ichidan), от до́ма (uy yonidan), с рабо́ты (ishdan).
  3. В va НА ning eng chalkash holatlarini (в по́езде / на по́езде, в Украи́не / на Украи́не) tahlil qilasiz.
  4. Sinonim predloglar juftliklarini ajratasiz: о / об / про (haqida), из-за / благодаря́ / всле́дствие (sabab), для / ра́ди (maqsad).
  5. Kitobiy ПО + Р. konstruksiyasini (по оконча́нии, по прие́зде, по возвраще́нии) rasmiy uslubda to'g'ri qo'llaysiz.

Qanday ishlash kerak: bu dars — yodlash emas, his qilish darsi. 3-bo'limdagi har bir ma'no ostidagi misollarni ovoz chiqarib o'qing va o'zbekcha tarjimasi bilan solishtiring: "nega bu yerda по, u yerda из-за?" degan savolni har safar bering. 8-bo'limdagi tipik xatolarni alohida diqqat bilan o'qing — ular aynan o'zbek tilida so'zlashuvchi ilg'or o'quvchining "shift"lari. Mashqlarni (9-bo'lim) kitobga qaramay yeching, faqat tugatgach 11-bo'limdan tekshiring.


2. Avvalgi darslardan takror — predlog + kelishik tizimi

Nozik ma'nolarga o'tishdan oldin, bitta muhim g'oyani mustahkamlaymiz: ko'p ma'noli predlog ko'pincha ma'nosiga qarab turli kelishikni boshqaradi. Ya'ni bir predlogning "yelpig'ichi" faqat ma'noda emas, kelishikda ham ochiladi. Buni eslash uchun avval kelishik-savol tizimini tiklaymiz:

Kelishik Savol Namuna forma
роди́тельный (Р.) кого́? чего́? до́ма, рабо́ты, боле́зни
да́тельный (Д.) кому́? чему́? у́лице, ве́черу, пра́вилам
вини́тельный (В.) кого́? что? хлеб, час, го́ру
твори́тельный (Т.) кем? чем? до́мом, дру́гом, ошибкой
предло́жный (П.) о ком? о чём? где? до́ме, по́езде, жи́зни

Bugungi beshta predlog qaysi kelishiklar bilan ishlashini oldindan ko'ring (bu — darsning "xaritasi"):

text
ПО    Д. (asosiy: по у́лице, по вечера́м)  ·  В. (по два)  ·  Р./П. (kitobiy: по оконча́нии)
ЗА    Т. (за до́мом — joy)  ·  В. (за хле́бом — maqsad, за час — vaqt)
ПРИ   faqat П. (при жи́зни, при мне) — bitta kelishik, ko'p ma'no
О     П. (о рабо́те) — haqida ma'nosida
С     Р. (с горы́)  ·  Т. (с дру́гом)  ·  В. (с неде́лю — taxminan)

Muhim g'oya: при predlogi faqat bitta kelishik (П.) bilan ishlaydi, ammo o'nga yaqin ma'no beradi — bu yerda ma'noni kontekst ajratadi. Aksincha, по va с bir necha kelishik bilan ishlaydi — bu yerda ma'noni kelishik ham ajratadi (с горы́ Р. = "pastga", с дру́гом Т. = "birga"). C1 da siz ikkala mexanizmni ham his qilishingiz kerak: qachon kontekst, qachon kelishik ma'noni belgilaydi.

Tez mashq: quyidagi iboralarda kelishikni ayting — по у́лице (?), за хле́бом (?), при мне (?), с горы́ (?). (Javob: Д. · Т. · П. · Р.)


3. Asosiy tushuntirish (chuqur)

Bu — darsning yuragi. Har bir predlogni alohida "ma'no yelpig'ichi" sifatida ochamiz. Har bir ma'noni savol bilan bog'lang: predlog qaysi savolga javob berayotganini aniqlasangiz, ma'noni to'g'ri tanlaysiz.

3.1. ПО — eng ko'p ma'noli predlog

По — rus tilidagi eng "sig'imli" predloglardan biri. U asosan дательный (Д.) bilan ishlaydi, ammo ma'nolari juda xilma-xil. Quyida ularni bittalab ochamiz:

(a) JOY — sirt bo'ylab, ichida harakat (где? по чему́?):

text
идти́ по у́лице          ko'cha bo'ylab yurmoq       (bir chiziq bo'ylab)
гуля́ть по па́рку        park bo'ylab sayr qilmoq     (butun hudud ichida)
разброса́ть по ко́мнате  xona bo'ylab sochib tashlamoq (butun yuza)
плыть по реке́          daryo bo'ylab suzmoq

Bu yerda по "sirt yoki hudud bo'ylab tarqoq harakat" ma'nosini beradi — в (aniq ichkariga) yoki на (aniq ustiga) dan farq qiladi: идти́ в парк (parkka kirmoq, yo'nalish) гуля́ть по па́рку (park ichida aylanib yurmoq).

(b) VAQT — takroriy davr (когда́? как ча́сто?):

text
по вечера́м             oqshomlari (har oqshom)
по понеде́льникам       dushanbalarda (har dushanba)
по выходны́м            dam olish kunlari
по утра́м               ertalablari

Diqqat: vaqt ma'nosida по ko'plik дательный oladi va takrorni bildiradi: по вечера́м = "har oqshom, muntazam". Buni ве́чером (bir marta, bir oqshom) bilan solishtiring: Ве́чером я пришёл (bir oqshom keldim) По вечера́м я чита́ю (har oqshom o'qiyman).

(c) VOSITA / kanal — nima orqali (по чему́? как?):

text
говори́ть по телефо́ну   telefon orqali gaplashmoq
отпра́вить по по́чте     pochta orqali jo'natmoq
смотре́ть по телеви́зору  televizor orqali ko'rmoq
узна́ть по интерне́ту    internet orqali bilmoq

Bu — "aloqa/uzatish kanali" ma'nosi. O'zbekcha "orqali" ga to'g'ri keladi.

(d) SABAB — ko'pincha rasmiy/salbiy sabab (почему́? по како́й причи́не?):

text
по оши́бке              xato bilan / xato tufayli
по боле́зни             kasallik sababli
по невнима́тельности    e'tiborsizlik sababli
по причи́не (rasmiy)    sabab tufayli
отсу́тствовать по боле́зни  kasallik sababli qatnashmaslik

Nozik farq — по оши́бке vs из-за оши́бки: по оши́бке — "beixtiyor, adashib" (harakatning usuli: Я взял по оши́бке чужо́й зонт — adashib begona soyabon oldim). из-за оши́бки — "xato tufayli (oqibat sifatida)": Из-за оши́бки в докуме́нте нас задержа́ли — hujjatdagi xato tufayli bizni ushlab qolishdi. Birinchisi — usul, ikkinchisi — sabab-oqibat.

