WisarWisar
Rus tili kursi/C1 Ilgor30 daqiqa

C1 — 20-dars: Omonimiya va polisemiya (омо́нимы, многозна́чность) — so'zning ma'no tuzilishi va ma'no ko'chishi turlari

C1 — ILG'OR · 20-dars


1. Dars nomi va maqsad

Bir savol bilan boshlaymiz. Ключ so'zi nimani anglatadi? Eshikni ochadigan kalitmi? Yer ostidan qaynab chiqadigan buloqmi? Boshqotirmaning yechimimi? Nota yozuvidagi skripka kalitimi? Gaykani buraydigan asbobmi? Hammasi — ключ. Bitta shakl, besh xil narsa. Lekin diqqat qiling: bulardan to'rttasi bir-biriga qandaydir tegishli (kalit yechim asbob-kalit nota kaliti — hammasi "ochish/boshqarish" g'oyasi bilan bog'liq), bittasi esa (buloq) mutlaqo begona — u tarixan boshqa so'zdan kelib chiqqan. Ana shu farq — bugungi darsning yuragi.

C1 darajada siz endi so'zni yaxlit birlik deb emas, ichki ma'no tuzilishiga ega tizim deb ko'rasiz. Bir so'z ichida bir necha bog'liq ma'no yashashi mumkin (bu — многозна́чность, ko'p ma'nolilik yoki полисеми́я), yoki tashqi ko'rinishi bir xil, lekin ma'nosi butunlay bog'lanmagan ikki-uch so'z tasodifan bir shaklda uchrashishi mumkin (bu — омони́мия). Bu ikkisini ajrata bilish — chin ma'noda leksikologik yetuklik: lug'at maqolasini to'g'ri o'qish, so'z o'yinini (каламбу́р) tushunish, kontekstdan ma'noni aniq ilib olish qobiliyati.

Nega bu muhim? Chunki C1 bosqichda siz endi so'zning faqat "birinchi", lug'atdagi ma'nosi bilan cheklanmaysiz. Идти́ fe'lini olaylik — u yurishnigina emas, дождь идёт (yomg'ir yog'yapti), часы́ иду́т (soat yuribdi), фильм идёт (film namoyish etilyapti), тебе́ идёт э́то пла́тье (bu ko'ylak sizga yarashadi), речь идёт о... (gap ... haqida) — jami yigirmadan ortiq ma'noda keladi. Bularning har biri — asosiy ma'nodan ko'chirilgan hosila. Bu ko'chishlar tasodifiy emas — ular aniq qonuniyatlar (o'xshashlik, yaqinlik, ma'no kengayishi va torayishi) bo'yicha yuz beradi. Bugun siz shu qonuniyatlarni ochasiz.

Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:

  • многозна́чность (polisemiya) tuzilishini tahlil qilish: asosiy (прямо́е) ma'no va undan tarmoqlangan hosila (перено́сное) ma'nolar;
  • омо́нимы (omonimlar) ni tanish va ularni polisemiyadan ajratish — "ma'nolar bog'liqmi yoki yo'qmi?" mezoni bilan;
  • omonimlarning uch turini farqlash: омо́фоны (bir xil aytiladi), омо́графы (bir xil yoziladi, urg'u farq), омофо́рмы (faqat bitta shaklda mos keladi);
  • so'zdagi ma'no ko'chishining to'rt turini nomlash: мета́фора (o'xshashlik), метони́мия (yaqinlik), расшире́ние (kengayish) va суже́ние (torayish);
  • каламбу́р (so'z o'yini) ni tushunish va lug'atda omonim/polisemiya belgisini o'qish.

Urg'u belgisi: ruscha so'zlarni urg'uli unli ustida ´ bilan beramiz — омо́нимы, многозна́чность, за́мок / замо́к, му́ка / мука́. Bu darsda urg'u ayniqsa muhim: омо́графда aynan urg'u ikki ma'noni bir-biridan ajratadi (за́мок — qal'a, замо́к — qulf). Har bir omograf juftini urg'usi bilan yodlang.


2. Avvalgi darslardan takror

Yangi qismga o'tishdan oldin uchta poydevorni tiklaymiz — bugungi dars aynan ular ustiga quriladi.

