WisarWisar
Rus tili kursi/C1 Ilgor29 daqiqa

C1 — 7-dars: Sifatdosh va ravishdosh — stilistik va badiiy ishlatilish (adyektivatsiya, substantivatsiya, arxaik shakl, frazeologik ravishdosh)

C1 — ILG'OR · 7-dars


1. Dars nomi va maqsad

B2 darajasida (6–8-darslar) siz sifatdosh oboroti (прича́стный оборо́т) va ravishdosh oboroti (дееприча́стный оборо́т) bilan ishlashning to'liq grammatik tizimini egalladingiz: oborotni qanday qurish, vergulni qayerga qo'yish, "bir ega" qoidasi, oborotni кото́рый / когда́ ergash gapiga aylantirish. Bu — poydevor: sifatdosh va ravishdosh nima ekanini va qanday to'g'ri yozilishini bilasiz.

C1 darajada esa savol o'zgaradi. Endi masala "to'g'rimi yoki noto'g'rimi" emas — buni siz allaqachon bilasiz. Endi masala stilistik: bu shaklni qayerda, nega va qanday ta'sir uchun ishlatish kerak. Ayni shu bosqichda sifatdosh va ravishdosh oddiy grammatik quroldan badiiy va uslubiy vositaga aylanadi.

Bu darsda siz sifatdosh va ravishdoshning grammatikadan tashqariga chiqqan hayotini o'rganasiz — o'sha jarayonlar bir sxemaga sig'adi:

text
FE'L (harakat)
   │
   ├─► SIFATDOSH ──► adyektivatsiya  ──►  SIFAT      (блестя́щий ум — ma'no ko'chgan)
   │       │
   │       └───────► substantivatsiya ──►  OT         (уча́щийся, бу́дущее)
   │       │
   │       └───────► arxaik/kitobiy shakl (гряду́щий, минова́вший — tantanavor)
   │
   └─► RAVISHDOSH ─► adverbializatsiya ──► RAVISH/PREDLOG (мо́лча, благодаря́)
           │
           └───────► frazeologizatsiya ──► turg'un ibora (сломя́ го́лову, спустя́ рукава́)

Dars oxirida siz: badiiy matndagi zich sifatdosh-ravishdosh tavsifini his qilib o'qiysiz; sifatga aylangan sifatdoshni (блестя́щий) haqiqiy sifatdoshdan (блестя́щий на со́лнце) ajratasiz; substantivlashgan shakllarni (уча́щиеся, трудя́щиеся) erkin ishlatasiz; arxaik va frazeologik shakllarning uslubiy bo'yog'ini to'g'ri baholaysiz; va eng muhimi — register chegarasini his qilasiz: qayerda oborot kitobiy va o'rinli, qayerda u sun'iy va og'ir.


2. Avvalgi darslardan takror (oborotlar — B2 6–8-dars)

C1 stilistikaga o'tishdan oldin B2 poydevorini bir daqiqada tiklaymiz — chunki bugungi barcha "chetlanish" hodisalari aynan shu me'yoriy shakllardan o'sib chiqadi.

Sifatdosh oboroti (B2 6-dars). Sifatdosh + tobe so'zlar; otni (aniqlanmish — определя́емое сло́во) aniqlaydi. Vergul qoidasi: oborot otdan keyin vergul bor; otdan oldin vergulsiz.

text
Ли́стья, па́дающие с дере́вьев, покрыва́ли зе́млю.   (keyin  vergul)
Па́дающие с дере́вьев ли́стья покрыва́ли зе́млю.     (oldin  vergulsiz)

Ravishdosh oboroti (B2 7-dars). Ravishdosh + tobe so'zlar; qo'shimcha harakatni bildiradi. Vergul qoidasi: joyidan qat'i nazar DOIM vergul. "Bir ega" qoidasi: qo'shimcha va asosiy harakatni bitta ega bajarishi shart.

text
Кружа́сь в во́здухе, ли́стья ме́дленно па́дали.   (ega bir xil: ли́стья кружиться + падать)

Rasmiy matnda (B2 8-dars). Sifatdosh — predmetni ixchamlaydi, ravishdosh — harakatni; ilmiy/rasmiy uslubda ikkalasi ham zich uchraydi, og'zaki nutqda esa кото́рый / когда́ afzal.

C1 ga ko'prik: B2 da siz bu shakllarni to'g'ri qurishni o'rgandingiz. C1 da o'sha to'g'ri shakl ikki tomonga "chetlaydi": (1) ma'no jihatdan — sifatdosh sifatga, otga aylanadi, harakat ma'nosini yo'qotadi (адъективация, субстантивация); (2) uslub jihatdan — u badiiy obraz, tantanavor ohang yoki turg'un iboraga aylanadi. Bugun aynan shu ikki "chetlanish"ni tizimlashtiramiz.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Sifatdosh va ravishdosh — badiiy matnning "zichlagichi"

Ilmiy uslubda oborot aniqlik va ixchamlik uchun ishlaydi. Badiiy uslubda esa uning boshqa vazifasi bor — obraz yaratish va tavsifni zichlash. Sifatdosh predmetga harakat-holat "yopishtiradi", ravishdosh esa asosiy harakat atrofiga ikkinchi, hamroh harakatni "o'raydi". Natijada bir gapda bir necha harakat qatlami hosil bo'ladi — matn "jonlanadi".

Klassik namunani ko'ring (bu darsning kalit misoli):

text
Осыпа́ющиеся ли́стья, кружа́сь в во́здухе, ме́дленно па́дали на мо́края доро́жки.
   └── sifatdosh ──┘  └─ ravishdosh oboroti ─┘        └──── asosiy harakat ────┘
   To'kilayotgan barglar, havoda aylanib, nam so'qmoqlarga sekin tushardi.

E'tibor bering — bir gapda uch harakat qatlami bor: (1) осыпа́ющиеся — barglar to'kiladi (sifatdosh, predmetga yopishgan doimiy holat); (2) кружа́сь в во́здухе — havoda aylanadi (ravishdosh, hamroh harakat); (3) па́дали — tushadi (asosiy kesim). Uchalasi bitta rasmni — kuz manzarasini — zich va harakatli qilib chizadi. Xuddi shu fikrni ergash gaplar bilan aytsangiz, u sochilib, "quruq" bo'lib qoladi:

text
Ли́стья, кото́рые осыпа́лись и кото́рые кружи́лись в во́здухе, ме́дленно па́дали.
   (grammatik to'g'ri, lekin og'ir, takroriy "который", badiiy zichlik yo'q)

Badiiy tamoyil: she'riyat va nasrida sifatdosh-ravishdosh tasvirni harakatga to'ldiradi. Tavsif statik emas, dinamik bo'ladi: predmet nafaqat qanday (sifat), balki nima qilayotgani (sifatdosh) va harakat qanday hamrohlik bilan (ravishdosh) kechayotgani bir vaqtda ko'rsatiladi. Rus klassik nasridagi (Turgenev, Bunin, Tolstoy) tabiat tavsiflari aynan shu zichlikka asoslanadi.