(e) ME'YOR / mezon — nimaga muvofiq (по чему́? согла́сно чему́?):

text
по пра́вилам            qoidalarga muvofiq
по зако́ну              qonunga ko'ra
по пла́ну               reja bo'yicha
по расписа́нию          jadval bo'yicha
рабо́тать по специа́льности  mutaxassislik bo'yicha ishlamoq

(f) MIQDOR — taqsimot, "har biriga" (по ско́лько?):

text
по два                 ikkitadan
по одному́              bittadan
дать всем по я́блоку     hammaga bittadan olma bermoq
по сто рубле́й          yuz rubldan

Diqqat: taqsimot ma'nosida по raqamlar bilan murakkab boshqaruvga ega. Bir sonda: по одному́, по два, по три, по четы́ре (Д. yoki В.), по пять, по де́сять (Д.). Kundalik nutqda hozir ko'proq по два, по пять (В.) qo'llaniladi. Ma'no doim bir xil: "har biriga shuncha".

(g) KITOBIY ПО + предложный (П.) — "…gandan keyin" (rasmiy uslub!):

Bu — по ning eng "yuqori" registridagi ma'nosi, faqat rasmiy va kitobiy uslubda uchraydi. Bu yerda по предложный (П.) kelishigini oladi va "biror hodisa tugagandan keyin" ma'nosini beradi:

text
по оконча́нии университе́та   universitetni tugatgandan keyin
по прие́зде в го́род          shaharga kelgandan keyin
по возвраще́нии домо́й        uyga qaytgandan keyin
по истече́нии сро́ка          muddat tugagandan keyin
по прибы́тии по́езда          poyezd kelgandan keyin

Juda muhim (C1 belgisi): bu konstruksiyada ot предложный (-ии/-и/-е) shaklda bo'ladi, дательный emas: по оконча́нии (П.), по оконча́нию (Д. — bu "yakuniga ko'ra" degan boshqa ma'no bo'lib qoladi). Bu qurilma после́ + Р. ning kitobiy sinonimi: по прие́зде = по́сле прие́зда. Rasmiy hujjat, ilmiy matn va yuqori uslubda ishlatiladi; so'zlashuvda esa по́сле того́ как… yoki по́сле + Р. qo'llaniladi.

ПО ning ma'no xaritasi (umumiy jadval):

Ma'no Kelishik Savol Misol
Joy (bo'ylab) Д. по чему́? где? идти́ по у́лице
Vaqt (takror) Д. (ko'plik) когда́? по вечера́м
Vosita (kanal) Д. по чему́? по телефо́ну
Sabab Д. почему́? по боле́зни
Me'yor Д. по чему́? по пра́вилам
Miqdor (taqsimot) В./Д. по ско́лько? по два
"…gandan keyin" (kitobiy) П. когда́? по оконча́нии

3.2. ЗА — joy, vaqt, maqsad, sabab, evaz

За — ikki kelishik bilan ishlaydigan ko'p ma'noli predlog: творительный (Т.) va винительный (В.). Kelishik ma'noni ajratadigan asosiy vositadir.

(a) JOY — orqada (где? за чем? — Т.):

text
за до́мом              uy orqasida        (joy, harakatsiz)
за угло́м              burchak orqasida
за столо́м             stol atrofida/ortida (o'tirgan holatda)
сиде́ть за столо́м      dasturxon/stol ortida o'tirmoq

(b) JOY — orqaga yo'nalish (куда́? за что? — В.):

text
сесть за стол          stolga o'tirmoq (o'tirish uchun)
зайти́ за у́гол         burchak ortiga o'tmoq
спря́таться за де́рево  daraxt ortiga yashirinmoq

Nozik farq — за столо́м (Т.) vs за стол (В.): harakatsiz joy (где?) — творительный: Вся семья́ сиди́т за столо́м (butun oila dasturxon ortida). Yo'nalish (куда?) — винительный: Сади́тесь за стол! (dasturxonga o'tiring). Bu — в/на dagi "где/куда" farqiga o'xshaydi, faqat bu yerda Т. В.

(c) VAQT — muddat ichida, "shuncha vaqtda" (за како́е вре́мя? — В.):

text
за час                 bir soatda (bir soat ichida bajarib)
за неде́лю             bir haftada
сде́лать рабо́ту за день  ishni bir kunda bajarmoq
Он вы́учил стихотворе́ние за час.  U she'rni bir soatda yodladi.

Nozik farq — за час vs че́рез час: за час = "bir soat ichida (harakat qancha vaqt oldi)": Я до́брался за час — bir soatda yetib bordim. че́рез час = "bir soatdan keyin (qachon)": Я приду́ че́рез час — bir soatdan keyin kelaman. Birinchisi — davomiylik, ikkinchisi — kechikish nuqtasi.

(d) MAQSAD — biror narsa olish uchun (за чем? заче́м? — В.):

text
идти́ за хле́бом        non olib kelish uchun bormoq
пойти́ за водо́й        suvga bormoq
посла́ть за врачо́м     shifokorni chaqirtirmoq (olib kelish uchun)
зайти́ за дру́гом       do'stni olib ketish uchun kirmoq

Diqqat: maqsad ma'nosida "harakat + за + Т." qolipi "biror narsa/kishini olib kelish/ketish uchun" degani. идти́ за хле́бом — non sotib olishga bormoq. Bu yerda predlog творительный oladi (за хле́бом, за водо́й, за врачо́м), lekin ma'no — maqsad, joy emas.

(e) SABAB / asos — nima uchun (за что? — В.):

text
спаси́бо за по́мощь      yordam uchun rahmat
награди́ть за хра́брость  jasorat uchun mukofotlamoq
наказа́ть за опозда́ние   kechikkanlik uchun jazolamoq
За что ты меня́ упрека́ешь?  Nima uchun meni tanbeh qilyapsan?

(f) EVAZ / narx — nima evaziga (за что? за ско́лько? — В.):

text
купи́ть за де́ньги       pul evaziga sotib olmoq
за сто рубле́й          yuz rublga
рабо́тать за зарпла́ту    maosh evaziga ishlamoq
Я сде́лаю э́то за тебя́.   Buni sen o'rningga qilaman.

ЗА ning ma'no xaritasi:

Ma'no Kelishik Savol Misol
Joy (orqada, harakatsiz) Т. где? за чем? за до́мом
Joy (orqaga, yo'nalish) В. куда́? за что? сесть за стол
Vaqt (muddat ichida) В. за како́е вре́мя? за час
Maqsad (olib kelish) Т. за чем? за хле́бом
Sabab / asos В. за что? спаси́бо за по́мощь
Evaz / narx В. за ско́лько? за де́ньги

3.3. ПРИ — bitta kelishik (П.), ko'p ma'no

При — o'ziga xos predlog: u faqat предложный (П.) bilan ishlaydi, ammo bir necha juda farqli ma'no beradi. Bu yerda ma'noni butunlay kontekst ajratadi.

