WisarWisar
Rus tili kursi/C1 Ilgor28 daqiqa

C1 — 16-dars: Frazeologiya — chuqur (frazeologizm turlari, variantlar, transformatsiya, manba: mifologiya/Bibliya/tarix, крыла́тые слова va aforizmlar)

C1 — ILG'OR · 16-dars


1. Dars nomi va maqsad

B2 ning 34-darsida siz frazeologizmlarni mavzuli guruhlar bo'yicha (his-tuyg'u, xarakter, mehnat, vaqt, pul, munosabat) o'rgandingiz — ~40 iborani ma'nosi va o'zbekcha ekvivalenti bilan. 35-darsda esa maqol va matallarni ko'rdingiz. O'sha darslarda asosiy urg'u shundoq edi: iborani butun holda, so'zma-so'z emas, ma'nosi bilan yodlash.

Endi C1 darajada biz frazeologiyaga nazariy va tizimli yondashamiz. B2 da siz "qaysi ibora nimani anglatadi" ni o'rgandingiz; C1 da esa "frazeologizm qanday tuzilgan, qayerdan kelib chiqqan, qanchalik "qotib qolgan" va uni qanday o'ynatish (transformatsiya) mumkin" degan chuqur savollarga javob beramiz. Bu — filolog, tarjimon, muharrir va yuqori darajadagi notiq darajasidagi bilim.

Darsda beshta katta blok bor:

text
C1 FRAZEOLOGIYA — besh yo'nalish:
   1. TURLAR (semantik jipslik bo'yicha)  — сраще́ния / еди́нства / сочета́ния
   2. VARIANTLAR va NORMA                 — от всего́ се́рдца / от всей души́; erkin o'zgaruvchan qism
   3. TRANSFORMATSIYA (til o'yini)         — muallif/OAV iborani ataylab buzadi
   4. MANBA bo'yicha                       — mifologiya · Bibliya · tarix · kasb-hunar
   5. КРЫЛА́ТЫЕ СЛОВА́ va AFORIZM           — adabiyot va tarixdan kirgan "qanotli so'zlar"

Nega bu C1 uchun muhim? Chunki ona tili sohibi frazeologizmni nafaqat ishlatadi, balki uni his qiladi: qaysi ibora "muzlagan" (o'zgarmas), qaysi biri variantlarga yo'l qo'yadi, qaysi birini gazeta sarlavhasida o'ynatish mumkin. Ахилле́сова пята́ yoki ко́зёл отпуще́ния iborasini eshitganda C1 o'quvchi uning manbasini (mif, Bibliya) taniydi — bu esa uni to'g'ri, buzmasdan, o'z o'rnida qo'llash imkonini beradi.

Dars maqsadi: (1) frazeologizmlarni semantik jipslik darajasi bo'yicha uch turga ajratish; (2) frazeologik norma va variantlarni farqlash, iborani buzishdan saqlanish; (3) muallif transformatsiyasini tanib olish va tushunish; (4) mifologik, Bibliyaviy, tarixiy manbali iboralarni manbasi bilan bilish; (5) eng mashhur крыла́тые слова va aforizmlarni muallifi va ma'nosi bilan o'zlashtirish. Dars oxirida siz frazeologiyani "ro'yxat" sifatida emas, tizim sifatida ko'rasiz.

Muhim eslatma: C1 da ham asosiy qoida saqlanadi — frazeologizm turg'un. Lekin endi siz "qanchalik turg'un" ekanini ham baholaysiz: бить баклу́ши mutlaqo qotgan (bironta so'zni almashtirib bo'lmaydi), закады́чный друг da esa faqat друг so'zi bilan bog'lanish qat'iy. Bu nozik farqlarni his qilish — C1 belgisi.


2. Avvalgi darsdan takror (frazeologizm — B2)

Chuqur qismga o'tishdan oldin B2 (34-dars) poydevorini tez tiklaymiz. Frazeologizm — ma'nosi tarkibiy so'zlarning yig'indisidan kelib chiqmaydigan, tuzilishi turg'un (o'zgarmas) so'z birikmasi:

text
   бить баклу́ши         — bekorchilik qilmoq   (so'zma-so'z: "yog'och kesaklarni urmoq")
   держа́ть ка́мень за па́зухой — ichida kek saqlamoq (so'zma-so'z: "bag'irda tosh saqlamoq")
   води́ть за́ нос        — aldab yurmoq          (so'zma-so'z: "burnidan yetaklamoq")
   как ры́ба в воде́      — o'zini erkin his qilmoq (so'zma-so'z: "suvdagi baliqday")

B2 dan uchta asosiy printsipni eslang:

  • Yaxlitlik. Frazeologizm — bitta ma'no birligi. Uni butun holda, obrazi va ma'nosi bilan yodlang.
  • Turg'unlik. Iboradagi so'zni, uning sonini yoki tartibini erkin o'zgartirib bo'lmaydi — aks holda ibora buziladi.
  • Uslubiy bo'yoq. Ko'p frazeologizm og'zaki va norasmiy nutqqa xos; rasmiy hujjatda ehtiyot bo'ling.

B2 dan C1 ga ko'prik: B2 da siz «iborani buzmang» qoidasini bilib oldingiz. C1 da esa savol chuqurlashadi: nega buzib bo'lmaydi? Chunki frazeologizmda so'zlar semantik jihatdan bir-biriga "eritilgan". Ammo bu erish darajasi turlicha — mana shuni bugun o'rganamiz. Va yana: ba'zi iboralar variantlarga yo'l qo'yadi (от всего́ се́рдца = от всей души́), ba'zilarini esa muallif ataylab buzadi (transformatsiya) — bu buzish emas, balki til o'yini.

Tez mashq — ovoz chiqarib ayting: бить баклу́ши · держа́ть ка́мень за па́зухой · води́ть за́ нос · закады́чный друг · щекотли́вый вопро́с.


3. Asosiy tushuntirish (chuqur)

3.1. Frazeologizm TURLARI — semantik jipslik bo'yicha (klassifikatsiya В. В. Виноградова)

Rus tilshunosligida frazeologizmlarni akademik В. В. Виноградов uch turga ajratgan — so'zlarning ma'no jihatdan qanchalik "eritilgan"iga qarab. Bu klassifikatsiyani bilish — C1 filologik savodxonligining asosidir.

a) ФРАЗЕОЛОГИ́ЧЕСКИЕ СРАЩЕ́НИЯ (frazeologik chatishmalar) — motivsiz, mutlaqo qotgan.