Yana bir badiiy namuna (peyzaj):

text
Со́лнце, сади́вшееся за ле́сом, броса́ло после́дние лучи́, золоти́вшие верху́шки со́сен,
и ти́хий ве́тер, чуть шевеля́ листву́, доноси́л за́пах прогре́той земли́.
   Ormon ortiga botayotgan quyosh so'nggi nurlarini sochar, ular qarag'aylarning uchini
   tillarang qilar, sokin shamol esa yaproqlarni zo'rg'a qimirlatib, isigan tuproq hidini keltirardi.

Bu yerda ikki sifatdosh (сади́вшееся, золоти́вшие) va bitta ravishdosh (шевеля́) butun manzarani bir gapga jamlaydi — bu badiiy uslubning belgisi.

3.2. Adyektivatsiya — sifatdosh SIFATga aylanadi

Bu — C1 ning eng muhim stilistik hodisasi. Ba'zi sifatdoshlar vaqt o'tishi bilan harakat ma'nosini yo'qotadi va doimiy belgi (sifat) ma'nosiga o'tadi. Bu jarayon — адъектива́ция (sifatlashuv).

Solishtiring:

text
SIFATDOSH (harakat):  блестя́щий на со́лнце снег     — quyoshda yaltirayotgan qor
                      (снег что де́лает? — блести́т — hozir yaltiryapti, HARAKAT)

SIFAT (belgi):        блестя́щий ум, блестя́щий отве́т — ajoyib aql, zo'r javob
                      (ум блести́т эмас; "ajoyib, yorqin" — DOIMIY BAHO, harakat yo'q)

Ikkinchi holatda блестя́щий endi "yaltirayotgan" degani emas — u "ajoyib, zo'r, yorqin" degan ko'chma, baho ma'nosidagi sifat. Harakat yo'qolgan, belgi qolgan.

Adyektivatsiyani qanday tanish mumkin — uch belgi:

text
1. MA'NO KO'CHGAN (ko'chma, baho):  выдаю́щийся учёный — "ajoyib" (chiqib turmaydi jismonan)
2. FE'LGA QAYTMAYDI:  блестя́щий ум ≠ "ум, кото́рый блести́т" (bema'nilik)
3. DARAJA OLADI (sifat kabi):  бо́лее блестя́щий отве́т, са́мый подходя́щий вариа́нт
   (haqiqiy sifatdosh daraja olmaydi:  бо́лее чита́ющий)

Ko'p ishlatiladigan adyektivlashgan sifatdoshlar (yodlang):

Sifat (ko'chma) Ma'no Sifatdosh (to'g'ri) Ma'no
блестя́щий (ум, карье́ра) ajoyib, yorqin блестя́щий (на со́лнце) yaltirayotgan
выдаю́щийся (де́ятель) mashhur, buyuk выдаю́щийся (впере́д) oldinga chiqib turgan
потряса́ющий (вид) hayratlanarli потряса́ющий (о́сн-и) silkitayotgan
подходя́щий (моме́нт) mos, munosib подходя́щий (к до́му) yaqinlashayotgan
волну́ющий (моме́нт) hayajonli волну́ющий (мо́ре) to'lqinlantirayotgan
угрожа́ющий (тон) tahdidli угрожа́ющий (па́льцем) do'q qilayotgan
вызыва́ющий (вид) shtakkoklik, jur'atli вызыва́ющий (врача́) chaqirayotgan
ослепи́тельная (улы́бка) maftunkor
настоя́щий (друг) haqiqiy, chin

C1 nozikligi: aynan bitta so'z ikki xil "yashaydi". Kontekst hal qiladi. Он дал блестя́щий отве́т — bu sifat (ajoyib javob). Снег, блестя́щий на со́лнце — bu sifatdosh (yaltirayotgan qor, oborot, vergulli). Adyektivlashgan sifat oborotsiz, otdan oldin, ko'chma ma'noda; haqiqiy sifatdosh oborot bilan, to'g'ri ma'noda. Bu farqni his qilish — ilg'or daraja belgisi.

3.3. Substantivatsiya — sifatdosh OTga aylanadi

Ba'zi sifatdoshlar bir qadam ham uzoqroqqa boradi: ular aniqlaydigan otni butunlay yo'qotadi va o'zi ot bo'lib qoladi. Bu — субстантива́ция (otlashuv). Sifatdosh endi ot kabi kelishikda turlanadi, ega yoki to'ldiruvchi bo'ladi.

text
уча́щийся студе́нт      уча́щийся   (o'quvchi — endi ot, "студент"siz)
                        Уча́щиеся сдаю́т экза́мены.  — O'quvchilar imtihon topshiradi.

Eng ko'p tarqalgan substantivlashgan sifatdoshlar:

Ot (substantiv) Ma'no Rod / son
уча́щийся, уча́щиеся o'quvchi(lar) m / mn.
трудя́щиеся mehnatkashlar faqat mn.
кома́ндующий qo'mondon m
заве́дующий mudir m
управля́ющий boshqaruvchi, menejer m
служа́щий xizmatchi m
отдыха́ющие dam oluvchilar mn.
провожа́ющие / встреча́ющие kuzatuvchilar / kutib oluvchilar mn.
обвиня́емый, подсуди́мый ayblanuvchi, sudlanuvchi m
нача́льствующий, окружа́ющие rahbarlar, atrofdagilar mn.
бу́дущее, настоя́щее, проше́дшее kelajak, hozir, o'tmish s (o'rta)
млекопита́ющие, пресмыка́ющиеся sutemizuvchilar, sudralib yuruvchilar mn. (biologiya)

E'tibor bering — oxirgi guruh (бу́дущее, настоя́щее, проше́дшее) — o'rta rodli, mavhum otlar. Bular ham asli sifatdosh: бу́дущее вре́мя бу́дущее (kelajak). Ularsiz mavhum fikr yozib bo'lmaydi:

text
Ду́мать о бу́дущем.        — Kelajak haqida o'ylash.
Жить настоя́щим.          — Hozir bilan yashash.
Забы́ть проше́дшее.        — O'tmishni unutish.

Substantivatsiya adabiyot sarlavhalarida ham juda ko'p — bu janrni ta'kidlaydi:

text
«Уни́женные и оскорблённые» (Достое́вский)  — passiv sifatdoshlar  otlar
«Игро́к», «Прое́зжающий»                     — otlashgan shakllar

Substantivatsiyani tanish: agar sifatdosh yonida aniqlanadigan ot yo'q bo'lsa va uni qo'shib bo'lmasa (уча́щиеся kim? — shunchaki "o'quvchilar", boshqa ot kerak emas), demak u otlashgan. U kelishikda turlanadi (о бу́дущем, с управля́ющим), rod-son oladi, ega/to'ldiruvchi bo'ladi.