(a) SHART — "…bo'lsa, …da" (при како́м усло́вии?):

text
при жела́нии           istak bo'lsa / xohlagan holda
при необходи́мости     zarurat bo'lsa
при усло́вии           shart bilan
при возмо́жности       imkoni bo'lsa
При жела́нии мо́жно всё.  Istak bo'lsa, hamma narsa mumkin.

Bu — если (agar) ergash gapining ixcham, ismli sinonimi: при жела́нии = е́сли есть жела́ние.

(b) VAQT / davr — "…davrida, …paytida" (когда́? при ком?):

text
при жи́зни             tirikligida (hayoti davomida)
при царе́              podshoh davrida
при Петре́ Пе́рвом      Pyotr I davrida
при сове́тской вла́сти  sovet hokimiyati davrida
Э́то бы́ло при мои́х роди́телях.  Bu mening ota-onam zamonida bo'lgan.

Nozik farq — при жи́зни vs в жи́зни: при жи́зни = "tirikligida, o'lmasidan oldin" (Писа́теля не цени́ли при жи́зни — yozuvchini tirikligida qadrlashmagan). в жи́зни = "hayotda, umuman" (В жи́зни вся́кое быва́ет — hayotda har xil bo'lib turadi). Butunlay boshqa ma'no.

(c) YAQINLIK / tarkib — "…qoshida, …huzurida" (при чём? где?):

text
при до́ме сад           uy qoshida bog' (uyga tegishli bog')
библиоте́ка при университе́те  universitet qoshidagi kutubxona
храни́ться при музе́е    muzey qoshida saqlanmoq
кафе́ при гости́нице     mehmonxona qoshidagi kafe

(d) HOZIRLIK — "…oldida, …huzurida, …da bor" (при ком?):

text
при мне                mening oldimda / yonimda
Не говори́ так при де́тях.  Bolalar oldida bunday gapirma.
У меня́ при себе́ нет де́нег.  Yonimda pul yo'q.
докуме́нты при мне       hujjatlar men bilan

Nozik farq — при мне vs со мной: при мне — "mening hozirligimda, guvohligimda / yonimda mavjud": Э́то случи́лось при мне (bu men borligimda sodir bo'ldi). со мной — "men bilan birga (hamrohlik)": Он пришёл со мной (u men bilan keldi). при мне — guvoh/hozirlik, со мной — hamrohlik.

ПРИ ning ma'no xaritasi (hammasi П.):

Ma'no Savol Misol
Shart при како́м усло́вии? при жела́нии
Vaqt / davr когда́? при ком? при жи́зни, при царе́
Yaqinlik / tarkib при чём? сад при до́ме
Hozirlik при ком? при мне

3.4. С — uch kelishik, uch dunyo

С (yoki undosh oldidan со) — uchta kelishik bilan ishlaydigan predlog, va kelishik ma'noni butunlay o'zgartiradi.

(a) С + родительный (Р.) — "…dan (yuzadan pastga, boshdan)":

text
с горы́                tog'dan (pastga)
с де́рева              daraxtdan (tushmoq)
с рабо́ты              ishdan (qaytmoq)
со стола́              stoldan (olmoq)
упа́сть с ле́стницы     zinadan yiqilmoq

Bu — на ning teskarisi: на го́ру (tog'ga, ustiga) с горы́ (tog'dan, ustidan). "Yuzadan yoki balandlikdan ajralish" ma'nosi.

(b) С + творительный (Т.) — "…bilan (hamrohlik, birgalik)":

text
с дру́гом              do'st bilan
с удово́льствием        mamnuniyat bilan
ко́фе с молоко́м        sutli qahva (sut bilan)
Мы пошли́ с ним.        Biz u bilan bordik.

Bu — eng tanish ma'no: "birga, qo'shib".

(c) С + винительный (В.) — "taxminan, chamasi" (so'zlashuv, miqdor):

text
с неде́лю             taxminan bir hafta
с килогра́мм          bir kilogrammcha
с ме́сяц              bir oycha
Он прожда́л с час.     U bir soatcha kutdi.

Diqqat (C1 nozikligi): с + В. miqdor bilan "taxminan, -cha" ma'nosini beradi va so'zlashuv registriga xos. с неде́лю = "bir haftacha, taxminan bir hafta". Buni о́коло неде́ли (Р.) yoki приме́рно неде́лю bilan almashtirish mumkin, ammo с + В. jonliroq, xalqona ohang beradi.

С ning ma'no xaritasi:

Kelishik Ma'no Savol Misol
Р. "…dan" (yuzadan) отку́да? с чего́? с горы́, с рабо́ты
Т. "…bilan" (birga) с кем? с чем? с дру́гом
В. "taxminan" (so'zlashuv) ско́лько приме́рно? с неде́лю

3.5. Manba predloglari — ИЗ / ОТ / С (eng nozik uchlik)

Rus tilida "qayerdan?" (отку́да?) savoliga uch xil predlog javob beradi, va ular almashtirib bo'lmaydi. Bu — ilg'or o'quvchining eng nozik sinovi. Har uchalasi родительный (Р.) bilan ishlaydi, farq — manba turida.

Qoida — "kirish" predlogining "chiqish" juftini toping:

text
в  (ichkariga)     из  (ichkaridan)     в дом  из до́ма
на (ustiga)       с   (ustidan)       на рабо́ту  с рабо́ты
к  (yoniga)       от  (yonidan)       к врачу́  от врача́

Ya'ni manbani ifodalash uchun avval "kirish qanday bo'lardi?" deb so'rang:

text
из до́ма    uy ichidan    (chunki "в дом" — uy ichiga)
с рабо́ты    ishdan         (chunki "на рабо́ту" — ishga)
от до́ма    uy yonidan   (chunki "к до́му" — uy tomon)
из шко́лы    maktabdan    (в шко́лу)
с уро́ка     darsdan       (на уро́к)
от врача́    shifokordan   (к врачу́)

Uch manbaning nozik farqi:

  • из + Р. = "ichkaridan chiqib" (ichi bor joy): из до́ма, из ко́мнаты, из карма́на. Uy ichidan chiqdi.
  • с + Р. = "yuzadan / faoliyat joyidan": с рабо́ты, с уро́ка, со ста́нции, с у́лицы. Ish, dars, tadbir kabi "yuza/faoliyat" joylari.
  • от + Р. = "kishidan yoki obyekt yonidan (ichiga kirmasdan)": от врача́, от бра́та, от до́ма (uyning oldidan, ichiga kirmasdan; yoki "kimdan" — письмо́ от дру́га).
text
Я иду́ из до́ма.       Uydan chiqib kelyapman.   (uy ichida edim)
Я иду́ от до́ма.       Uy tomonidan kelyapman.   (uy yonida edim, ichiga kirmaganman)
Я иду́ с рабо́ты.      Ishdan kelyapman.          (ish — faoliyat joyi)
Письмо́ от отца́.      Otadan kelgan xat.         (manba — kishi)

Amaliy kalit: joy nomini ko'rganda, u в bilanmi yoki на bilanmi ishlashini eslang — o'sha predlogning juftini oling. в го́род из го́рода, на конце́рт с конце́рта, в Росси́ю из Росси́и, на Кавка́з с Кавка́за. Kishiga esa deyarli doim от: от ма́мы, от дру́га, от нача́льника.