Poydevor 1 — ko'chma ma'no (B1 26-dars). Siz so'z ikki hayot kechirishini bilasiz: to'g'ri ma'no (прямо́е значе́ние) va ko'chma ma'no (перено́сное значе́ние). О́стрый нож — o'tkir pichoq (to'g'ri), о́стрый ум — o'tkir aql (ko'chma). Bugun biz shu hodisani tizimlashtiramiz: ko'chma ma'no — bu aslida polisemiyaning namoyon bo'lishi. Bir so'zning bir necha ma'nosi bo'lsa, ulardan biri asosiy, qolganlari — ko'chma. Ko'chma ma'no qanday qonuniyat bilan yuzaga kelishini bugun ochamiz.

Poydevor 2 — sinonim va antonim (B2 28-dars). O'sha darsda siz so'zlar bir-biri bilan ma'no jihatidan munosabatga kirishishini ko'rgansiz: sinonim (ma'nosi yaqin), antonim (ma'nosi qarama-qarshi). Omonim — bu shu munosabatlar oilasining yana bir a'zosi, lekin g'alati a'zosi: omonimlarning shakli bir xil, ma'nosi esa hech qanday bog'liq emas. Ya'ni:

text
СИНО́НИМ:  shakl har xil, ma'no yaqin      (до́ктор — врач)
АНТО́НИМ:  shakl har xil, ma'no qarshi      (друг — враг)
ОМО́НИМ:   shakl bir xil, ma'no bog'lanmagan (лук — piyoz / лук — kamon)

Poydevor 3 — troplar (C1 13-dars). Troplar darsida siz мета́фора (o'xshashlik asosida ko'chirish) va метони́мия (yaqinlik asosida ko'chirish) ni badiiy vosita sifatida ko'rgansiz. Bugun siz ularning ikkinchi yuzini ko'rasiz: metafora va metonimiya faqat bir martalik badiiy priyom emas — ular tilning o'zida doimiy ishlaydigan mexanizm. Нос корабля́ (kema burni) — bu bir marta shoir o'ylab topgan obraz emas, bu lug'atga kirib qolgan, "muzlagan" metafora. Ya'ni troplar — tildagi ko'p ma'nolilikning manbai.

Muhim bog'lanish: B1da siz ko'chma ma'noni tanidingiz, B2da so'zlar orasidagi ma'no munosabatlarini bildingiz, C1 13-darsda ko'chishni badiiy vosita sifatida ko'rdingiz — bugun esa shu ko'chishni tilning ichki, doimiy mexanizmi sifatida tahlil qilasiz. Bir hodisaning to'rt bosqichi: tanish munosabatlashtirish estetik ko'rish tizimli tahlil.

Tez mashq: quyidagi ikki iborada язык so'zi bor. Ma'nolar bog'liqmi? (a) «Он прикуси́л язы́к» (u tilini tishlab oldi — a'zo) va (b) «ру́сский язы́к» (rus tili — lisoniy tizim). (Javob: ha, bog'liq — tildagi ma'nolar zanjiri: og'izdagi a'zo nutq quroli nutqning o'zi til/lisoniy tizim. Demak bu polisemiya, omonimiya emas.)


3. Asosiy tushuntirish

Bugungi mavzu ikkita katta hodisa atrofida quriladi — многозна́чность (bir so'z, bog'liq ma'nolar) va омони́мия (bir shakl, bog'lanmagan ma'nolar) — hamda ularni tutashtiruvchi ma'no ko'chishi qonuniyatlari. Har birini ta'rif, ko'p misol va farqlash mezoni bilan ochamiz.

3.1. МНОГОЗНА́ЧНОСТЬ (полисеми́я) — ko'p ma'nolilik

Ta'rif: многозна́чность (yoki полисеми́я) — bitta so'zning bir necha o'zaro bog'liq ma'noga ega bo'lishi. Tildagi so'zlarning aksariyati ko'p ma'noli. Bu ma'nolar tasodifiy to'plangan emas — ular bitta asosiy ma'nodan o'sib chiqadi va o'zaro ma'no ipi bilan bog'lanadi.