3.4. Arxaik va kitobiy-tantanavor sifatdosh

Sifatdoshning -щий / -вший / -ший qo'shimchalari kelib chiqishi bo'yicha cherkov-slavyan (kitobiy) shakllardir. Sof rus (og'zaki) ekvivalentlari -чий bilan tugagan va allaqachon sifatga aylanib ketgan: горя́чий (sof rus) горя́щий (slavyan sifatdosh), лету́чий летя́щий, колю́чий коло́щий, могу́чий мо́гущий. Shu tarixiy sabab tufayli -щий shakllar bugungacha kitobiy, ko'tarinki, tantanavor ohang saqlaydi.

(1) Tantanavor -щий (yuksak uslub, she'riyat, ritorika):

text
гряду́щий день        — kelajakdagi (kelayotgan) kun   [tantanavor, "будущий"dan yuksakroq]
иду́щие на смерть      — o'limga ketayotganlar           [ritorik: «Иду́щие на смерть приве́тствуют тебя́»]
неувяда́ющая сла́ва    — so'nmas shon-shuhrat
всепобежда́ющая си́ла   — hamma narsani yenguvchi kuch

Гряду́щийбу́дущийning yuksak, kitobiy sinonimi: в гряду́щем (kelajakda), гряду́щие поколе́ния (kelgusi avlodlar). Uni kundalik nutqda ishlatsangiz — sun'iy va dabdabali eshitiladi; publitsistika yoki tantanali nutqda esa — o'rinli va ta'sirli.

(2) Qisqargan / arxaik -ший (kitobiy nasrda):

Eski o'tgan zamon aktiv sifatdoshlarning ba'zilari (минова́вший, преше́дший, соверши́вшийся) yuqori kitobiy uslub belgisi:

text
в минова́вшем году́          — o'tgan (kechgan) yilda        [rasmiy-kitobiy, "в про́шлом году́"dan yuqori]
собы́тия, потрясши́е мир      — dunyoni larzaga solgan voqealar
челове́к, вы́носивший всё     — hamma narsaga bardosh bergan odam

Uslubiy ogohlantirish: arxaik-tantanavor sifatdosh — kuchli uslubiy vosita, lekin "o'tkir ziravor" kabi: oz miqdorda — matnni ko'taradi, ko'p miqdorda — kulgili, sun'iy dabdaba (лжепа́фос) hosil qiladi. Гряду́щий bir maqolada bir marta — ta'sirli; har jumlada — masxara. C1 mahorat — bu bo'yoqni o'lchov bilan ishlatishdir.

3.5. Adverbializatsiya — ravishdosh RAVISH yoki PREDLOGga aylanadi

Ravishdosh ham "chetlaydi": ba'zi ravishdoshlar qo'shimcha harakat ma'nosini yo'qotib, ravish (holat ma'nosi) yoki hatto predlog (yordamchi so'z) bo'lib qoladi. Bu — адвербиализа́ция.

(1) Ravishdosh RAVISH (harakat tarzi):

text
RAVISHDOSH (2-harakat):   Он ушёл, мо́лча ки́вну́в.    — u indamay bosh irg'ab ketdi (2 harakat)
RAVISH (harakat tarzi):   Он мо́лча слу́шал.           — u jimgina tingladi ("qanday?" — jimgina)

Bunday ravishlar: мо́лча (jimgina), не спеша́ (shoshilmay), не гля́дя (qaramay), сто́я / си́дя / лёжа (tik turgan/o'tirgan/yotgan holda), шутя́ (hazillashib, osonlikcha), не́хотя (istamaygina). Ular vergulsiz yoziladi — chunki endi ravishdosh emas, ravish:

text
Он ел сто́я.              — U tik turib yedi.        (vergul YO'Q — ravish)
Она́ отве́тила не спеша́.  — U shoshilmay javob berdi. (vergul YO'Q — ravish)
Э́то он сде́лает шутя́.    — Buni u o'ynab-kulib qiladi (osongina).

Solishtiring — bu ravishlar oborot ichida yana ravishdosh bo'lib qaytishi mumkin: Не спеша́ и ду́мая о своём, он шёл по алле́е (bu yerda не спеша́ — oborotning bir qismi).

(2) Ravishdosh PREDLOG (yordamchi so'z):

Bir necha ravishdosh butunlay predlogga aylangan — ular endi harakat bildirmaydi, balki kelishikni boshqaradi:

Predlog (asli ravishdosh) Kelishik Ma'no Misol
благодаря́ + Д. tufayli, sharofati bilan благодаря́ по́мощи — yordam tufayli
несмотря́ на + В. ...ga qaramay несмотря́ на дождь — yomg'irga qaramay
невзира́я на + В. ...ga qaramasdan (kitobiy) невзира́я на тру́дности — qiyinchiliklarga qaramay
спустя́ + В. (vaqt) o'tgach, keyin спустя́ год — bir yildan keyin
начина́я с + Р. ...dan boshlab начина́я с ма́я — maydan boshlab
су́дя по + Д. ...ga qaraganda су́дя по всему́ — hamma narsaga qaraganda

E'tibor bering — bu predloglar oldida "bir ega" qoidasi ishlamaydi, chunki ular endi ravishdosh emas:

text
 Несмотря́ на дождь, конце́рт состоя́лся.   — konsert "qaramadi" emas: несмотря́ — predlog, xato yo'q!
   (solishtiring: haqiqiy ravishdosh bo'lsa "bir ega" kerak edi)
 Благодаря́ ему́, мы победи́ли.               — благодаря́ — predlog + Дательный

Nozik farq — благодаря́: predlog sifatida благодаря́ (tufayli) faqat ijobiy sabab uchun ishlatiladi: благодаря́ по́мощи (yordam tufayli) — to'g'ri; благодаря́ боле́зни (kasallik tufayli) — noto'g'ri ottenka (bunda из-за боле́зни kerak). Bu — asli fe'l благодари́ть (rahmat aytmoq) ma'nosining izi.

3.6. Frazeologik ravishdosh — turg'un iboralar

Ravishdoshning eng "muzlagan" holati — u frazeologizmga kiradi va butunlay o'zgarmas bo'lib qoladi. Bunday iboralarda ravishdosh ko'pincha arxaik shakl (-я) saqlaydi va uni zamonaviy shaklga o'zgartirib bo'lmaydi.

Eng muhim frazeologik ravishdoshlar (yodlang — o'zgarmas!):

Ibora So'zma-so'z Haqiqiy ma'no
сломя́ го́лову bosh sindirib bosh olib, o'ta shoshib (qichqirib)
спустя́ рукава́ yenglarni tushirib beparvo, tartibsiz, chala
скрепя́ се́рдце yurakni siqib istamay, noiloj, majburan
сложа́ ру́ки qo'l qovushtirib bekor o'tirib, hech nima qilmay
не поклада́я рук qo'l qo'ymay tinim bilmay, astoydil
положа́ ру́ку на́ сердце qo'lni ko'ksiga qo'yib rostini aytganda, chin dildan
затаи́в дыха́ние nafasni ichga yutib hayajon bilan, nafasini ichiga yutib
text
Он бро́сился на по́мощь сломя́ го́лову.       — U bosh olib yordamga otildi.
Он рабо́тает спустя́ рукава́.                  — U ishni beparvo/chala qiladi.
Скрепя́ се́рдце, она́ согласи́лась.            — Noiloj (istamay) rozi bo'ldi.
Нельзя́ сиде́ть сложа́ ру́ки.                  — Qo'l qovushtirib o'tirib bo'lmaydi.
Они́ труди́лись не поклада́я рук.              — Ular tinim bilmay mehnat qildi.
Положа́ ру́ку на́ сердце, я не согла́сен.      — Rostini aytsam, roziemasman.