3.6. В va НА — nozik chegara holatlar

В (ichkarida/ichkariga) va на (ustida/ustiga) ning asosiy farqi B1 dan tanish. Ammo C1 da ba'zi so'zlar ikkalasini ham oladi — va ma'no o'zgaradi yoki an'ana belgilaydi.

(a) MA'NO o'zgaradigan juftliklar:

text
в по́езде   poyezd ichida (ichkarida, vagonda)     на по́езде  poyezdda (transport vositasi sifatida)
Я е́ду на по́езде.       Poyezdda ketyapman.       (qanday? — transport)
Я сижу́ в по́езде.       Poyezd ichida o'tiribman.  (qayerda? — makon)

в маши́не   mashina ichida                          на маши́не  mashinada (transportda)
на ку́хне   oshxonada (an'anaviy: на)              в ку́хне    (kamroq, "oshxona ichida" ta'kidi)

Nozik farq — в по́езде vs на по́езде: на по́ездеusul/transport (чем? qanday ketdingiz?): Мы е́хали на по́езде (poyezdda ketdik). в по́ездеmakon (где? qayerda edingiz?): В по́езде бы́ло хо́лодно (poyezd ichida sovuq edi). Transport vositasi sifatida — на; ichki makon sifatida — в.

(b) AN'ANA belgilaydigan holatlar (ma'no farqi yo'q, faqat qoida):

text
на заво́де, на фа́брике     zavodda, fabrikada     (ish joylari — an'anaviy на)
на по́чте, на вокза́ле      pochtada, vokzalda
на ку́хне                  oshxonada
в теа́тре, в кино́, в шко́ле  teatrda, kinoda, maktabda   (an'anaviy в)
на Ура́ле, на Кавка́зе      Uralda, Kavkazda       (tog'/hudud — на)
в Крыму́, в Сиби́ри         Qrimda, Sibirda        (в)

(c) Siyosiy-madaniy nozik nuqta — в Украи́не / на Украи́не: an'anaviy rus grammatikasida "на Украи́не" qo'llanilgan (ba'zi hudud/chekka nomlari kabi: на Кубе́, на Куба́ни). Ammo zamonaviy me'yorda, ayniqsa Ukraina davlati kontekstida "в Украи́не" afzal ko'riladi — mustaqil davlat nomlari в bilan ishlaydi (в Росси́и, в Ка́захстане, в Узбекиста́не). C1 o'quvchisi bu farqning grammatik emas, ijtimoiy-siyosiy ekanini bilishi kerak: rasmiy va hurmatli nutqda davlat ma'nosida в Украи́не ishlating.

3.7. Sinonim predloglar — bir-biriga yaqin, ammo bir xil emas

Nihoyat — eng nozik qatlam. Bir necha predlog deyarli bir xil ma'no beradi, ammo register, ma'no soyasi yoki grammatikada farq qiladi.

(a) О / ОБ / ПРО — "…haqida":

text
о + П.:   говори́ть о рабо́те       (neytral, universal)     ish haqida gaplashmoq
об + П.:  ду́мать об э́том          (unlidan oldin — об)     bu haqda o'ylamoq
про + В.: расска́жи про свою́ пое́здку  (so'zlashuv, jonliroq)  sayohating haqida gapir

Farq: о (об)neytral va universal, har qanday uslubda; об faqat unli tovush oldidan (об Анне, об окне́, об э́том). проso'zlashuv, kundalik, jonliroq; rasmiy matnda ishlatilmaydi. статья́ о поли́тике (maqola — rasmiy) Расскажи́ про кани́кулы (so'zlashuv). Kelishik ham farq qiladi: о + П., про + В.

(b) ИЗ-ЗА / БЛАГОДАРЯ́ / ВСЛЕ́ДСТВИЕ — "…tufayli, …sababli":

text
из-за + Р.:       из-за дождя́          (salbiy sabab, halaqit)    yomg'ir tufayli (yomon)
благодаря́ + Д.:   благодаря́ по́мощи     (ijobiy sabab, minnatdorlik)  yordam tufayli (yaxshi)
всле́дствие + Р.:  всле́дствие ава́рии    (rasmiy, neytral sabab-oqibat) avariya oqibatida

Juda muhim farq (C1 belgisi):

  • из-за + Р.salbiy yoki neytral sabab, ko'pincha xalaqit: Из-за боле́зни я не пришёл (kasallik tufayli kelmadim). Yomon oqibat.
  • благодаря́ + Д.ijobiy sabab, minnatdorlik ohangi bilan: Благодаря́ дру́гу я нашёл рабо́ту (do'stim tufayli ish topdim). Yaxshi oqibat. Diqqat: дательный boshqaradi (благодаря́ по́мощи, благодаря́ вам), Р. emas!
  • всле́дствие + Р.rasmiy/kitobiy, hissiyotsiz sabab-oqibat: Всле́дствие си́льных дожде́й доро́га была́ закры́та (kuchli yomg'irlar oqibatida yo'l yopildi). Hujjat, yangilik, ilmiy matn tili.

Xato: благодаря́ боле́зни (kasallikni "minnatdorlik" bilan bog'lash — kulgili, noto'g'ri). из-за боле́зни.

(c) ДЛЯ / РА́ДИ — "…uchun":

text
для + Р.:  пода́рок для ма́мы        (neytral maqsad/atalganlik)   ona uchun sovg'a
ра́ди + Р.: пойти́ на риск ра́ди семьи́  (yuqori maqsad, fidoyilik)   oila uchun (haqi-hurmati uchun)

Farq: дляneytral, "atalgan, mo'ljallangan": кни́га для дете́й (bolalar uchun kitob), ва́жно для меня́ (men uchun muhim). ра́диyuqori, hissiy, "haqi-hurmati uchun, deb, fido qilib": ра́ди любви́ (muhabbat uchun), ра́ди тебя́ (sen uchun, deb — fidoyilik ohangi), ра́ди Бо́га! (Xudo haqi!). для — quruq maqsad, ра́ди — qadriyat/fidoyilik nomidan.