Bu — eng "qattiq" tur. Ma'no tarkibiy so'zlardan umuman kelib chiqmaydi; ko'pincha iborada eskirgan, endi ishlatilmaydigan so'z bor. Ma'noni faqat yodlab bilib olish mumkin:

text
бить баклу́ши      — bekorchilik qilmoq   (баклу́ши — endi ishlatilmaydigan so'z)
точи́ть ля́сы       — bekorga suhbatlashmoq, valdirashmoq (ля́сы — arxaik so'z)
попа́сть впроса́к   — noqulay ahvolga tushmoq (просак — eski to'quv dastgohi)
собаку съел         — biror ishning piriman (piyri), ustasi bo'lmoq
turg'un: реши́мость — сломя́ го́лову (bosh-ko'z demay, shosha-pisha)

Bu iboralarda obrazni "ko'rish" qiyin — баклу́ши, ля́сы, просак so'zlari zamonaviy rus tilida yashamaydi. Shuning uchun bunday iborani faqat butun holda, ma'nosi bilan yodlaysiz.

b) ФРАЗЕОЛОГИ́ЧЕСКИЕ ЕДИ́НСТВА (frazeologik birliklar) — obrazli, motivlangan.

Bu turda ma'no umumiy obraz orqali seziladi — iboraning tagida "rasm" turadi, siz uni tasavvur qila olasiz. Ko'pincha bularni so'zma-so'z ham (kamdan-kam) tushunish mumkin, lekin asosiy — ko'chma ma'no:

text
держа́ть ка́мень за па́зухой  — ichida kek/gina saqlamoq (obraz: bag'irda yashirin tosh)
плыть по тече́нию            — hayot oqimiga ergashmoq, kurashmaslik (obraz: oqim bo'ylab suzish)
мелко пла́вать               — sayoz, qobiliyati past bo'lmoq (obraz: sayozda suzish)
брать быка́ за рога́          — ishga to'g'ridan-to'g'ri, dadil kirishmoq
первый блин ко́мом           — har ishning boshi qiyin (obraz motivlangan)
заши́ть себе́ рот            — jim bo'lmoq (obraz aniq)

Bu turda obraz "tirik" — shuning uchun еди́нства ko'pincha muallif transformatsiyasiga (3.3-bo'lim) berilaveradi.

c) ФРАЗЕОЛОГИ́ЧЕСКИЕ СОЧЕТА́НИЯ (frazeologik qo'shilmalar) — bir so'z ko'chma, biri erkin.

Bu — eng "yumshoq" tur. Bir so'z o'z to'g'ri ma'nosida, ikkinchisi esa faqat shu birikmada ko'chma/bog'langan ma'noda keladi. Ko'chma so'z boshqa so'zlar bilan birika olmaydi:

text
закады́чный друг     — jon-jigar do'st   (закады́чный faqat "друг" bilan yuradi!)
щекотли́вый вопро́с   — nozik, noqulay masala (щекотли́вый — masala/vaziyat haqida)
трескучий моро́з      — qattiq, chatirlagan sovuq (трескучий faqat "sovuq" bilan)
проливной дождь      — quyib yog'ayotgan jala (проливной faqat "yomg'ir" bilan)
кро́мешный ад / кро́мешная тьма — do'zaxdek/zim-ziyo (кро́мешный ikki so'z bilan)
потупить взор/глаза  — ko'zni yerga tikmoq (потупить faqat ko'z/nigoh bilan)

Bu yerda закады́чный so'zini boshqa otga qo'shib bo'lmaydi: закады́чный сосе́д (xato). Bu — kollokatsiyaga eng yaqin tur; 17-darsda (kollokatsiya ilg'or) shu chegarani chuqur ko'ramiz.

DIQQAT — uch turni farqlash usuli: o'zingizga bitta savol bering — obrazni ko'ra olasizmi? (a) сраще́ние — obraz yo'q, so'z tushunarsiz (баклу́ши) yod ol. (b) еди́нство — obraz tirik, "rasm" ko'rinadi (ка́мень за па́зухой) obraz orqali eslab qol. (c) сочета́ние — bir so'z tanish, ikkinchisi faqat shu joyda maxsus (закады́чный) juftlikni yod ol. Bu farq nazariy ko'rinsa-da, u sizga iborani qay darajada o'zgartirsa bo'lishini aytadi.

3.2. Frazeologik VARIANTLAR va NORMA

Frazeologizm turg'un, lekin bu "har bir harfi qotgan" degani emas. Ko'p iborada erkin o'zgaradigan qism bo'ladi — bu variant deyiladi va bu norma buzilishi emas. Variantlarni bilish — iborani tabiiy va to'g'ri qo'llashning kaliti.

a) Leksik variantlar — so'z sinonim bilan almashadi:

text
от всего́ се́рдца  =  от всей души́       — chin dildan, samimiy
броса́ть ка́мешки в огоро́д = броса́ть ка́мни в огоро́д — kesatib gapirmoq
гроша́ ло́маного не сто́ит = гроша́ ме́дного не сто́ит — bir tiyinga arzimaydi
пройти́ огонь и во́ду  =  пройти́ ого́нь, во́ду и ме́дные тру́бы — hamma sinovdan o'tmoq

b) Grammatik/shakl variantlari — son, kelishik, fe'l turi o'zgaradi:

text
ни зги не ви́дно  =  ни зги не вида́ть   — hech narsa ko'rinmaydi (zim-ziyo)
скрепя́ се́рдце (o'zgarmas obraz)         — istamay, ko'ngilsiz (иногда noto'g'ri "скрипя")
положа́ ру́ку на́ сердце                    — qo'lni ko'ksga qo'yib, chin ko'ngildan

c) To'liq va qisqartirilgan shakl (усече́ние):

text
To'liq                                   Qisqargan (nutqda)
Ста́рый друг лу́чше но́вых двух.           «Ста́рый друг…»
Не име́й сто рубле́й, а име́й сто друзе́й.   «Не име́й сто рубле́й…»
Голо́дный как волк.                       «Голо́дный…» (kontekstda)

DIQQAT — variant va XATO farqi: от всего́ се́рдца va от всей души́ — ikkalasi ham to'g'ri variant (til normasi ruxsat beradi). Lekin от всего́ души́ yoki от всей се́рдцаxato (variantlar aralashib ketgan, "kontaminatsiya"). Variant — normada mavjud tayyor shakl; xato — ikki iborani noto'g'ri qorishtirish. C1 o'quvchi bu chegarani aniq his qilishi kerak. Yana bir tipik xato: игра́ет значе́ние (to'g'risi игра́ет роль yoki име́ет значе́ние — ikki ibora aralashgan).