Muhim qoida — frazeologik ravishdoshga "bir ega" va vergul qoidasi TA'SIR QILMAYDI. Bular oddiy ravishdosh oboroti EMAS, balki turg'un ibora (leksik birlik). (1) Ko'pchiligi vergul bilan ajratilmaydi — ular kesimga ravishdek yopishadi: рабо́тать спустя́ рукава́ (vergulsiz), бежа́ть сломя́ го́лову (vergulsiz). (2) Shaklini o'zgartirib bo'lmaydi: слома́в го́лову, спусти́в рукава́ — bu iboralarni buzadi. Ularni butun holicha, o'zgarmas birlik sifatida yodlang.

3.7. Register — oborot QAYERDA o'rinli, qayerda sun'iy

Bu — C1 stilistikaning yakuniy va eng amaliy nuqtasi. B2 da siz oborotni to'g'ri qura oldingiz; C1 da siz uni o'rinli qo'llashingiz kerak. Chegara aniq:

Matn turi Sifatdosh/ravishdosh oboroti Muqobil (ergash gap)
Ilmiy maqola, dissertatsiya norma, zich kamdan-kam
Rasmiy hujjat, qonun norma
Badiiy nasr (tavsif) badiiy vosita, obraz aralash
Publitsistika, esse ko'p, ekspressiv aralash
Kundalik og'zaki nutq sun'iy, noo'rin который / когда́ — norma
text
YOZMA-KITOBIY:  Прие́хав домо́й и поу́жинав, он сел за рабо́ту.
OG'ZAKI:        Он прие́хал домо́й, поу́жинал и сел за рабо́ту.
                (jonli suhbatda ravishdosh oboroti g'alati eshitiladi — oddiy ketma-ket fe'l tabiiy)

C1 ning oltin qoidasi — TABIIYLIK. Kitobiy oborotni og'zaki nutqqa tiqishtirish — bu giperkorreksiya (haddan tashqari "to'g'ri" bo'lishga urinish), u nutqni sun'iy va dabdabali qiladi. Aksincha, ilmiy maqolada har fikrni который/когда́ bilan cho'zish — sodda va noprofessional ko'rinadi. Ilg'or so'zlovchi matn registriga qarab tanlaydi: badiiy tavsif — zich oborot; rasmiy hujjat — aniq oborot; jonli suhbat — sodda ergash gap yoki ketma-ket fe'l. Grammatik to'g'rilik yetarli emas — uslubiy moslik kerak.

3.8. Badiiy parcha — barcha hodisalar bir matnda

Quyidagi kichik badiiy-publitsistik parchada bugungi barcha hodisa uchraydi (ajratib ko'rsatilgan):

text
Гряду́щие поколе́ния, живу́щие в ми́ре техноло́гий, вряд ли пойму́т нас,
рабо́тавших не поклада́я рук ра́ди их бу́дущего. Настоя́щее, стреми́тельно
уходя́щее в про́шлое, оставля́ет нам блестя́щие откры́тия и вопро́сы,
на кото́рые, положа́ ру́ку на́ сердце, у нас нет отве́та. Учёные, не спеша́
и взве́шивая ка́ждый шаг, продолжа́ют иска́ть.

O'zbekcha:

text
Texnologiyalar dunyosida yashayotgan kelgusi avlodlar, ularning kelajagi uchun
tinim bilmay mehnat qilgan bizni zo'rg'a tushunar. Shitob bilan o'tmishga ketayotgan
hozirgi zamon bizga ajoyib kashfiyotlar va — rostini aytganda — bizda javobi yo'q
savollarni qoldiradi. Olimlar, shoshilmay va har qadamni tarozida tortib, izlashda davom etadi.

Sanang: parchada — arxaik-tantanavor sifatdosh (гряду́щий), oddiy sifatdosh oboroti (живу́щие в ми́ре, уходя́щее в про́шлое), substantiv (настоя́щее, бу́дущего), adyektiv sifat (блестя́щие откры́тия — "ajoyib", harakat yo'q), frazeologik ravishdosh (не поклада́я рук, положа́ ру́ку на́ сердце), adverbiallashgan ravish (не спеша́) va oddiy ravishdosh oboroti (взве́шивая ка́ждый шаг). Ana shu qatlamlar zichligi — yuksak kitobiy uslubning belgisi.


4. Ko'p misollar (ruscha + o'zbekcha)

Adyektivatsiya — sifat (ko'chma ma'no, oborotsiz, otdan oldin):

text
Он дал блестя́щий отве́т на все вопро́сы.           — U hamma savolga ajoyib javob berdi.
Э́то был выдаю́щийся учёный своего́ вре́мени.         — Bu o'z davrining buyuk olimi edi.
Мы вы́брали са́мый подходя́щий вариа́нт.              — Eng mos variantni tanladik.
Она́ произнесла́ э́то угрожа́ющим то́ном.             — Buni u tahdidli ohangda aytdi.
Э́то потряса́ющий вид на го́ры.                       — Bu tog'larning hayratlanarli manzarasi.

Sifatdosh — haqiqiy (to'g'ri ma'no, oborot, vergulli):

text
Снег, блестя́щий на со́лнце, слепи́л глаза́.          — Quyoshda yaltirayotgan qor ko'zni qamashtirdi.
Челове́к, выдаю́щийся из толпы́ ро́стом, — мой брат.  — Bo'yi bilan olomondan ajralib turgan odam — akam.
По́езд, подходя́щий к ста́нции, дал гудо́к.           — Bekatga yaqinlashayotgan poyezd gudok berdi.

Substantivatsiya (sifatdosh ot):

text
Уча́щиеся на́шей шко́лы уча́ствовали в олимпиа́де.    — Maktabimiz o'quvchilari olimpiadada qatnashdi.
Все трудя́щиеся име́ют пра́во на о́тдых.               — Barcha mehnatkashlar dam olishga haqli.
Кома́ндующий отда́л прика́з.                           — Qo'mondon buyruq berdi.
Я говори́л с заве́дующим отде́лом.                     — Bo'lim mudiri bilan gaplashdim.
Отдыха́ющие грелись на со́лнце.                        — Dam oluvchilar quyoshda toblanardi.
Ну́жно ду́мать о бу́дущем, а не жить проше́дшим.       — O'tmish bilan yashamay, kelajak haqida o'ylash kerak.