Ma'no tuzilishida ikki qatlam bor:

  • Прямо́е значе́ние (to'g'ri, asosiy ma'no) — so'zning dastlabki, mustaqil, kontekstsiz tushuniladigan ma'nosi. Lug'at maqolasida u 1-raqam bilan turadi.
  • Перено́сные значе́ния (ko'chma, hosila ma'nolar) — asosiy ma'nodan biror qonuniyat bo'yicha ko'chirilgan ma'nolar. Ular kontekstga tayanadi.

Namuna 1 — ключ (asosiy va bog'liq ma'nolar):

text
ключ¹ (asosiy)      — kalit (eshikni ochadi)         прямо́е значе́ние
ключ¹ (гаечный)     — gayka kaliti (asbob)           funksiya o'xshashligi
ключ¹ (к зада́че)    — yechim, kalit (boshqotirma)    "ochish" g'oyasi ko'chgan
ключ¹ (скрипи́чный)  — nota kaliti (musiqa)           "belgilash/ochish"

Bu to'rt ma'no — bitta so'z ключ¹ ning polisemiyasi: hammasini "ochish, kirish yo'li" g'oyasi bog'lab turadi.

Namuna 2 — идти́ (yigirmadan ortiq ma'no, eng ko'p ma'noli fe'llardan):

text
Челове́к идёт по у́лице.   — Odam ko'chada ketyapti.     (asosiy: yurish)
Дождь идёт.               — Yomg'ir yog'yapti.          (tabiat harakati)
Часы́ иду́т то́чно.         — Soat aniq yuribdi.          (mexanizm ishlayapti)
Фильм идёт в кино́.        — Film kinoteatrda ketyapti.  (namoyish)
Тебе́ идёт э́тот цвет.     — Bu rang sizga yarashadi.    (mos kelish)
По́езд идёт в Москву́.     — Poyezd Moskvaga ketyapti.   (qatnov)
Речь идёт о рабо́те.      — Gap ish haqida ketyapti.    (mavzu haqida)
Вре́мя идёт бы́стро.       — Vaqt tez o'tyapti.          (o'tish)

Namuna 3 — язык (a'zodan lisoniy tizimgacha zanjir):

text
язы́к во рту́         — og'izdagi til (a'zo)               asosiy
о́стрый на язы́к      — tili o'tkir (gapga chechan)        ko'chma
язы́к колоко́ла       — qo'ng'iroq tili                    shakl o'xshashligi
ру́сский язы́к        — rus tili (lisoniy tizim)           "nutq quroli"dan
взять языка́         — asir olmoq (harbiy: "til" = ma'lumot beruvchi asir)

Boshqa yorqin ko'p ma'noli so'zlar (asosiy + ko'chma):

So'z Asosiy ma'no Ko'chma ma'nolar
нос odam burni нос корабля́ (kema burni), нос ча́йника (choynak jo'mragi)
ру́чка qo'l (kichraytma) ру́чка две́ри (eshik dastasi), ша́риковая ру́чка (ruchka)
земля́ tuproq земля́ (sayyora Yer), родна́я земля́ (vatan, o'lka), су́ша (quruqlik)
свет yorug'lik вы́сший свет (yuqori jamiyat), объе́хать весь свет (butun dunyo)
стол mebel (stol) пи́сьменный стол; шведский стол (ovqat), паспо́ртный стол (bo'lim)
зо́лото oltin (metall) зо́лото воло́с (sochning tillasi), о́лимпийское зо́лото (medal)

Polisemiyaning kaliti — ma'no ipi: ko'p ma'noli so'zning hamma ma'nosini bitta g'oya ("ma'no ipi") bog'lab turadi. Нос — hamma ma'noda "old tomondagi chiqiq". Идти́ — hamma ma'noda "harakat/jarayon". Agar ma'nolar orasida shunday ipni topa olsangiz — bu polisemiya. Topa olmasangiz — bu omonimiya (keyingi bo'lim).

3.2. Прямо́е va перено́сное значе́ние — asosiy va ko'chma ma'no

Ko'p ma'noli so'zning ichida ma'nolar teng emas — ular iyerarxiya tashkil qiladi.