Sinonim predloglar — jamlangan jadval:

Ma'no Predloglar Register / farq
haqida о/об (П.) · про (В.) о — neytral; про — so'zlashuv
sabab из-за (Р.) · благодаря́ (Д.) · всле́дствие (Р.) из-за — salbiy; благодаря́ — ijobiy; всле́дствие — rasmiy
maqsad для (Р.) · ра́ди (Р.) для — neytral; ра́ди — yuqori/fidoyilik

4. Ko'p misollar

ПО ning turli ma'nolari bir matnda:

text
По утра́м я бе́гаю по на́бережной.          Ertalablari sohil bo'ylab yuguraman.
Мы согласова́ли всё по телефо́ну.           Hammasini telefon orqali kelishib oldik.
Его́ уво́лили по со́бственному жела́нию.      Uni o'z xohishiga ko'ra ishdan bo'shatishdi.
Всё бы́ло сде́лано стро́го по инстру́кции.    Hammasi qat'iy yo'riqnomaga ko'ra bajarildi.
Раздайте ка́ждому по два листа́.            Har kimga ikkitadan varaq tarqating.
По оконча́нии сове́щания вас ждёт дире́ктор.  Yig'ilish tugagach, sizni direktor kutadi.  (kitobiy)

ЗА — kelishik ma'noni ajratadi:

text
Кот спря́тался за шка́фом.                  Mushuk shkaf orqasiga yashirindi.  (Т., joy)
Сади́тесь скоре́е за стол!                   Tezroq dasturxonga o'tiring!        (В., yo'nalish)
Я спра́вился с зада́чей за де́сять мину́т.    Vazifani o'n daqiqada uddaladim.    (В., vaqt)
Сбе́гай за молоко́м, пожа́луйста.            Iltimos, sut olib kel.              (Т., maqsad)
Спаси́бо тебе́ за понима́ние.               Tushunganing uchun rahmat.          (В., sabab)
Э́ту карти́ну купи́ли за миллио́н.           Bu suratni bir millionga sotib olishdi. (В., evaz)

ПРИ — bitta kelishik, turli ma'no:

text
При жела́нии вы легко́ вы́учите э́то пра́вило.  Istak bo'lsa, bu qoidani oson yodlaysiz.  (shart)
При Петре́ Пе́рвом Росси́я си́льно измени́лась.  Pyotr I davrida Rossiya keskin o'zgardi.  (davr)
При шко́ле откры́ли но́вый спортза́л.          Maktab qoshida yangi sport zali ochildi. (yaqinlik)
Пожа́луйста, не обсужда́йте э́то при госта́х.   Iltimos, buni mehmonlar oldida muhokama qilmang. (hozirlik)

С — uch kelishik, uch ma'no:

text
Ли́стья ме́дленно па́дали с дере́вьев.        Barglar daraxtlardan sekin tushardi.  (Р.)
Я всегда́ пью чай с лимо́ном.                Men doim limonli choy ichaman.        (Т.)
Мы прожда́ли его́ с полчаса́.                Uni yarim soatcha kutdik.             (В., taxminan)

Manba — ИЗ / ОТ / С:

text
Она́ то́лько что верну́лась из о́тпуска.       U hozirgina ta'tildan qaytdi.     (в о́тпуск  из)
Де́ти прибежа́ли с у́лицы.                    Bolalar ko'chadan yugurib kelishdi. (на у́лицу  с)
Я получи́л письмо́ от ста́рого дру́га.         Eski do'stimdan xat oldim.         (kishidan  от)
Он отошёл от окна́.                          U deraza yonidan uzoqlashdi.       (к окну́  от)

Sinonim predloglar amalda:

text
Матч отмени́ли из-за си́льного дождя́.        Kuchli yomg'ir tufayli o'yin bekor qilindi. (salbiy)
Благодаря́ ва́шей подде́ржке мы победи́ли.     Sizning yordamingiz tufayli g'alaba qozondik. (ijobiy)
Всле́дствие пожа́ра зда́ние бы́ло разру́шено.  Yong'in oqibatida bino vayron bo'ldi.        (rasmiy)
Он пошёл на всё ра́ди свое́й мечты́.          U orzusi uchun hamma narsaga tayyor bo'ldi.  (fidoyilik)
Расскажи́ мне про свой но́вый прое́кт.        Yangi loyihang haqida gapirib ber.           (so'zlashuv)

E'tibor bering: har misolda predlog tanlovi ma'noning butun soyasini o'zgartiradi. из-за va благодаря́ ni almashtirsangiz, gap ma'nosi teskari ohangga o'tadi; за столо́м va за стол ni almashtirsangiz — makon o'rniga yo'nalish chiqadi. C1 da predlog — "kichik so'z" emas, ma'no kaliti.


5. Talaffuz bo'limi

Predloglar deyarli har doim urg'usiz bo'lib, keyingi so'zga qo'shilib, bir nafasda aytiladi. Urg'u asosiy so'zda qoladi.

  • по /pa/ — urg'usiz, keyingi so'zga yopishadi: по у́лице "paúlitse", по вечера́м "pavichirám", по телефо́ну "patilifónu".
  • за /za/ — urg'usiz: за столо́м "zastalóm", за час "zachás". Ammo ba'zi qotib qolgan iboralarda urg'u за ga ko'chadi: за́ город (shahar tashqarisiga) "ZÁgarat", за́ руку (qo'ldan) "ZÁruku".
  • при /pri/ — urg'usiz, "и" toza aytiladi: при жи́зни "prizhýzni", при мне "primné".
  • о / об /a/ — urg'usiz "a" ga aylanadi: о рабо́те "arabóte", об э́том "abétam".
  • с / со — jarangsiz "s", keyingi so'zga yopishadi: с горы́ "sgarý", с дру́гом "zdrúgam" (jarangli "д" oldida "s" "z" bo'ladi — assimilyatsiya!).
  • из — oxirgi "з" jarangli undosh oldida "z", jarangsiz oldida "s": из до́ма "izdóma", из ко́мнаты "iskómnaty" (к oldida "s").
  • благодаря́ /blagadaryá/ — urg'u oxirda, uzun so'z, bo'g'inlab mashq qiling: bla-ga-da-RYÁ.
  • всле́дствие /fslédstviye/ — urg'u "сле"да; boshida "в" "f" (jarangsizlashadi), murakkab undosh birikma.

Muhim qoida — reduksiya: urg'usiz о har doim "a" (о рабо́те "arabóte"), urg'usiz по/за/при dagi unlilar susayadi. Predlog + so'z bitta fonetik so'z kabi aytiladi: по вечера́м — bitta uzun so'z, urg'u faqat "ра"да.

Assimilyatsiya: с va из jarangli undosh (б, д, г, з, ж, в+unli) oldida jaranglashadi: с дру́гом "zdrúgam", с горы́ "zgarý"; jarangsiz undosh oldida jarangsiz qoladi: с крыши "skrýshy", с рабо́ты "srabóty".