Arxaik / tantanavor:

text
Мы в отве́те за гряду́щие поколе́ния.                 — Kelgusi avlodlar oldida javobgarmiz.
В минова́вшем году́ произошло́ мно́го собы́тий.        — O'tgan yilda ko'p voqea yuz berdi.
Э́то был челове́к несгиба́емой во́ли.                  — Bu bukilmas irodali odam edi.
Иду́щие на риск иногда́ выи́грывают.                   — Xavfga boradiganlar ba'zan yutadi.

Adverbializatsiya — ravish (vergulsiz):

text
Он мо́лча вы́шел из ко́мнаты.                          — U indamay xonadan chiqdi.
Она́ шла не спеша́, гля́дя по сторона́м.                — U atrofga qarab, shoshilmay yurardi.
Мы обе́даем сто́я, вре́мени нет.                        — Vaqt yo'q, tik turib tushlik qilamiz.
Он реши́л зада́чу шутя́.                                — U masalani o'ynab-kulib (osongina) yechdi.

Ravishdosh predlog:

text
Благодаря́ подде́ржке друзе́й, он спра́вился.          — Do'stlar ko'magi tufayli u uddaladi.
Несмотря́ на уста́лость, они́ продолжа́ли путь.        — Charchoqqa qaramay, ular yo'lda davom etdi.
Спустя́ мно́го лет он верну́лся в родно́й го́род.       — Ko'p yildan keyin u tug'ilgan shahriga qaytdi.
Су́дя по всему́, за́втра бу́дет дождь.                  — Hamma narsaga qaraganda, ertaga yomg'ir bo'ladi.

Frazeologik ravishdosh:

text
Услы́шав крик, он побежа́л сломя́ го́лову.              — Baqiriqni eshitib, u bosh olib yugurdi.
Нельзя́ де́лать рабо́ту спустя́ рукава́.                — Ishni beparvo qilib bo'lmaydi.
Скрепя́ се́рдце, роди́тели отпусти́ли сы́на.            — Ota-ona noiloj o'g'lini jo'natishdi.
Что ты сиди́шь сложа́ ру́ки? Помоги́!                   — Nega qo'l qovushtirib o'tirasan? Yordam ber!

Har misolda tekshiring: (1) bu sifatdosh (harakat) mi yoki sifat/ot (belgi/predmet) mi? — fe'lga qayta olamizmi? (2) vergul bormi? — oborot (bor) yoki ravish/frazeologizm (yo'q)? (3) uslub bo'yog'i qanday — neytralmi, kitobiymi, tantanavormi?


5. Talaffuz bo'limi

  • блестя́щий /bli-STYA-shchiy/ — urg'u -тя́- da; "-щ-" yumshoq cho'ziq "shch". Sifat ham, sifatdosh ham bir xil aytiladi — farq faqat ma'noda.
  • выдаю́щийся /vy-da-YU-shchi-sya/ — urg'u -даю́- da; prefiks вы- urg'usiz (bu yerda istisno — urg'u o'zakda).
  • гряду́щий /grya-DU-shchiy/ — urg'u -ду́- da; boshda yumshoq "гря".
  • уча́щиеся /u-CHA-shchi-ye-sya/ — urg'u -ча́- da; oxiri "-yesya".
  • трудя́щиеся /tru-DYA-shchi-ye-sya/ — urg'u -дя́- da.
  • кома́ндующий /ka-MAN-du-yu-shchiy/ — urg'u -ма́н- da.
  • сломя́ го́лову /sla-MYA GO-la-vu/ — birinchi so'zda urg'u oxirda -мя́, ikkinchida boshda го́-; butun ibora bir urg'u guruhi.
  • спустя́ рукава́ /spu-STYA ru-ka-VA/ — спустя́ oxirda urg'u, рукава́ oxirda urg'u.
  • скрепя́ се́рдце /skri-PYA SYER-tse/ — скрепя́ oxirda; се́рдце boshda, "-рдц-" da "д" o'qilmaydi: "syértse".
  • не поклада́я рук /ni-pa-kla-DA-ya RUK/ — поклада́я da urg'u -да́- da.
  • благодаря́ /bla-ga-da-RYA/ — urg'u oxirda -ря́; predlog ham, ravishdosh ham bir xil.

Urg'u — frazeologizmlarda muzlagan. Frazeologik ravishdoshlar arxaik urg'uni saqlaydi va u ko'chmaydi: сломя́, спустя́, скрепя́, положа́, сложа́ — hammasida urg'u oxirgi bo'g'inda (arxaik -я́ shakli). Bu — zamonaviy ravishdoshdan farqi: zamonaviy слома́в da urg'u o'zakda (-ма́-), lekin frazeologik сломя́ da oxirda. Aynan shu "noto'g'ri" urg'u iboraning arxaikligini bildiradi.

Intonatsiya — oborot vs ravish. Ravishdosh oboroti (vergulli) alohida ohang bilan, pauza bilan aytiladi: Не спеша́, | он шёл по алле́е. Adverbiallashgan ravish (vergulsiz) esa kesimga qo'shilib, pauzasiz: он шёл не спеша́ (bir oqim). Frazeologizm ham pauzasiz, bir birlik sifatida: бежа́л-сломя́-го́лову.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
адъектива́ция адъ-ек-ти-ва́-ци-я sifatlashuv (sifatdoshsifat) Адъектива́ция — перехо́д прича́стия в прилага́тельное.
субстантива́ция суб-стан-ти-ва́-ци-я otlashuv (sifatdoshot) «Уча́щийся» — приме́р субстантива́ции.
блестя́щий бле-стя́-щий ajoyib, yorqin (ko'chma) / yaltirayotgan блестя́щий отве́т — ajoyib javob
выдаю́щийся вы-да-ю́-щий-ся buyuk, mashhur выдаю́щийся учёный — buyuk olim
подходя́щий под-хо-дя́-щий mos, munosib подходя́щий моме́нт — mos payt
гряду́щий гря-ду́-щий kelgusi, kelajakdagi (tantanavor) гряду́щие поколе́ния — kelgusi avlodlar
уча́щийся у-ча́-щий-ся o'quvchi (ot) уча́щиеся шко́лы — maktab o'quvchilari
трудя́щиеся тру-дя́-щи-е-ся mehnatkashlar права́ трудя́щихся — mehnatkashlar huquqi
кома́ндующий ко-ма́н-ду-ю-щий qo'mondon (ot) кома́ндующий а́рмией — armiya qo'mondoni
бу́дущее бу́-ду-ще-е kelajak (ot) ду́мать о бу́дущем — kelajak haqida o'ylash
настоя́щее на-сто-я́-ще-е hozir(gi zamon) (ot) жить настоя́щим — hozir bilan yashash
мо́лча мо́л-ча jimgina (ravish) мо́лча слу́шать — jimgina tinglash
не спеша́ не спе-ша́ shoshilmay (ravish) идти́ не спеша́ — shoshilmay yurish
благодаря́ бла-го-да-ря́ tufayli (predlog + Д.) благодаря́ по́мощи — yordam tufayli
несмотря́ на не-смо-тря́ на ...ga qaramay (predlog + В.) несмотря́ на дождь — yomg'irga qaramay
спустя́ спу-стя́ (vaqt) o'tgach (predlog + В.) спустя́ год — bir yildan keyin
сломя́ го́лову сло-мя́ го́-ло-ву bosh olib, o'ta shoshib бежа́ть сломя́ го́лову — bosh olib yugurmoq
спустя́ рукава́ спу-стя́ ру-ка-ва́ beparvo, chala рабо́тать спустя́ рукава́ — chala ishlash
скрепя́ се́рдце скре-пя́ се́рд-це istamay, noiloj согласи́ться скрепя́ се́рдце — noiloj rozi bo'lmoq
сложа́ ру́ки сло-жа́ ру́-ки qo'l qovushtirib (bekor) сиде́ть сложа́ ру́ки — bekor o'tirmoq
не поклада́я рук не по-кла-да́-я рук tinim bilmay труди́ться не поклада́я рук — tinim bilmay ishlamoq