3.3. TRANSFORMATSIYA — frazeologizm bilan til o'yini

C1 darajaning eng nozik jihati: yozuvchilar, jurnalistlar, reklama va OAV turg'un frazeologizmni ataylab buzadi — bu xato emas, balki badiiy vosita (til o'yini, языкова́я игра́). Buzilgan ibora o'quvchining xotirasida asl iborani "yoqadi" va ustiga yangi ma'no qo'shadi. Buni tanib olish — yuqori til sezgirligining belgisi.

a) So'z almashtirish (замена компонента):

text
Asl ibora                            Transformatsiya (o'yin)
Не в деньга́х сча́стье.               «Не в деньга́х сча́стье, а в их коли́честве.»
                                       (Baxt pulda emas — uning miqdorida; kinoya)
Ти́ше е́дешь — да́льше бу́дешь.       «Ти́ше е́дешь — не́кому бу́дет.»  (hazil)
Ум хорошо́, а два лу́чше.             «Ум хорошо́, а два — лу́чше.» (reklama o'yini)

b) Kengaytirish yoki qisqartirish (расширение/усечение):

text
рабо́тать спустя́ рукава́    «рабо́тать спустя́ обе рукава́» (kuchaytirish, hazil)
На безры́бье и рак ры́ба.    sarlavha: «На безры́бье…» (davomini o'quvchi biladi)

c) Kontaminatsiya (ikki iborani qorishtirish — ataylab):

text
«Не плюй в коло́дец — вы́летит, не пойма́ешь.»
   (Ikki maqol qorishgan: "Не плюй в коло́дец…" + "Сло́во не воробе́й, вы́летит…")
   — bu ataylab, kulgili effekt uchun.

d) Bukvalizatsiya (obrazni "jonlantirish"):

Muallif iborani ko'chma ma'nosidan tashqari to'g'ri ma'noda ham o'ynatadi:

text
«Он держа́л ка́мень за па́зухой — и э́тот ка́мень весил не ме́ньше килогра́мма.»
   (Ibora "kek saqlamoq" — lekin muallif haqiqiy toshni ham nazarda tutgandek o'ynaydi.)

DIQQAT: transformatsiyani tushunish uchun avval asl iborani mustahkam bilish shart. Gazeta sarlavhasi «Не в деньга́х сча́стье, а в их коли́честве» deganda, o'quvchi darrov asl «Не в деньга́х сча́стье» maqolini eslaydi va kinoyani tushunadi. Agar asl iborani bilmasangiz — o'yin "ishlamaydi". Shuning uchun transformatsiya C1 darajasiga xos: u bilim ustiga qurilgan o'yin.

3.4. MANBA bo'yicha — frazeologizm qayerdan kelib chiqqan

Ko'p iboraning aniq manbasi bor: mif, Bibliya, tarix yoki kasb-hunar. Manbani bilish iborani eslab qolishga va uni to'g'ri, o'rinli qo'llashga yordam beradi. Bu — C1 madaniy savodxonligining o'zagi.

a) MIFOLOGIK (yunon-rim mifologiyasidan):

text
ахилле́сова пята́      — zaif, himoyasiz joy (Axilles tovoni — yagona zaif nuqta)
а́вгиевы коню́шни       — o'ta iflos, tashlandiq joy/ishlar (Avgiy otxonasi — Gerakl tozalagan)
дамо́клов меч          — doim ustingda turgan xavf (Damokl qilichi — ot yoli ustidagi qilich)
го́рдиев у́зел          — chalkash, yechib bo'lmas muammo (Gordiy tuguni — Iskandar qilich bilan kesgan)
разруби́ть го́рдиев у́зел — murakkab masalani dadil, keskin hal qilmoq
ни́тью Ариа́дны         — chalkashlikdan chiqish yo'li (Ariadna ipi)
про́меж Сци́ллой и Хари́бдой — ikki xavf orasida (Stsilla va Xaribda orasida)
я́блоко раздо́ра        — janjal sababi, nizo urug'i (Nifoq olmasi)
тро́янский конь         — yashirin xavf, ichdan urish (Troya oti)
му́ки Танта́ла          — yetib turgan, lekin qo'lga kirmaydigan azob (Tantal azobi)
сизи́фов труд          — behuda, tugamas mehnat (Sizif mehnati)
пани́ческий страх       — dahshatli qo'rquv (Pan xudosidan)

b) BIBLIYAVIY (Injil/Tavrotdan):

text
глас вопию́щего в пусты́не — eshitilmagan chaqiriq, bekorga aytilgan gap
ма́нна небе́сная        — kutilmagan, osmondan tushgandek ne'mat (osmoniy manna)
блу́дный сын           — adashib qaytgan farzand (adashgan o'g'il)
умы́ть ру́ки            — mas'uliyatdan voz kechmoq (Pilat qo'lini yuvgani)
ко́зёл отпуще́ния        — begunoh aybdor, boshqa uchun javob beruvchi (qurbonlik echkisi)
запре́тный плод         — taqiqlangan, shuning uchun jozibali narsa (taqiqlangan meva)
Фома́ неве́рующий        — hamma narsaga shubha bilan qaraydigan odam (ishonchsiz Foma)
краеуго́льный ка́мень    — asos, poydevor (burchak toshi)
внести́ свою́ ле́пту     — ozgina bo'lsa-da hissa qo'shmoq (bevaning chaqasi)
тьма кроме́шная         — mutlaq zulmat, umidsizlik
соль земли́            — jamiyatning eng qadrli, sara qismi (yerning tuzi)
ме́тать би́сер пе́ред сви́ньями — noloyiqqa qadrli narsani bermoq
Ва́вилонское столпотворе́ние — ulkan tartibsizlik, olg'a-olg'a (Bobil to'poloni)

c) TARIXIY (tarixiy voqea/shaxsdan):

text
потёмкинские дере́вни  — ko'z bo'yash, soxta farovonlik (Potyomkin qishloqlari)
как Мама́й прошёл       — vayronagarchilik, ostin-ustin (Mamay bosqinidan keyingidek)
казанская сирота́       — o'zini baxtsiz ko'rsatib rahm izlovchi (Qozon yetimchasi)
верста́ коломенская      — juda baland bo'yli odam (Kolomna verstasi)
филькина гра́мота       — qadrsiz, kuchsiz hujjat (Filkaning yozuvi)
шапка Мономаха          — og'ir mas'uliyat, hokimiyat yuki

d) KASB-HUNAR va MAISHIY manbadan (professional muhitdan):

text
играть первую скри́пку  — bosh rolni o'ynamoq, yetakchi bo'lmoq (musiqadan)
ни в зуб ного́й         — hech narsa bilmaslik (mavzudan bexabar)
попа́сть в я́блочко      — aynan nishonga tegmoq, tuppa-to'g'ri (o'q otishdan)
довести́ до бе́лого кале́ния — jahlini keltirib, oxirgi chegaraga yetkazmoq (temirchilikdan)
сгуща́ть кра́ски        — ortiqcha bo'rttirmoq, qorong'i ko'rsatmoq (rassomlikdan)
через час по ча́йной ло́жке — juda sekin, oz-ozdan (tibbiyotdan)
шито бе́лыми ни́тками    — qo'pol yasalgan, yolg'oni ko'rinib turgan (tikuvchilikdan)

DIQQAT — manba va uslub: mifologik va Bibliyaviy iboralar kitobiy uslubga xos (адабий, publitsistik, ilmiy matn) — ахилле́сова пята́, ко́зёл отпуще́ния, краеуго́льный ка́мень. Bularni rasmiy va yozma nutqda ishlatish mumkin, hatto tavsiya etiladi. Bu — B2 ning "frazeologizm faqat og'zaki" qoidasidan muhim farq: kitobiy manbali iboralar aynan yozma, yuqori uslubga mos keladi. Uslubni manba aytib beradi.