Прямо́е значе́ние (asosiy/to'g'ri ma'no) — birlamchi, tarixan dastlabki, eng mustaqil ma'no. U kontekstsiz ham tushuniladi. So'zni yolg'iz aytsangiz — miyaga keladigan birinchi ma'no odatda shu.

Перено́сное значе́ние (ko'chma ma'no) — asosiy ma'nodan hosil bo'lgan, kontekstga bog'liq, ikkilamchi ma'no. U doim biror qonuniyat (metafora, metonimiya va h.k.) orqali yuzaga keladi.

text
СЛО́ВО «золото́й»:
   прямо́е:      золото́е кольцо́      — tilla uzuk (metalldan)
   перено́сное:  золоты́е ру́ки        — mohir qo'l (qadr o'xshashligi)
                золото́е се́рдце      — mehribon yurak
                золота́я о́сень       — tilla kuz (rang o'xshashligi)
                золото́е вре́мя       — oltin davr (qadr)

СЛО́ВО «горе́ть»:
   прямо́е:      дом гори́т           — uy yonyapti
   перено́сное:  щёки горя́т          — yonoqlar yonyapti (qizarish)
                глаза́ горя́т         — ko'zlar yonyapti (ehtiros)
                гори́т рабо́та        — ish qizib ketyapti (jadal)

Amaliy test: so'zning ma'nosi to'g'rimi yoki ko'chma? O'zingizga savol bering — "jismonan, so'zma-so'z shundaymi?". Дом гори́т — uy chindan olov ichida (to'g'ri). Глаза́ горя́т — ko'zdan chindan olov chiqmaydi (ko'chma). Jismoniy imkonsizlik — ko'chma ma'no belgisi.

3.3. ОМО́НИМЫ — omonimlar (bir shakl, bog'lanmagan ma'no)

Ta'rif: омо́нимы — tashqi ko'rinishi (yozilishi va/yoki aytilishi) bir xil, lekin ma'nosi mutlaqo bog'lanmagan so'zlar. Bu — ikki (yoki uch) alohida so'z tasodifan bir shaklda uchrashgan holat. Polisemiyada bir so'zning ko'p ma'nosi bor; omonimiyada esa bir necha ayri so'z bir xil "kiyim" kiygan.

Klassik omonim juftliklari:

text
коса́¹  — soch o'rimi (ayolning sochi)
коса́²  — o'roq (o't o'radigan asbob)
коса́³  — qumtepa, tor qumli burun (daryo/dengizda)
          uch ma'no hech bir ip bilan bog'lanmagan  OMONIM

лук¹   — piyoz (sabzavot)
лук²   — kamon (o'q otadigan qurol)

ключ¹  — kalit / yechim / asbob-kalit   (o'zaro bog'liq  polisemiya)
ключ²  — buloq, chashma (родни́к)         (ключ¹ bilan bog'lanmagan  OMONIM!)

брак¹  — nikoh (turmush qurish)
брак²  — nuqson, yaroqsizlik (ishlab chiqarishda brak)

мир¹   — dunyo, olam, koinot
мир²   — tinchlik (urushning aksi)

свет¹  — yorug'lik
свет²  — dunyo, jamiyat (esk. "мир" ma'nosida)

но́рка¹ — kichik in, uycha (нора́ dan kichraytma)
но́рка² — norka (mo'ynali hayvon)

Diqqat: ключ misoli ayniqsa nozik. Kalit asbob yechim nota kaliti — bular bitta so'z ключ¹ ning ma'nolari (polisemiya). Lekin buloq ma'nosidagi ключ² — mutlaqo boshqa so'z (u "qaynamoq, otilib chiqmoq" ma'nosidan kelib chiqqan). Ya'ni bitta shaklda ham polisemiya, ham omonimiya birga yashashi mumkin.