Yodlash qoidasi: frazeologik iboralarni butun holicha yodlang — bir so'zdek. Sifat va sifatdoshni juftlab yodlang, farqni his qiling: блестя́щий отве́т (sifat = ajoyib) блестя́щий на со́лнце (sifatdosh = yaltirayotgan). Substantivlarni kelishik bilan yodlang: о бу́дущем, с управля́ющим, права́ трудя́щихся.


7. Badiiy matn (parcha + tahlil)

Quyida — kuz tavsifi (badiiy nasr uslubidagi parcha). Ovoz chiqarib, oborotlarda pauza bilan o'qing. Har oborot va shakl ajratib ko'rsatilgan.

text
Осыпа́ющиеся ли́стья, кружа́сь в холо́дном во́здухе, ме́дленно па́дали на доро́жки
опусте́вшего па́рка. Со́лнце, сади́вшееся за го́лыми дере́вьями, броса́ло после́дние
лучи́, золоти́вшие мо́крые скаме́йки. Немно́гие отдыха́ющие, не спеша́ и мо́лча,
брели́ по алле́ям, ду́мая ка́ждый о своём. Гряду́щая зима́ уже́ чу́вствовалась
в во́здухе. Стари́к, сиде́вший на скаме́йке, смотре́л на э́то увяда́ние, положа́
ру́ку на́ сердце, и вспомина́л мину́вшие го́ды, прожи́тые не поклада́я рук.

O'zbekcha:

text
To'kilayotgan barglar, sovuq havoda aylanib, huvillagan bog'ning so'qmoqlariga sekin
tushardi. Yalang'och daraxtlar ortiga botayotgan quyosh so'nggi nurlarini sochar, ular
nam skameykalarni tillarang qilardi. Kamsonli dam oluvchilar, shoshilmay va jimgina,
har biri o'z o'yiga botib, xiyobonlarda kezib yurardi. Kelayotgan qish havoda allaqachon
sezilardi. Skameykada o'tirgan chol bu so'lishga qarab, qo'lini ko'ksiga qo'ygancha,
tinim bilmay o'tkazgan o'tgan yillarini eslardi.

Tahlil — parchada nima ishlagan:

  • Sifatdosh oborotlari (badiiy tavsif zichligi): осыпа́ющиеся ли́стья, сади́вшееся за дере́вьями, золоти́вшие скаме́йки, сиде́вший на скаме́йке — har biri predmetga harakat-holat qo'shib, manzarani jonlantiradi.
  • Ravishdosh oborotlari: кружа́сь в во́здухе, ду́мая о своём — asosiy harakatga hamroh harakat.
  • Adverbiallashgan ravish (vergulsiz emas, bu yerda oborot ichida uyushiq): не спеша́ и мо́лча — harakat tarzi.
  • Arxaik/tantanavor: гряду́щая зима́ (kelayotgan qish — kitobiy ohang), мину́вшие го́ды (o'tgan yillar — yuksak).
  • Substantiv: отдыха́ющие (dam oluvchilar — ot).
  • Frazeologik ravishdosh: положа́ ру́ку на́ сердце (chin dildan), не поклада́я рук (tinim bilmay).

Bir kichik parchada bugungi barcha hodisa uchradi. Ana shu ko'p qatlamlilik — badiiy nasr uslubining mohiyati. Diqqat: bu zichlikni og'zaki suhbatda takrorlasangiz, sun'iy chiqadi — u faqat yozma badiiy matnga xos.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Sifat (adyektiv)ni oborotdek verguli bilan ajratish: Он дал, блестя́щий, отве́т. Он дал блестя́щий отве́т. Sabab: bu yerda блестя́щийsifat (ajoyib), harakat emas — oborot emas, vergul kerak emas. Vergul faqat haqiqiy sifatdosh oborotida (отве́т, блестя́щий эруди́цией) bo'lardi.

  • Substantivga ortiqcha ot qo'shish: уча́щиеся ученики́ сдаю́т экза́мен. уча́щиеся сдаю́т экза́мен yoki ученики́ сдаю́т экза́мен. Sabab: уча́щиеся o'zi "o'quvchilar" degani (substantiv) — yana ученики́ qo'shish takror (tavtologiya).

  • Frazeologik ravishdoshni zamonaviy shaklga o'zgartirish: Он рабо́тает спусти́в рукава́. Он рабо́тает спустя́ рукава́. Sabab: frazeologizm o'zgarmas — arxaik спустя́ shaklini saqlaydi, спусти́в iborani buzadi.

  • Adverbiallashgan ravishga ortiqcha vergul: Он ел, сто́я. / Она́ отве́тила, мо́лча. Он ел сто́я. / Она́ отве́тила мо́лча. Sabab: сто́я, мо́лча bu yerda — ravish (harakat tarzi: "qanday yedi? — tik turib"), ravishdosh oboroti emas — vergul yo'q.

  • Predloglashgan «несмотря́ на» ga "bir ega" qoidasini qo'llash / o'zgartirish: Не смотря́ на дождь, мы пошли́. (alohida yozib, ravishdoshdek) Несмотря́ на дождь, мы пошли́. Sabab: predlog sifatida несмотря́ birga yoziladi va yaxlit predlog (…ga qaramay). Alohida не смотря́ — bu haqiqiy ravishdosh ("qaramasdan, ko'zini tikmagan holda") — boshqa, kamdan-kam ma'no.

  • Tantanavor sifatdoshni og'zaki-neytral kontekstda: Я купи́л гряду́щий биле́т на по́езд. Я купи́л биле́т на сле́дующий по́езд. Sabab: гряду́щий — yuksak, tantanavor ("kelgusi avlodlar" ma'nosida); kundalik "keyingi" uchun сле́дующий kerak. Register mos emas.

Mini-mashq (og'zaki): har gapda ta'kidlangan so'z sifatdoshmi (harakat, oborot bo'lardi) yoki sifat/ot/ravish/predlogmi (chetlangan)? Vergul kerakmi?

text
1. Он показа́л блестя́щие зна́ния.
2. Снег, блестя́щий на со́лнце, ослепля́л.
3. Отдыха́ющие купа́лись в мо́ре.
4. Он мо́лча кивну́л.
5. Несмотря́ на уста́лость, она́ рабо́тала.