3.5. КРЫЛА́ТЫЕ СЛОВА́ va AFORIZMLAR

Крыла́тые слова́ ("qanotli so'zlar") — muallifi yoki manbasi ma'lum bo'lgan, keng tarqalgan turg'un iboralar. Ular adabiyot, tarix yoki mashhur shaxslar nutqidan "uchib chiqqan". Frazeologizmdan farqi: krylatoye slovo avtorlik izini saqlaydi — ko'pincha kim aytganini bilamiz.

a) Rus adabiyotidan (klassiklardan):

text
А воз и ны́не там.                — ish joyida qotib qolgan, hech nima o'zgarmadi (Крылов, «Лебедь, Щука и Рак»)
Счастли́вые часо́в не наблюда́ют. — baxtli odam vaqtni sezmaydi (Грибоедов, «Горе от ума»)
Служи́ть бы рад, прислу́живаться то́шно. — xizmat qilishga rozi, xushomad qilish jirkanch (Грибоедов)
А сча́стье бы́ло так возмо́жно... — baxt shu qadar yaqin edi (Пушкин, «Евгений Онегин»)
Ру́кописи не горя́т.             — haqiqat/ijod yo'q bo'lmaydi (Булгаков, «Мастер и Маргарита»)
Свежо́ преда́ние, а ве́рится с трудо́м. — eski gap, ishonish qiyin (Грибоедов)
Ме́ртвые ду́ши.                  — soxta ro'yxat, "o'lik jonlar" (Гоголь)
Чело́век в футля́ре.             — o'z qobig'iga o'ralgan, qo'rqoq odam (Чехов)
Ло́шадиная фами́лия.            — til uchida turgan, esga tushmayotgan so'z (Чехов)
Ге́рой не моего́ рома́на.        — mening didimga to'g'ri kelmaydigan odam (Грибоедов)

b) Bibliya/qadimgi manbadan aforizm sifatida:

text
Кто не рабо́тает, тот не ест.    — mehnat qilmagan yemaydi
Не хле́бом еди́ным жив челове́к.  — inson faqat non bilan yashamaydi (ma'naviyat kerak)
Всё та́йное стано́вится я́вным.   — har bir sir oxiri oshkor bo'ladi
Кто с мечо́м придёт, от меча́ и поги́бнет. — qilich bilan kelgan qilichdan halok bo'ladi

c) Tarixiy shaxslar / lotincha kalka (крыла́тые выраже́ния):

text
Прише́л, уви́дел, победи́л.       — keldim, ko'rdim, yengdim (Sezar)
А всё-таки она́ ве́ртится.       — baribir u aylanadi (Galiley — matonat ramzi)
Де́ньги не па́хнут.              — pulning hidi yo'q (qayerdan kelgani muhim emas)
Вре́мя — де́ньги.               — vaqt — pul (kalka: time is money)
Си́ний чуло́к.                   — ilmga berilib, ayolligini unutgan ayol (kalka: blue stocking)
Я зна́ю, что ничего́ не зна́ю.   — hech narsa bilmasligimni bilaman (Sokrat)

DIQQAT — kalka nima? Ba'zi iboralar rus tiliga boshqa tildan so'zma-so'z tarjima orqali kirgan — bu kalka deyiladi. Вре́мя — де́ньги (ingliz time is money), си́ний чуло́к (ingliz blue stocking), убить вре́мя (fransuz tuer le temps). Kalka — xalqaro frazeologiyaning bir qismi; shuning uchun ko'p Yevropa tilida bir xil obrazli iboralar bor. O'zbek tilida ham vaqt — pul shaklida bu kalka mavjud.

3.6. Frazeologizmni to'g'ri qo'llash — buzmaslik qoidalari (C1 sintezi)

Butun darsni bitta amaliy tizimga jamlaymiz. Frazeologizmni qo'llashda C1 o'quvchi to'rtta narsani nazorat qiladi:

text
1. SHAKL   — iborani buzmang (so'z, son, tartib, kelishik saqlanadi)
              игра́ет значе́ние    игра́ет роль / име́ет значе́ние
2. MA'NO   — obrazni to'g'ri tushuning (bukval emas, ko'chma)
             ко́зёл отпуще́ния = begunoh aybdor, "echki" haqida emas
3. USLUB   — manbaga qarang: kitobiy (mif/Bibliya)  yozma mumkin;
             maishiy сраще́ние (бить баклу́ши)  faqat og'zaki
4. O'RIN   — o'z kontekstida ishlating; kamdan-kam, o'rinli — kuchli jaranglaydi

Oltin qoida: frazeologizm — kuch, lekin faqat buzilmagan va o'z o'rnida bo'lganda. Iborani "yarim eslab" ishlatgandan ko'ra, umuman ishlatmagan afzal: «игра́ет значе́ние» deyish darrov "chet ellik" yoki "savodsiz" degan taassurot qoldiradi. Shuning uchun har iborani to'liq, aniq shaklda yodlang.


4. Ko'p misol (frazeologizm kontekstda — turlari va manbasi bilan)

Turlar bo'yicha (сращение / единство / сочетание):

text
Хва́тит точи́ть ля́сы, пора́ рабо́тать!            — Bekorga valdirashni bas, ishlash vaqti! (сращение)
Он всегда́ плывёт по тече́нию, ничего́ не реша́я.   — U hamisha oqimga ergashadi, hech narsani hal qilmaydi. (единство)
Э́то о́чень щекотли́вый вопро́с, бу́дьте осторо́жны. — Bu juda nozik masala, ehtiyot bo'ling. (сочетание)
Они́ бы́ли закады́чными друзья́ми с де́тства.        — Ular bolalikdan jon-jigar do'st edi. (сочетание)

Variantlar:

text
Я благодарю́ вас от всего́ се́рдца (= от всей души́).  — Sizga chin dildan minnatdorchilik bildiraman.
На у́лице тума́н — ни зги не ви́дно (= не вида́ть).    — Ko'chada tuman — hech narsa ko'rinmaydi.
Он согласи́лся скрепя́ се́рдце.                        — U istamay rozi bo'ldi.

Transformatsiya (til o'yini):

text
Газе́та вы́шла с заголо́вком: «Не в деньга́х сча́стье, а в их коли́честве». — Gazeta shu sarlavha bilan chiqdi. (kinoya)
В рекла́ме: «Ум хорошо́, а наш се́рвис — лу́чше».      — Reklamada asl maqol o'ynatilgan.