Topshiriq: ovoz chiqarib, predlog va so'zni bir nafasda ayting: по вечера́м · за столо́м · при жи́зни · с горы́ · из до́ма · от врача́ · благодаря́ по́мощи · всле́дствие ава́рии.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
по (+ Д.) по bo'ylab / bo'yicha / sababli по у́лице, по пра́вилам
по вечера́м по ве-че-ра́м oqshomlari (takror) По вечера́м я чита́ю.
по оши́бке по о-ши́б-ке xato bilan, adashib Взял по оши́бке.
по оконча́нии (+ П.) по о-кон-ча́-ни-и …tugagach (kitobiy) По оконча́нии рабо́ты.
за (+ Т./В.) за orqasida / uchun / evaziga за до́мом, за хле́бом
за час за час bir soatda (ichida) Сде́лал за час.
при (+ П.) при …bo'lsa / …davrida / oldida при жела́нии, при мне
при жи́зни при жи́з-ни tirikligida Не цени́ли при жи́зни.
с горы́ (с + Р.) с го-ры́ tog'dan (pastga) Спусти́лся с горы́.
с неде́лю (с + В.) с не-де́-лю bir haftacha (taxminan) Ждал с неде́лю.
из (+ Р.) из …ichidan из до́ма, из ко́мнаты
от (+ Р.) от …yonidan / …dan (kishi) от врача́, от дру́га
благодаря́ (+ Д.) бла-го-да-ря́ …tufayli (ijobiy) Благодаря́ вам.
всле́дствие (+ Р.) всле́д-стви-е …oqibatida (rasmiy) Всле́дствие ава́рии.
из-за (+ Р.) из-за́ …tufayli (salbiy) Из-за дождя́.
про (+ В.) про …haqida (so'zlashuv) Расскажи́ про э́то.
ра́ди (+ Р.) ра́-ди …uchun (fidoyilik) Ра́ди семьи́.
оконча́ние о-кон-ча́-ни-е tugash, yakun по оконча́нии
прие́зд при-е́зд kelish, yetib kelish по прие́зде
жела́ние же-ла́-ни-е istak, xohish при жела́нии
невнима́тельность не-вни-ма́-тель-ность e'tiborsizlik по невнима́тельности
подде́ржка под-де́рж-ка qo'llab-quvvatlash благодаря́ подде́ржке

Yodlash qoidasi: bu darsda so'zni ma'nosi va misol iborasi bilan birga yodlang, chunki predlog "yolg'iz" hech narsa anglatmaydi. Kartaning old tomoniga predlogni ma'no belgisi bilan yozing: "по (sabab) по боле́зни", "за (vaqt) за час", "при (davr) при царе́". Bir predlogning bir necha kartasi bo'lishi normal — har ma'no alohida karta.


7. Dialog

text
— Ты чего́ тако́й уста́лый?                        — Nega buncha charchagansan?
— Всю неде́лю рабо́тал по вечера́м. По оконча́нии    — Butun hafta oqshomlari ishladim. Loyiha
  прое́кта отдохну́.                                tugagach, dam olaman.
                                                   (по вечера́м — takror; по оконча́нии — kitobiy)
— А что за прое́кт, е́сли не секре́т?               — Qanaqa loyiha, agar sir bo'lmasa?
— Расскажу́ про него́ подро́бно за ча́шкой ко́фе.    — U haqida bir choy ustida batafsil gapirib
  Кста́ти, зайдёшь за мной по́сле рабо́ты?           beraman. Aytgancha, ishdan keyin meni
                                                   olib ketasanmi?
                                                   (про — so'zlashuv; за мной — maqsad, olib ketish)
— Коне́чно. Ты сейча́с где — до́ма?                 — Albatta. Hozir qayerdasan — uydami?
— Нет, я то́лько что верну́лся с рабо́ты, сейча́с    — Yo'q, hozirgina ishdan qaytdim, hozir
  выхожу́ из до́ма. Бу́ду че́рез час.                 uydan chiqyapman. Bir soatdan keyin bo'laman.
                                                   (с рабо́ты — nas; из до́ма — viz)
— Хорошо́. Слу́шай, а почему́ ты вчера́ не пришёл    — Yaxshi. Eshit, kecha yig'ilishga nega
  на собра́ние?                                     kelmading?
— Из-за про́бки опозда́л, а пото́м реши́л, что уже́  — Tirbandlik tufayli kechikdim, keyin endi
  по́здно. Но благодаря́ Ма́ше я всё узна́л —         kech deb o'yladim. Lekin Masha tufayli
  она́ мне переска́зала.                             hammasini bildim — u menga aytib berdi.
                                                   (из-за — salbiy sabab; благодаря́ — ijobiy!)
— Поня́тно. Ну ла́дно, до встре́чи. Я подожду́       — Tushunarli. Mayli, ko'rishguncha. Seni
  тебя́ при вхо́де.                                  kiraverishda kutaman.
                                                   (при вхо́де — hozirlik/joy)
— Догово́рились! Ра́ди тако́го дру́га сто́ит          — Kelishdik! Bunday do'st uchun kutish
  подожда́ть.                                      arziydi. 
                                                   (ра́ди — yuqori/fidoyilik ohangi)

E'tibor bering: bu qisqa suhbatda bugungi butun nozik tizim ishladi: по вечера́м (takror) va по оконча́нии (kitobiy) — bir predlogning ikki ma'nosi; про него́ (so'zlashuv) vs kutilgan о нём; за мной (maqsad) vs за столо́м bo'lardi (joy); с рабо́ты / из до́ма — manba juftlari; va eng muhimi — из-за про́бки (salbiy sabab) yonida благодаря́ Ма́ше (ijobiy sabab). Jonli nutqda predlog tanlovi ma'no soyasini nozik boshqaradi.


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar + mini-mashq

Ilg'or o'quvchi bu nuqtalarda aynan "kalka" (so'zma-so'z ko'chirish) tufayli adashadi:

  • по оконча́нию, по прие́зду (дательный bilan): по оконча́нию институ́та. по оконча́нии, по прие́зде (предложный!). Sabab: "…gandan keyin" ma'nosidagi kitobiy по — предложный (-ии/-е), дательный emas. по оконча́нию — bu "yakuniga ko'ra" degan boshqa (kamdan-kam) ma'no.

  • благодаря́ ni родительный bilan yoki salbiy sababga: благодаря́ боле́зни он не пришёл, благодаря́ дождя́. благодаря́ по́мощи (дательный + ijobiy), salbiy sababga из-за: из-за боле́зни он не пришёл. Sabab: благодаря́ — дательный boshqaradi va ijobiy ma'no beradi (minnatdorlik). Yomon oqibatga из-за.