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Har gapda ta'kidlangan so'z sifatdosh (П) mi yoki adyektivlashgan sifat (С) mi? Belgilang va sababini ayting (fe'lga qayta olasizmi?):

text
1. Он дал **подходя́щий** отве́т.
2. По́езд, **подходя́щий** к перро́ну, замедля́л ход.
3. Э́то **потряса́ющий** результа́т!
4. Ребёнок, **потряса́ющий** погрему́шкой, засмея́лся.
5. У неё **блестя́щие** спосо́бности.

Mashq 2. Substantivlashgan sifatdoshni to'g'ri kelishikda qo'ying:

text
1. Мы говори́ли с ___ (заве́дующий) отде́лом.        (Т.)
2. Пра́во ___ (трудя́щиеся) на о́тдых защищено́.       (Р., mn.)
3. Ну́жно ду́мать о ___ (бу́дущее).                    (П.)
4. ___ (отдыха́ющие) на пля́же бы́ло мно́го.            (Р., mn. — «bo'ldi»)
5. Судья́ вы́слушал ___ (обвиня́емый).                  (В.)

Mashq 3. Frazeologik ravishdoshli iborani to'ldiring (ma'noga qarab tanlang: сломя́ го́лову / спустя́ рукава́ / скрепя́ се́рдце / сложа́ ру́ки / не поклада́я рук):

text
1. Услы́шав но́вость, он помча́лся домо́й ___.
2. Нельзя́ учи́ться ___ — экза́мен ско́ро.
3. ___ роди́тели согласи́лись на его́ отъе́зд.
4. Она́ труди́лась ___ це́лый год.
5. Хва́тит сиде́ть ___ — на́до де́йствовать!

Mashq 4. Vergul kerakmi? Ta'kidlangan so'z ravish/predlog (vergulsiz) yoki ravishdosh oboroti (vergulli)?

text
1. Он слу́шал **мо́лча**.
2. **Мо́лча вы́слушав всех**, дире́ктор при́нял реше́ние.
3. Они́ шли **не спеша́**.
4. **Несмотря́ на дождь** матч состоя́лся.
5. Он реши́л всё **шутя́**.

Mashq 5. Uslub: gap badiiy/rasmiy (oborot o'rinli) mi yoki og'zaki (oborot sun'iy — sodda variant kerak) mi? Sun'iy bo'lsa, og'zakiga o'giring:

text
1. (do'stga SMS) Прие́хав домо́й и поу́жинав, я позвоню́ тебе́.
2. (ilmiy maqola) Изучи́в получе́нные да́нные, а́вторы пришли́ к вы́воду.
3. (og'zaki suhbat) Встав у́тром и почи́стив зу́бы, я пошёл на ку́хню.
4. (badiiy tavsif) Ту́чи, надвига́ясь с за́пада, закрыва́ли не́бо.

Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga (mos shakl bilan — sifat/substantiv/frazeologizm/predlog):

text
1. U ajoyib nutq so'zladi.
2. Mehnatkashlar huquqi qonun bilan himoyalangan.
3. U bosh olib yordamga otildi.
4. Yomg'irga qaramay, biz sayrga chiqdik.
5. Kelajak haqida o'ylash kerak.
6. Ota-ona noiloj rozi bo'lishdi.

Mashq 7. Adyektivatsiya vs sifatdosh — bitta so'z bilan ikki gap tuzing: birida u sifat (ko'chma, oborotsiz), ikkinchisida sifatdosh (to'g'ri, oborotli). So'zlar: блестя́щий, подходя́щий, угрожа́ющий.

text
Namuna (волну́ющий):
  sifat:      Э́то был волну́ющий моме́нт.          (hayajonli — belgi)
  sifatdosh:  Ве́тер, волну́ющий мо́ре, кре́пчал.   (to'lqinlantirayotgan — harakat)

Mashq 8. Kichik badiiy tavsif tuzing (5–6 gap): biror manzara (kuz, dengiz, shahar kechasi) haqida. Kamida ishlatilsin: 2 ta sifatdosh oboroti, 1 ta ravishdosh oboroti, 1 ta adverbiallashgan ravish (мо́лча / не спеша́ / сто́я), 1 ta frazeologik yoki tantanavor shakl (гряду́щий / не поклада́я рук / положа́ ру́ку на́ сердце). So'ng bir gapingizni og'zaki registrga (ergash gap bilan) o'giring va farqni izohlang.


10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Sifat yoki sifatdosh (asosiy drill): Wisar AIdan блестя́щий, выдаю́щийся, подходя́щий, потряса́ющий, угрожа́ющий, вызыва́ющий so'zlari bilan 12 ta gap so'rang — yarmi sifat (ko'chma, oborotsiz), yarmi sifatdosh (to'g'ri, oborotli), lekin aralashtirib berilsin. Har birini ajrating: sifatmi yoki sifatdoshmi? Vergul kerakmi? AI tekshirsin va "fe'lga qayta olasizmi?" testini izohlasin.
  2. Register o'yini: AIga bir voqeani (masalan, ish kuningiz) avval og'zaki (oddiy ketma-ket fe'l, "и потом") tarzda yozing, so'ng shu voqeani badiiy-kitobiy registrda — zich sifatdosh/ravishdosh oborotlari bilan — qayta yozing. AIdan qaysi variant qaysi kontekstga (SMS / hikoya / hisobot) mosligini baholashini so'rang. Giperkorreksiyadan (og'zakiga kitobiy tiqishtirishdan) saqlaning.
  3. Frazeologik ravishdosh: AIdan сломя́ го́лову, спустя́ рукава́, скрепя́ се́рдце, сложа́ ру́ки, не поклада́я рук, положа́ ру́ку на́ сердце iboralarining har biri bilan bittadan gap va o'zbekcha izohini so'rang. So'ng o'zingiz har birini yangi kontekstda ishlatib gap tuzing; AI ma'no va shakl (o'zgarmasligini) tekshirsin.
  4. Badiiy sinov: AIdan qisqa peyzaj (3–4 gap) so'rang, unda sifatdosh/ravishdosh oborotlari olib tashlangan (quruq, sodda variant) bo'lsin. Uni siz oborotlar, substantiv va bitta tantanavor shakl (гряду́щий) qo'shib "badiiylashtiring". So'ng ovoz chiqarib o'qing — vergulli oborotlarda pauza qiling.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim):

  1. С (sifat)блестя́щие зна́ния = "ajoyib bilim", ko'chma, oborotsiz, vergulsiz.
  2. П (sifatdosh)блестя́щий на со́лнце = "yaltirayotgan", oborot, vergul bor.
  3. Ot (substantiv)отдыха́ющие = "dam oluvchilar", ega, vergulsiz.
  4. Ravishмо́лча = "jimgina" (harakat tarzi), vergulsiz.
  5. Predlogнесмотря́ на = "…ga qaramay", + В.; oborotdan keyin vergul (payt/hol) — Несмотря́ на уста́лость, она́….