Mifologik manba:

text
Гла́вная ахилле́сова пята́ прое́кта — сла́бое финанси́рование. — Loyihaning asosiy zaif joyi — kuchsiz moliyalash.
Над ним ви́сит дамо́клов меч увольне́ния.               — Uning ustida ishdan bo'shatish xavfi osilib turibdi.
Мини́стру пришло́сь разруба́ть го́рдиев у́зел бюрокра́тии. — Vazir byurokratiyaning chalkash tugunini keskin kesishga majbur bo'ldi.
Наводи́ть поря́док здесь — сизи́фов труд.               — Bu yerda tartib o'rnatish — behuda mehnat.

Bibliyaviy manba:

text
Его́ сде́лали козло́м отпуще́ния за чужи́е оши́бки.        — Uni birovlarning xatosi uchun aybdor qilishdi.
На́ша по́мощь для них ста́ла ма́нной небе́сной.           — Bizning yordamimiz ular uchun osmoniy ne'mat bo'ldi.
Дире́ктор умы́л ру́ки и переложи́л всё на подчинённых.    — Direktor mas'uliyatdan voz kechib, hammasini xodimlarga yukladi.
Его́ сове́ты — глас вопию́щего в пусты́не, никто́ не слу́шает. — Uning maslahatlari — bekorga aytilgan gap, hech kim eshitmaydi.

Крыла́тые слова / aforizm:

text
Мы уже́ год обсужда́ем э́то, а воз и ны́не там.           — Bir yildan beri muhokama qilamiz, ish esa joyida qotgan.
Он сказа́л с иро́нией: «Счастли́вые часо́в не наблюда́ют». — U kinoya bilan aytdi: "Baxtlilar vaqtni sezmaydi".
«Ру́кописи не горя́т», — напо́мнил ста́рый писа́тель.       — "Qo'lyozmalar yonmaydi", — esladi keksa yozuvchi.
Вре́мя — де́ньги, поэ́тому не бу́дем его́ теря́ть.          — Vaqt — pul, shuning uchun uni yo'qotmaylik.

5. Talaffuz bo'limi

  • ахилле́сова пята́ /a-hi-LYÉ-sa-va pi-TÁ/ — ахилле́сова da urg'u -ле́- da; пята́ da urg'u oxirda. Ikki so'zni yaxlit ayting.
  • а́вгиевы коню́шни /ÁV-gi-ye-vi ka-NYÚSH-ni/ — а́вгиевы da urg'u boshda; коню́шни da urg'u -ню́- da.
  • дамо́клов меч /da-MÓK-laf myech/ — urg'u -мо́- da; oxiri "в" "f"; меч qisqa, yumshoq "ch".
  • го́рдиев у́зел /GÓR-di-yef Ú-zel/ — ikki so'zda ham urg'u boshda; го́рдиев oxiri "в" "f".
  • ко́зёл отпуще́ния /ka-ZYÓL at-pu-SHÉ-ni-ya/ — ко́зёл da "ё" urg'uli "yo": "kazyól"; отпуще́ния da urg'u -ще́- da.
  • бить баклу́ши /bit ba-KLÚ-shi/ — баклу́ши da urg'u -лу́- da; iborani bir nafasda.
  • точи́ть ля́сы /ta-CHÍT LYÁ-si/ — точи́ть oxirda urg'u; ля́сы da urg'u boshda, "ля" yumshoq.
  • потёмкинские дере́вни /pa-TYÓM-kin-ski-ye di-RYÉV-ni/ — потёмкинские da "ё" urg'uli; дере́вни da urg'u -ре́- da.
  • глас вопию́щего /glas va-pi-YÚ-she-va/ — вопию́щего da urg'u -ю́- da; oxiri "-его" "-eva".
  • счастли́вые часо́в не наблюда́ют /sha-SLÍ-vi-ye chi-SÓF ni na-blyu-DÁ-yut/ — счастли́вые da "сч" "sh"; часо́в oxirda urg'u, "в" "f"; наблюда́ют da urg'u -да́- da.

Muhim qoida: kitobiy manbali iboralarni (mif, Bibliya) aniq va sekin, har bo'g'inni to'liq talaffuz qiling — ular yozma, yuqori uslubga xos, shuning uchun "yutib yuborilmaydi". Крыла́тые слова (adabiy iqtiboslar) esa ohang bilan, iqtibos qilinayotgandek ayting. "Ё" harfi doim urg'uli va "yo": ко́зёл, потёмкинские, счёт.

Topshiriq: har blokdan bittadan iborani 3 martadan ovoz chiqarib ayting: ахилле́сова пята́ · ко́зёл отпуще́ния · го́рдиев у́зел · бить баклу́ши · а воз и ны́не там · ру́кописи не горя́т.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Frazeologizm turlari va variantlar:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
точи́ть ля́сы то-чи́ть ля́-сы bekorga valdirashmoq Хва́тит точи́ть ля́сы!
попа́сть впроса́к по-па́сть впро-са́к noqulay ahvolga tushmoq Он попа́л впроса́к.
держа́ть ка́мень за па́зухой дер-жа́ть ка́-мень за па́-зу-хой ichida kek saqlamoq Он де́ржит ка́мень за па́зухой.
плыть по тече́нию плыть по те-че́-ни-ю oqimga ergashmoq Он плывёт по тече́нию.
закады́чный друг за-ка-ды́ч-ный друг jon-jigar do'st Они́ закады́чные друзья́.
щекотли́вый вопро́с ще-кот-ли́-вый воп-ро́с nozik masala Э́то щекотли́вый вопро́с.
от всего́ се́рдца от все-го́ се́рд-ца chin dildan Благодарю́ от всего́ се́рдца.
ни зги не ви́дно ни зги не ви́д-но zim-ziyo, hech narsa ko'rinmaydi На у́лице ни зги не ви́дно.
скрепя́ се́рдце скре-пя́ се́рд-це istamay, ko'ngilsiz Он согласи́лся скрепя́ се́рдце.

Mifologik manba:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
ахилле́сова пята́ а-хи-лле́-со-ва пя-та́ zaif joy, ojiz nuqta Э́то его́ ахилле́сова пята́.
а́вгиевы коню́шни а́в-ги-е-вы ко-ню́ш-ни o'ta iflos joy/ishlar Разгребём а́вгиевы коню́шни.
дамо́клов меч да-мо́к-лов меч doimiy xavf Над ним дамо́клов меч.
го́рдиев у́зел го́р-ди-ев у́-зел chalkash muammo Разруби́ть го́рдиев у́зел.
я́блоко раздо́ра я́б-ло-ко раз-до́-ра janjal sababi Э́то я́блоко раздо́ра.
сизи́фов труд си-зи́-фов труд behuda mehnat Э́то сизи́фов труд.