  • за час va че́рез час ni chalkashtirish: Я приду́ за час ("bir soatdan keyin kelaman" ma'nosida). Я приду́ че́рез час (bir soatdan keyin) / Я сде́лаю за час (bir soat ichida). Sabab: за + В. = "muddat ichida (davomiylik)", че́рез + В. = "shu vaqt o'tib (nuqta)".

  • из / с / от ni chalkashtirish: Я пришёл с до́ма, верну́лся из рабо́ты. из до́ма (в дом из), с рабо́ты (на рабо́ту с). Sabab: manba predlogi "kirish" predlogining juftidir: виз, нас, кот. Uy — в, shuning uchun из до́ма; ish — на, shuning uchun с рабо́ты.

  • при мне va со мной ni chalkashtirish: Он пришёл при мне ("men bilan keldi" ma'nosida). Он пришёл со мной (hamrohlik) / Э́то случи́лось при мне (men borligimda, guvohlik). Sabab: при мне — hozirlik/guvohlik, со мной — birga kelish.

  • про ni rasmiy matnda: В статье́ говори́тся про эконо́мику. В статье́ говори́тся об эконо́мике (о + П., neytral/rasmiy). Sabab: про — so'zlashuv registri; rasmiy va yozma matnda о/об ishlating.

  • за столо́м va за стол ni chalkashtirish: Сади́тесь за столо́м! Сади́тесь за стол! (yo'nalish, В.) / Мы сиди́м за столо́м (joy, Т.). Sabab: yo'nalish (куда?) — В., harakatsiz joy (где?) — Т.

Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang — javoblar 11-bo'limda)

text
1. По оконча́нию шко́лы он поступи́л в университе́т.
2. Благодаря́ боле́зни ма́тча не́ было.
3. Я верну́сь до́мой за час, подожди́ меня́.
4. Де́ти пришли́ из у́лицы гря́зные.
5. Не расска́зывай об э́том при го́стя́х... то есть, при мне всё норма́льно.
6. В докла́де речь идёт про глоба́льное потепле́ние.

9. Mashqlar

Qoida: kitobga qaramay yeching, javoblaringizni daftaringizga yozing. Tugatgach 11-bo'limdan tekshiring.

Mashq 1. ПО qaysi ma'noda? Har bir iborani ma'no turi bilan belgilang (joy / vaqt / vosita / sabab / me'yor / miqdor / kitobiy):

text
по телефо́ну · по вечера́м · по оши́бке · по пра́вилам · по два · по у́лице · по оконча́нии

Mashq 2. ЗА — to'g'ri kelishikni (Т. yoki В.) va shaklni qo'ying:

text
Кот спря́тался за (шкаф) ___ .
Сади́тесь за (стол) ___ .
Я сде́лал э́то за (час) ___ .
Сходи́ за (хлеб) ___ .
Спаси́бо за (по́мощь) ___ .

Mashq 3. ПРИ — quyidagi iboralar qaysi ma'noda (shart / davr / yaqinlik / hozirlik)?

text
при жела́нии · при царе́ · сад при до́ме · при мне · при необходи́мости · при сове́тской вла́сти

Mashq 4. Manba predlogini qo'ying (из / с / от):

text
Я верну́лся ___ рабо́ты.
Она́ вы́шла ___ до́ма.
Я получи́л письмо́ ___ дру́га.
Де́ти прибежа́ли ___ у́лицы.
Он отошёл ___ окна́.
Тури́сты прие́хали ___ Кавка́за.

Mashq 5. Sinonim predloglardan to'g'risini tanlang:

text
Матч отмени́ли ___ дождя́.              (из-за / благодаря́ / всле́дствие)
___ ва́шей по́мощи мы успе́ли.           (Из-за / Благодаря́ / Ра́ди)
Расскажи́ мне ___ свою́ пое́здку.        (о / про)  [so'zlashuv]
Он рискова́л всем ___ семьи́.            (для / ра́ди)
___ наводне́ния постра́дали посе́вы.     (Из-за / Благодаря́ / Всле́дствие)  [rasmiy]

Mashq 6. С — kelishikni aniqlang va ma'noni ayting (Р. "dan" / Т. "bilan" / В. "taxminan"):

text
1. Ли́стья па́дают с дере́вьев.
2. Я люблю́ чай с са́харом.
3. Мы прожда́ли с полчаса́.
4. Он спусти́лся с горы́.
5. Пойдём в кино́ со мной.

Mashq 7. В yoki НА? Kontekstga qarab tanlang va ma'noni izohlang:

text
Мы е́хали ___ по́езде всю ночь.        (transport)
___ по́езде бы́ло о́чень жа́рко.         (makon)
Он рабо́тает ___ заво́де.
Дава́й встре́тимся ___ вокза́ле.
Сейча́с в Росси́и о́сень, а ___ Украи́не?  (davlat — zamonaviy me'yor)

Mashq 8. O'zbekchadan ruschaga o'giring (urg'u bilan, predlogga e'tibor bering):

text
1. Ertalablari men bog' bo'ylab yuguraman.
2. Yordamingiz tufayli hammasini o'z vaqtida bajardik.
3. Kasallik tufayli u yig'ilishga kelmadi.
4. Vazifani yarim soatda uddaladim.
5. Universitetni tugatgach, u chet elga ketdi. (kitobiy uslub)
6. Bolalar oldida bunday gaplarni gapirmang.

Mashq 9. Bir predlog — ikki ma'no. Har juftlikda farqni izohlang:

text
1. по оши́бке      из-за оши́бки
2. за столо́м      за стол
3. при жи́зни      в жи́зни
4. при мне        со мной
5. за час         че́рез час

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. «ПО» yelpig'ich: Wisar AIdan по predlogi bilan 7 ta gap so'rang — har biri boshqa ma'noda (joy, vaqt, vosita, sabab, me'yor, miqdor, kitobiy). Siz har bir gapda по qaysi ma'noda ekanini aniqlang; AI tekshirsin va noto'g'rilarini tushuntirsin.
  2. Manba drill: AIga 10 ta joy nomi bering (дом, рабо́та, шко́ла, конце́рт, Кавка́з, ста́нция, ба́бушка...); har biri uchun to'g'ri manba predlogini (из / с / от) va shaklni ayting. AI "kirish" predlogi bilan solishtirib baholasin.
  3. Sinonim juftliklar: AIdan из-за / благодаря́ / всле́дствие va для / ра́ди bilan aralash gaplar so'rang; har birida to'g'ri predlogni tanlang va nega (salbiy/ijobiy/rasmiy) ekanini izohlang. AI ohang mosligini tekshirsin.
  4. Kitobiy uslub mashqi: AIga по́сле + Р. bilan 5 ta so'zlashuv gapi yozing (по́сле рабо́ты, по́сле экза́мена...), so'ng ularni kitobiy по + П. ga aylantiring (по оконча́нии рабо́ты...). AI shakl va registrni baholasin.
  5. Nozik farq suhbati: AIdan sizga при жи́зни/в жи́зни, при мне/со мной, за час/че́рез час juftliklaridan foydalanib savol berishini so'rang; siz to'g'ri predlog bilan javob bering.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim):

  1. По оконча́нии шко́лы (П. — kitobiy "…gach"). 2. Из-за боле́зни ма́тча не́ было (salbiy sabab — благодаря́ emas). 3. Я верну́сь че́рез час (bir soatdan keyin — nuqta). 4. Де́ти пришли́ с у́лицы (на у́лицу с). 5. …при гостя́х (to'g'ri shakl; ma'no o'rinli). 6. …речь идёт об глоба́льном потепле́нии (rasmiy — о/об, про emas).