Mashq 1:

  1. С (mos javob — belgi, oborotsiz). · 2. П (perronga yaqinlashayotgan — harakat, "который подходи́т", oborot, vergulli). · 3. С (hayratlanarli natija — baho). · 4. П (sharaqlatayotgan bola — harakat, "который потряса́ет"). · 5. С (ajoyib qobiliyat — belgi).

Mashq 2:

  1. с заве́дующим отде́лом (Т.). · 2. пра́во трудя́щихся (Р., mn.). · 3. о бу́дущем (П.). · 4. Отдыха́ющих бы́ло мно́го (Р., mn.). · 5. вы́слушал обвиня́емого (В., jonli).

Mashq 3:

  1. …помча́лся домо́й сломя́ го́лову. · 2. Нельзя́ учи́ться спустя́ рукава́. · 3. Скрепя́ се́рдце, роди́тели согласи́лись. · 4. Она́ труди́лась не поклада́я рук. · 5. Хва́тит сиде́ть сложа́ ру́ки.

Mashq 4:

  1. vergul YO'Q (мо́лча — ravish). · 2. vergul BOR (Мо́лча вы́слушав всех, — ravishdosh oboroti, gap boshida). · 3. vergul YO'Q (не спеша́ — ravish). · 4. vergul BOR (Несмотря́ на дождь, — predlogli hol, oborotdan keyin vergul). · 5. vergul YO'Q (шутя́ — ravish, "osongina").

Mashq 5:

  1. Og'zaki (SMS) sun'iy. Sodda: Прие́ду домо́й, поу́жинаю и позвоню́ тебе́. · 2. Ilmiy oborot o'rinli, o'zgartirish shart emas. · 3. Og'zaki sun'iy. Sodda: Я встал у́тром, почи́стил зу́бы и пошёл на ку́хню. · 4. Badiiy oborot o'rinli (tavsif zichligi), o'zgartirish shart emas.

Mashq 6:

  1. Он произнёс блестя́щую речь. · 2. Права́ трудя́щихся защищены́ зако́ном. · 3. Он бро́сился на по́мощь сломя́ го́лову. · 4. Несмотря́ на дождь, мы пошли́ на прогу́лку. · 5. Ну́жно ду́мать о бу́дущем. · 6. Роди́тели согласи́лись скрепя́ се́рдце.

Mashq 7 (namuna javoblar):

  • блестя́щий: sifat — У неё блестя́щий ум. / sifatdosh — Ро́са, блестя́щая на траве́, перелива́лась.
  • подходя́щий: sifat — Мы нашли́ подходя́щий вариа́нт. / sifatdosh — Челове́к, подходя́щий к две́ри, останови́лся.
  • угрожа́ющий: sifat — Он говори́л угрожа́ющим то́ном. / sifatdosh — Мужчи́на, угрожа́ющий кулако́м, крича́л.

Mashq 8: namuna — Ве́чер спуска́лся на го́род. Огни́, зажига́ющиеся в о́кнах, отража́лись в мо́крой мостово́й. Прохо́жие, спеша́ по дела́м, шли мо́лча. Го́род, засыпа́ющий по́сле до́лгого дня, гото́вился к но́чи. Гряду́щее у́тро обеща́ло быть я́сным, и лю́ди, рабо́тавшие весь день не поклада́я рук, наконе́ц отдыха́ли. — Og'zakiga o'girish (bir gap): Огни́, кото́рые зажига́лись в о́кнах, отража́лись в мостово́й. Izoh: og'zaki-neytral registrda который tabiiyroq, badiiy tavsifda esa sifatdosh oboroti manzarani zichroq va obrazliroq beradi.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Badiiy zichlik: sifatdosh (predmetga harakat qo'shadi) va ravishdosh (asosiy harakatga hamroh harakat o'raydi) badiiy tavsifni dinamik va ko'p qatlamli qiladi (Осыпа́ющиеся ли́стья, кружа́сь в во́здухе, па́дали). Bu — klassik nasr uslubining mohiyati.
  • Adyektivatsiya: sifatdosh harakat ma'nosini yo'qotib, ko'chma sifatga aylanadi (блестя́щий ум, выдаю́щийся де́ятель). Belgi: ma'no ko'chgan, fe'lga qaytmaydi, daraja oladi. Haqiqiy sifatdosh (oborot, vergul) — undan farqli (блестя́щий на со́лнце).
  • Substantivatsiya: sifatdosh otga aylanadi (уча́щиеся, трудя́щиеся, кома́ндующий, бу́дущее, настоя́щее) — kelishikda turlanadi, aniqlanadigan ot kerak emas.
  • Arxaik/tantanavor: -щий shakllar kitobiy-yuksak ohang saqlaydi (гряду́щий, минова́вший, иду́щие на смерть) — o'lchov bilan ishlatiladi, aks holda sun'iy dabdaba.
  • Adverbializatsiya: ravishdosh ravish (мо́лча, не спеша́, сто́я, шутя́ — vergulsiz) yoki predlog (благодаря́ + Д., несмотря́ на + В., спустя́ + В.) bo'lib qoladi — bularda "bir ega" va vergul qoidasi ishlamaydi.
  • Frazeologik ravishdosh: turg'un, o'zgarmas iboralar (сломя́ го́лову, спустя́ рукава́, скрепя́ се́рдце, сложа́ ру́ки, не поклада́я рук, положа́ ру́ку на́ сердце) — arxaik shakl va urg'uni saqlaydi, vergul olmaydi.
  • Register — C1 mahorati: grammatik to'g'rilik yetarli emas. Badiiy/rasmiy matnda oborot — norma va bezak; og'zaki nutqda esa u sun'iy (giperkorreksiya) — u yerda который/когда́ yoki ketma-ket fe'l tabiiyroq. Kontekstga qarab tanlash — ilg'or so'zlovchining belgisi.

Keyingi dars — C1 — 8-dars: Nominalizatsiya va analitik konstruksiyalar (rasmiy/ilmiy uslub). Bugun siz sifatdosh va ravishdoshning stilistik hayotini — ma'no ko'chishi, otlashuv, arxaiklik, frazeologiya — ko'rdingiz. Keyingi darsda esa yana bir kuchli kitobiy vosita: nominalizatsiya (номинализа́ция) — harakatni fe'ldan otga aylantirish (реши́ть приня́тие реше́ния, изуча́ть изуче́ние). Bugun sifatdosh ot bo'ldi (бу́дущее), keyingi darsda esa butun fe'lli fikr ot birikmasiga aylanadi — bu ilmiy va rasmiy uslubning eng belgili qurilishi: учёные изучи́ли вопро́с изуче́ние вопро́са учёными. Analitik, "otga asoslangan" uslubni egallab, rasmiy va akademik matn cho'qqisiga bir qadam yaqinlashamiz. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C1 — 7-dars: Sifatdosh va ravishdosh — stilistik va badiiy ishlatilish (adyektivatsiya, substantivatsiya, arxaik shakl, frazeologik ravishdosh) — Wisar