Bibliyaviy manba:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
ко́зёл отпуще́ния ко́-зёл от-пу-ще́-ни-я begunoh aybdor Он стал козло́м отпуще́ния.
ма́нна небе́сная ма́н-на не-бе́с-на-я osmoniy ne'mat Э́то ма́нна небе́сная.
блу́дный сын блу́д-ный сын adashib qaytgan farzand Верну́лся, как блу́дный сын.
умы́ть ру́ки у-мы́ть ру́-ки mas'uliyatdan voz kechmoq Он умы́л ру́ки.
глас вопию́щего в пусты́не глас во-пи-ю́-ще-го в пус-ты́-не bekorga aytilgan gap Э́то глас вопию́щего в пусты́не.
ме́тать би́сер пе́ред сви́ньями ме-та́ть би́-сер пе́-ред сви́нь-я-ми noloyiqqa qadrni bermoq Не мечи́ би́сер пе́ред сви́ньями.

Tarixiy manba va крыла́тые слова:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
потёмкинские дере́вни по-тём-кин-ски-е де-ре́в-ни ko'z bo'yash, soxta farovonlik Э́то потёмкинские дере́вни.
филькина гра́мота филь-ки-на гра́-мо-та qadrsiz hujjat Э́тот догово́р — филькина гра́мота.
а воз и ны́не там а воз и ны́-не там ish joyida qotgan Говори́м, а воз и ны́не там.
счастли́вые часо́в не наблюда́ют счаст-ли́-вы-е ча-со́в не наб-лю-да́-ют baxtli vaqtni sezmaydi Счастли́вые часо́в не наблюда́ют.
ру́кописи не горя́т ру́-ко-пи-си не го-ря́т ijod/haqiqat yo'qolmaydi По́мни: ру́кописи не горя́т.
вре́мя — де́ньги вре́-мя де́нь-ги vaqt — pul (kalka) Вре́мя — де́ньги, не теря́й его́.

Yodlash qoidasi: har iborani (1) turi (сращение/единство/сочетание yoki krylatoye slovo), (2) manbasi (mif? Bibliya? tarix? adabiyot?), (3) ma'nosi va (4) uslubi (kitobiy? og'zaki?) bilan yodlang. Manbani bilish — eslab qolishning eng kuchli tayanchi: ахилле́сова пята́ ni Axilles afsonasi bilan bog'lasangiz, uni hech qachon unutmaysiz.


7. Dialog

Ikki hamkasb — muharrir Игорь va jurnalist Ле́на — yangi maqola sarlavhasi ustida bahslashmoqda.

text
Игорь: Ле́на, ваш заголо́вок сли́шком су́хий.        — Lena, sarlavhangiz juda quruq.
       Дава́йте обыгра́ем какую́-нибудь посло́вицу.     Keling, biror maqolni o'ynataylik.

Ле́на: Мо́жно. Наприме́р: «Не в деньга́х сча́стье,   — Mumkin. Masalan: "Baxt pulda emas,
       а в их коли́честве»?                            uning miqdorida"?

Игорь: Отли́чно! Чита́тель сра́зу узнаёт исхо́дную    — Zo'r! O'quvchi darrov asl maqolni
       посло́вицу и улови́т иро́нию. Э́то и есть         taniydi va kinoyani ilg'aydi. Bu —
       языкова́я игра́.                                 til o'yini.

Ле́на: А для разде́ла о корру́пции? Там чино́вник    — Korrupsiya bo'limiga-chi? U yerda amaldor
       во всём винова́т.                               hamma narsada aybdor.

Игорь: Тогда́ — «ко́зёл отпуще́ния». Э́то библе́йское  — Unda — "begunoh aybdor". Bu Bibliyaviy
       выраже́ние, оно́ звучи́т ве́ско и уме́стно        ibora, jiddiy va yozma matnda o'rinli
       в серьёзном те́ксте.                            jaranglaydi.

Ле́на: А не сли́шком ли кни́жно?                      — Kitobiycha bo'lib qolmaydimi?

Игорь: Нет, для аналити́ческой статьи́ — в са́мый     — Yo'q, tahliliy maqola uchun — ayni
       раз. Кни́жные фразеологи́змы из ми́фов и         muddao. Mif va Bibliyadan kelgan kitobiy
       Би́блии как раз уме́стны на письме́.             frazeologizmlar aynan yozuvda o'rinli.

Ле́на: Поняла́. А про долгостро́й, кото́рый никак     — Tushundim. Hech tugamayotgan qurilish
       не сдаду́т?                                     haqida-chi?

Игорь: «А воз и ны́не там» — из ба́сни Крыло́ва.      — "Ish esa joyida qotgan" — Krilov masalidan.
       Все зна́ют, все узна́ют.                         Hamma biladi, hamma taniydi.

Ле́на: Прекра́сно! Тогда́ рабо́таем засучи́в рукава́, — Ajoyib! Unda yeng shimarib ishlaymiz,
       вре́мя — де́ньги.                               vaqt — pul.

Игорь: Вот и́менно. То́лько не переборщи́те с          — Ana shu. Faqat iboralarni haddan
       фразеологи́змами — они́ как припра́ва.          oshirmang — ular ziravorday.

E'tibor bering: bu dialogda C1 ning uchta nozik ko'nikmasi ko'rsatilgan: (1) transformatsiya («Не в деньга́х сча́стье, а в их коли́честве» — muallif o'yini); (2) manba va uslub bog'liqligi (ко́зёл отпуще́ния — Bibliyaviy, shuning uchun yozma matnga mos); (3) o'lchov hissi («не переборщи́те» — iboralarni haddan oshirmaslik). Aynan shu — "frazeologizmni bilaman" dan "frazeologizmni his qilaman" ga o'tishning belgisi.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Variantlarni aralashtirish (kontaminatsiya): «игра́ет значе́ние», «от всего́ души́», «имеет роль». To'g'ri juftliklar: игра́ет роль yoki име́ет значе́ние (aralashmang); от всего́ се́рдца yoki от всей души́. Sabab: ikki turg'un ibora bir-biriga qorishib ketmasligi kerak — har birining o'z tarkibi bor.

  • Ibora tarkibini buzish: «скрипя́ се́рдце» (skripya — "g'ijirlab" deb), «о́дин в по́ле не солда́т». скрепя́ се́рдце (skrepya — "yurakni mahkamlab"), оди́н в по́ле не во́ин. Sabab: frazeologizm — "muzlatilgan" shakl; tovushga o'xshash boshqa so'z bilan almashtirmang.

  • Manbani/ma'noni noto'g'ri tushunish: ко́зёл отпуще́ния ni "yomon odam, echki kabi" deb tushunish. ко́зёл отпуще́ния = begunoh aybdor, boshqalar uchun javob beruvchi (Bibliyaviy: qurbonlik echkisi). Sabab: iboraning tagida aniq manba yotadi; ma'no manbadan chiqadi, obrazning "salbiy"ligidan emas.