Mashq 1: по телефо́ну — vosita; по вечера́м — vaqt (takror); по оши́бке — sabab/usul; по пра́вилам — me'yor; по два — miqdor; по у́лице — joy; по оконча́нии — kitobiy ("…gach").

Mashq 2: за шка́фом (Т., joy); за стол (В., yo'nalish); за час (В., vaqt); за хле́бом (Т., maqsad); за по́мощь (В., sabab).

Mashq 3: при жела́нии — shart; при царе́ — davr; сад при до́ме — yaqinlik/tarkib; при мне — hozirlik; при необходи́мости — shart; при сове́тской вла́сти — davr.

Mashq 4: с рабо́ты (нас); из до́ма (виз); от дру́га (kishiот); с у́лицы (нас); от окна́ (obyekt yonidanот); с Кавка́за (на Кавка́зс).

Mashq 5: из-за дождя́ (salbiy); Благодаря́ ва́шей по́мощи (ijobiy); про свою́ пое́здку (so'zlashuv); ра́ди семьи́ (fidoyilik); Всле́дствие наводне́ния (rasmiy).

Mashq 6:

  1. Р. — "dan" (barglar daraxtdan tushadi). 2. Т. — "bilan" (shakarli choy). 3. В. — "taxminan" (yarim soatcha). 4. Р. — "dan" (tog'dan tushdi). 5. Т. — "bilan" (men bilan).

Mashq 7: на по́езде (transport — usul); В по́езде (makon — ichida); на заво́де (an'anaviy); на вокза́ле (an'anaviy); в Украи́не (davlat — zamonaviy me'yor).

Mashq 8 (namuna javoblar):

  1. По утра́м я бе́гаю по па́рку.
  2. Благодаря́ ва́шей по́мощи мы всё сде́лали во́время.
  3. Из-за боле́зни он не пришёл на собра́ние.
  4. Я сде́лал зада́ние за полчаса́.
  5. По оконча́нии университе́та он уе́хал за грани́цу.
  6. Не говори́те таки́х веще́й при де́тях.

Mashq 9:

  1. по оши́бке — "adashib, beixtiyor" (usul: adashib oldim); из-за оши́бки — "xato tufayli (oqibat)": xato sabab bo'lib biror narsa yuz berdi.
  2. за столо́м (Т.) — harakatsiz joy, "stol ortida o'tirgan holatda"; за стол (В.) — yo'nalish, "stolga o'tirish uchun".
  3. при жи́зни — "tirikligida, o'lmasidan oldin"; в жи́зни — "hayotda, umuman" (butunlay boshqa ma'no).
  4. при мне — "men borligimda, guvohligimda / yonimda mavjud"; со мной — "men bilan birga (hamrohlik)".
  5. за час — "bir soat ichida (harakat qancha davom etdi)"; че́рез час — "bir soatdan keyin (qachon yuz beradi)".

12. Xulosa va keyingi dars

  • C1 daraja predlogda — ma'no tuyg'usi darajasi. Bitta predlog o'nlab ma'no bera oladi, va bir necha predlog bir-biriga yaqin, ammo bir xil bo'lmagan ma'no beradi. Predlog — "kichik so'z" emas, ma'no kaliti.
  • ПО (asosan Д.): joy (по у́лице), vaqt-takror (по вечера́м), vosita (по телефо́ну), sabab (по боле́зни), me'yor (по пра́вилам), miqdor (по два), va kitobiy ПО + П. (по оконча́нии, по прие́зде — "…gach").
  • ЗА (Т./В.): joy-harakatsiz (за до́мом, Т.) yo'nalish (за стол, В.); vaqt-ichida (за час); maqsad-olib kelish (за хле́бом, Т.); sabab (за по́мощь); evaz (за де́ньги).
  • ПРИ (faqat П.): shart (при жела́нии), davr (при царе́, при жи́зни), yaqinlik (сад при до́ме), hozirlik (при мне). Ma'noni kontekst ajratadi.
  • С (Р./Т./В.): "dan, yuzadan" (с горы́, Р.) "bilan" (с дру́гом, Т.) "taxminan" (с неде́лю, В.).
  • Manba uchligi: из / с / от — "kirish" predlogining juftidir: виз, нас, к/kishiот (из до́ма, с рабо́ты, от врача́).
  • В / НА nozik: ma'no farqi (в по́езде makon на по́езде transport), an'ana (на заво́де, в теа́тре), va davlat me'yori (в Украи́не — zamonaviy hurmatli shakl).
  • Sinonim predloglar: о/об (neytral) про (so'zlashuv); из-за (salbiy) благодаря́ + Д. (ijobiy) всле́дствие (rasmiy); для (neytral) ра́ди (fidoyilik).
  • Oltin qoida: predlogni ma'nosi bilan birga yodlang, chunki bir predlogning har bir ma'nosi — alohida "so'z". Gap tuzayotganda har safar so'rang: "men qaysi ma'noni — joy, vaqt, sabab, maqsad — ifodalamoqchiman?" — javob predlog va kelishikni belgilaydi.

Keyingi dars — C1 — 7-dars: Sifatdosh va ravishdosh — stilistik va badiiy ishlatilish (прича́стия и дееприча́стия в сти́ле). Bugun siz predloglarning nozik ma'no yelpig'ichini his qildingiz — endi bu tuyg'u sintaksisning yuqori qatlamiga ko'chadi. Sifatdosh (чита́ющий, прочи́танный) va ravishdosh (чита́я, прочита́в) oborotlari C1 da nafaqat grammatik shakl, balki stilistik vosita — ular matnga ixchamlik, kitobiylik va badiiy ohang beradi. Ko'rasiz: qachon ravishdosh oboroti gapni "yig'ib", uslubni ko'taradi, qachon esa uni ergash gapga yoyish tabiiyroq bo'ladi. Bugungi "predlog — ma'no kaliti" tuyg'usi ertaga "shakl — uslub kaliti" tuyg'usiga aylanadi. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C1 — 6-dars: Predloglar — nozik ma'nolar (то́нкие значе́ния предло́гов) — по/за/при/о/с ning ko'p ma'noliligi va sinonim predloglar farqi — Wisar