  • Kitobiy iborani og'zaki, past uslubda "yengil" ishlatish yoki aksincha: do'stona chatda «разруби́л го́рдиев у́зел» (o'rinsiz dabdaba) yoki rasmiy hisobotda «бил баклу́ши». Uslubni manbaga qarab tanlang: mif/Bibliya kitobiy, yozma; бить баклу́ши, точи́ть ля́сы (maishiy сращение) faqat og'zaki. Sabab: manba iboraning uslubiy "vaznini" belgilaydi.

  • Transformatsiyani "xato" deb tushunish yoki, aksincha, asl iborani bilmay o'yinni tushunmaslik: «Не в деньга́х сча́стье, а в их коли́честве» ni jiddiy qabul qilish. Bu — ataylab o'yin (kinoya), asl «Не в деньга́х сча́стье» ustiga qurilgan. Sabab: transformatsiyani tushunish uchun asl iborani mustahkam bilish shart.

  • Frazeologizmni haddan ko'p ishlatish: har gapda ibora tiqishtirib, nutqni "sun'iy" qilish. Ibora — ziravor: bir matnda bir-ikkitasi, o'z o'rnida — kuchli ta'sir qiladi. Sabab: ortiqcha frazeologizm nutqni dabdabali va noqulay qiladi.

Mini-mashq (to'g'ri variantni tanlang yoki manbasini ayting):

text
1) Э́то ___ роль в на́шей рабо́те.  (игра́ет / име́ет — qaysi to'g'ri?)
2) Он согласи́лся ___ се́рдце.       (скрепя́ / скрипя́ — qaysi to'g'ri?)
3) «Ахилле́сова пята́» — qaysi manbadan (mif/Bibliya/tarix)?
4) «Ко́зёл отпуще́ния» — qaysi manbadan?

9. Mashqlar

Mashq 1. Iborani turiga ajrating (сраще́ние — motivsiz / еди́нство — obrazli / сочета́ние — bir so'z bog'langan):

1) бить баклу́ши
2) плыть по тече́нию
3) закады́чный друг
4) точи́ть ля́сы
5) держа́ть ка́мень за па́зухой
6) щекотли́вый вопро́с

Mashq 2. Iborani manbasiga ulang (mifologiya / Bibliya / tarix / kasb-hunar):

1) дамо́клов меч
2) ко́зёл отпуще́ния
3) потёмкинские дере́вни
4) играть первую скри́пку
5) а́вгиевы коню́шни
6) умы́ть ру́ки

Mashq 3. To'g'ri variantni tanlang (kontaminatsiyadan saqlaning):

1) Э́то (игра́ет значе́ние / игра́ет роль).
2) Благодарю́ (от всего́ се́рдца / от всего́ души́).
3) Он согласи́лся (скрепя́ / скрипя́) се́рдце.
4) На у́лице (ни зги / ни зге) не ви́дно.

Mashq 4. Iborani mos ma'nosi bilan juftlang:

1) го́рдиев у́зел         а) behuda, tugamas mehnat
2) сизи́фов труд          б) chalkash, yechib bo'lmas muammo
3) ма́нна небе́сная        в) doimiy xavf
4) дамо́клов меч          г) kutilmagan ne'mat
5) я́блоко раздо́ра        д) janjal sababi

Mashq 5. Krylatoye slovo (qanotli so'z) manbasini/ma'nosini toping:

1) А воз и ны́не там.               — ma'nosi? (muallif: Крылов)
2) Ру́кописи не горя́т.             — ma'nosi? (muallif: Булгаков)
3) Счастли́вые часо́в не наблюда́ют. — ma'nosi? (muallif: Грибоедов)
4) Вре́мя — де́ньги.               — bu ibora qanday kirgan (kalka nima)?

Mashq 6. Transformatsiyani aniqlang — asl iborani tiklang va o'yin ma'nosini tushuntiring:

1) «Не в деньга́х сча́стье, а в их коли́честве».
2) «Ти́ше е́дешь — не́кому бу́дет».
3) «Ум хорошо́, а наш се́рвис — лу́чше» (reklama).

Mashq 7. Uslubni baholang — ibora berilgan kontekstga mos keladimi? "Ha/Yo'q" va nega:

1) (rasmiy tahliliy maqolada) Э́то ахилле́сова пята́ реформы.
2) (rasmiy hisobotda) Дире́ктор весь день бил баклу́ши.
3) (do'st bilan chatda) Разруби́м э́тот го́рдиев у́зел за ча́шкой ко́фе.
4) (publitsistik matnda) Его́ сде́лали козло́м отпуще́ния.

Mashq 8. Ruschaga tarjima qiling (mos frazeologizmdan foydalaning):

1) Bu loyihaning zaif joyi — moliyalash.
2) Uni birovlarning xatosi uchun aybdor qilishdi.
3) Bir yildan beri gaplashamiz, ish esa joyida qotgan.
4) Vazir chalkash muammoni keskin hal qildi.
5) Bu shunchaki soxta farovonlik, ko'z bo'yash.

Mashq 9. O'zingiz haqingizda / atrofingizdagi vaziyat haqida ibora bilan gap tuzing:

Sizning yoki tanishingizning "ахилле́сова пята́" si nima?
Qaysi ishni bajarish siz uchun "сизи́фов труд" ga o'xshaydi?
Qaysi vaziyatda kimdir "умы́л ру́ки" (mas'uliyatdan qochdi)?

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Tur bo'yicha saralash: Wisar AIga 10 ta iborani tartibsiz bering va har birini turiga (сраще́ние / еди́нство / сочета́ние) ajrating; AI tasnifingizni tekshirsin va nega shu turga kirishini izohlasin.
  2. Manba tekshiruvi: AIdan 8 ta kitobiy frazeologizm bersin, har biriga manbasini (mif/Bibliya/tarix) va qisqa kelib chiqish tarixini toping; AI to'ldirib bersin.
  3. Transformatsiya o'yini: AIdan mashhur maqol/iboraga muallif transformatsiyasi (til o'yini) misolini bersin, siz asl iborani tiklang va o'yin ma'nosini tushuntiring. Keyin almashing — siz iborani "o'ynating", AI asl variantni topsin.
  4. Uslub-manba mosligi: AIga 6 ta gap bering (ba'zisi rasmiy/yozma, ba'zisi og'zaki). Har birida frazeologizm uslubga mos keladimi — AI bilan aniqlang; noto'g'rilarini mos ibora bilan almashtiring.
  5. Kontaminatsiya ovi: AIdan ataylab buzilgan iboralar ro'yxatini bersin (игра́ет значе́ние, от всего́ души́, скрипя́ се́рдце), siz har birini to'g'ri shaklga tuzating va nega xato ekanini ayting.
  6. Крыла́тые слова dialogi: AI bilan suhbat quring, unda kamida 4 ta krylatoye slovo (adabiyotdan) o'z o'rnida ishlating; AI muallifini va o'rinliligini baholasin.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1. игра́ет роль (yoki име́ет значе́ние). 2. скрепя́ се́рдце ("yurakni mahkamlab", скрипя́ emas). 3. mifologiya (Axilles afsonasi). 4. Bibliya (qurbonlik echkisi).

Mashq 1: 1) сраще́ние; 2) еди́нство; 3) сочета́ние; 4) сраще́ние; 5) еди́нство; 6) сочета́ние. (Сращение — obraz yo'q; единство — obraz tirik; сочетание — bir so'z faqat shu birikmada bog'langan.)

Mashq 2: 1) mifologiya (Damokl); 2) Bibliya (qurbonlik echkisi); 3) tarix (Potyomkin); 4) kasb-hunar (musiqa); 5) mifologiya (Avgiy otxonasi, Gerakl); 6) Bibliya (Pilat qo'lini yuvgani).

Mashq 3: 1) игра́ет роль; 2) от всего́ се́рдца; 3) скрепя́ се́рдце; 4) ни зги не ви́дно.

Mashq 4: 1-б; 2-а; 3-г; 4-в; 5-д.

Mashq 5: 1) ish joyida qotib qolgan, hech nima o'zgarmadi (Krilov masali «Лебедь, Щука и Рак»). 2) ijod va haqiqat yo'q bo'lmaydi, o'chmaydi (Bulgakov «Мастер и Маргарита»). 3) baxtli odam vaqt o'tishini sezmaydi (Griboyedov «Горе от ума»). 4) ingliz time is money dan kalka — so'zma-so'z tarjima orqali kirgan xalqaro ibora.

Mashq 6:

  1. Asl: «Не в деньга́х сча́стье» (baxt pulda emas). O'yin: kinoya bilan "baxt pulning miqdorida" — asl pand ustidan kulish.
  2. Asl: «Ти́ше е́дешь — да́льше бу́дешь» (sekin yur, uzoqqa yetasan). O'yin: "sekin yursang — hech kim qolmaydi" — hazil, ma'noni teskari o'giradi.
  3. Asl: «Ум хорошо́, а два лу́чше» (bir aql yaxshi, ikkitasi afzal). O'yin: reklama xizmatni "ikkinchi aql"dek ko'rsatadi.

Mashq 7: 1) Ha — kitobiy mifologik ibora tahliliy maqolaga mos. 2) Yo'qбить баклу́ши maishiy og'zaki ibora, rasmiy hisobotda o'rinsiz (безде́йствовал deng). 3) Yo'q (g'aliz)разруби́ть го́рдиев у́зел kitobiy, dabdabali; kundalik chatga og'ir tushadi. 4) Haко́зёл отпуще́ния Bibliyaviy, publitsistik matnga mos.

Mashq 8: 1) Ахилле́сова пята́ э́того прое́кта — финанси́рование. 2) Его́ сде́лали козло́м отпуще́ния за чужи́е оши́бки. 3) Мы уже́ год говори́м, а воз и ны́не там. 4) Мини́стр разруби́л го́рдиев у́зел. 5) Э́то про́сто потёмкинские дере́вни.

Mashq 9 (namunaviy javoblar): Моя́ ахилле́сова пята́ — публи́чные выступле́ния. Убира́ть в до́ме ка́ждый день — для меня́ настоя́щий сизи́фов труд. Когда́ прое́кт провали́лся, руководи́тель умы́л ру́ки и во всём обвини́л кома́нду. (O'z javobingiz — asosiysi iborani to'g'ri shakl va ma'noda qo'llash.)


12. Xulosa va keyingi dars

  • Turlar (Виноградов): сраще́ние — motivsiz, obraz yo'q (бить баклу́ши, точи́ть ля́сы); еди́нство — obraz tirik (держа́ть ка́мень за па́зухой, плыть по тече́нию); сочета́ние — bir so'z faqat shu birikmada bog'langan (закады́чный друг, щекотли́вый вопро́с).
  • Variantlar va norma: iborada erkin o'zgaradigan qism bo'lishi mumkin (от всего́ се́рдца = от всей души́), lekin variant ≠ xato: ikki iborani qorishtirish (игра́ет значе́ние) — kontaminatsiya, xato.
  • Transformatsiya: muallif/OAV iborani ataylab buzadi — bu til o'yini («Не в деньга́х сча́стье, а в их коли́честве»); uni tushunish uchun asl iborani mustahkam bilish shart.
  • Manba: mifologiya (ахилле́сова пята́, дамо́клов меч, го́рдиев у́зел, сизи́фов труд), Bibliya (ко́зёл отпуще́ния, ма́нна небе́сная, умы́ть ру́ки, блу́дный сын), tarix (потёмкинские дере́вни, филькина гра́мота), kasb-hunar (играть первую скри́пку). Manba iboraning uslubini belgilaydi: mif/Bibliya kitobiy, yozma matnga mos.
  • Крыла́тые слова va aforizm: muallifi ma'lum "qanotli so'zlar" — adabiyotdan (а воз и ны́не там — Krilov; счастли́вые часо́в не наблюда́ют — Griboyedov; ру́кописи не горя́т — Bulgakov), tarixdan va kalka orqali (вре́мя — де́ньги, си́ний чуло́к).
  • Asosiy ko'nikma: frazeologizmni to'rt o'lchamda nazorat qiling — shakl (buzmang), ma'no (ko'chma, manbadan), uslub (manbaga qarab kitobiy/og'zaki), o'rin (kamdan-kam, o'rinli). Shunda ibora — kuchli vosita; buzilgan yoki o'rinsiz ibora esa aksincha zarar keltiradi.

Keyingi dars — C1 — 17-dars: Kollokatsiyalar — ilg'or (сочета́емость слов, тонкая ди́стрибуция, узуа́льные и авторские сочета́ния). Bugun siz фразеологи́ческие сочета́ния (закады́чный друг, щекотли́вый вопро́с) da bitta so'z faqat cheklangan doirada birikishini ko'rdingiz — bu frazeologiya bilan kollokatsiya o'rtasidagi ko'prik. Keyingi darsda esa so'zlarning tabiiy, узуал (odatiy) birikuvini chuqur o'rganamiz: nega кре́пкий чай (quyuq choy) to'g'ri, си́льный чай xato; nega ока́зывать влия́ние lekin производи́ть впечатле́ние. Frazeologizm — butun obraz, kollokatsiya — so'zlarning odatiy do'stligi: ikkovini his qilish sizning nutqingizni haqiqiy ona tili sohibinikidek tabiiy va boy qiladi. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C1 — 16-dars: Frazeologiya — chuqur (frazeologizm turlari, variantlar, transformatsiya, manba: mifologiya/Bibliya/tarix, крыла́тые слова va aforizmlar) — Wisar