Omonimning kelib chiqishi: omonimlar odatda uch yo'l bilan paydo bo'ladi — (1) tasodifan turli so'zlar bir shaklga kelib qolgan (лук — slavyan "piyoz" va лук — "kamon"); (2) boshqa tildan o'zlashgan so'z o'z so'zga o'xshab qolgan (брак nikoh — slavyan; брак nuqson — nemischa Brack); (3) ko'p ma'noli so'zning ma'nolari shu qadar uzoqlashadiki, aloqa uzilib, ular alohida so'zga aylanadi.

3.4. Polisemiya vs omonimiya — asosiy FARQ

Bu — darsning eng muhim farqlash nuqtasi. Ikkalasida ham bir shakl bir necha ma'noga ega. Farq bittada: ma'nolar o'zaro bog'liqmi?

text
┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
│  Bir shakl — bir necha ma'no. Ma'nolar bog'liqmi?        │
│                                                          │
│   HA, bog'liq (ma'no ipi bor)    МНОГОЗНА́ЧНОСТЬ         │
│      нос (burun / kema burni / choynak jo'mragi)         │
│      — hammasi "old chiqiq"                              │
│                                                          │
│   YO'Q, bog'lanmagan              ОМОНИ́МИЯ              │
│      лук (piyoz / kamon)                                │
│      — hech qanday umumiy g'oya yo'q                     │
└─────────────────────────────────────────────────────────┘

Amaliyotda qanday tekshirish mumkin — uch mezon:

1-mezon: ma'no ipi (asosiy mezon). Ikki ma'no orasida umumiy g'oya bormi? Нос челове́ка va нос корабля́ — "old tomonda chiqib turgan qism" (bor polisemiya). Лук (piyoz) va лук (kamon) — hech qanday umumiy g'oya yo'q ( omonimiya).

2-mezon: lug'at maqolasi. Ko'p ma'noli so'z lug'atda bitta maqola ichida raqamlangan ma'nolar bilan beriladi (1., 2., 3.). Omonimlar esa alohida maqolalarda yuqori indeks bilan beriladi (коса́¹, коса́², коса́³ — uch alohida so'z boshi).

3-mezon: so'z yasash uyasi. Ko'p ma'noli so'zning hosilalari umumiy bo'ladi; omonimlarning hosilalari har xil. Лук (piyoz) лу́ковый, лу́ковица; лук (kamon) лу́чник (kamonchi). Har xil uya omonim.

Solishtirma jadval:

Xususiyat Многозна́чность (polisemiya) Омони́мия (omonimiya)
Nechta so'z? bitta so'z, ko'p ma'no bir necha ayri so'z
Ma'nolar aloqasi bog'liq (ma'no ipi bor) bog'lanmagan
Lug'atda bir maqola, raqamli ma'nolar alohida maqolalar (¹, ², ³)
Kelib chiqishi bir manbadan ko'chish orqali turli manbalardan tasodifan
Namuna нос, идти́, ключ¹, язы́к лук, коса́, брак, ключ¹/ключ²

3.5. Omonim turlari — омо́фоны, омо́графы, омофо́рмы

"Toza" (to'liq) omonimlar yozuvda ham, talaffuzda ham to'liq bir xil bo'ladi: лук — лук, ключ — ключ. Lekin qisman mos keladigan uch maxsus tur ham bor. Ularni ajratib bilish — C1 nozikligi.

a) ОМО́ФОНЫ (omofonlar) — bir xil AYTILADI, boshqacha yoziladi. Rus tilida urg'usiz unlilar va so'z oxiridagi undoshlar bir xil eshitilishi tufayli paydo bo'ladi.

text
луг  — лук   /luk/   — o'tloq  ва  kamon        (г so'z oxirida  "к")
плод — плот  /plot/  — meva    ва  sol/salcha   (д  "т")
код  — кот   /kot/   — kod     ва  mushuk       (д  "т")
пруд — прут  /prut/  — hovuz   ва  novda        (д  "т")
гриб — грипп /grip/  — qo'ziqorin ва gripp
компа́ния — кампа́ния /kampaniya/ — kompaniya ва kampaniya

b) ОМО́ГРАФЫ (omograflar) — bir xil YOZILADI, boshqacha aytiladi (urg'u FARQ qiladi). Bu — bugungi darsning eng "urg'uga bog'liq" qismi: aynan urg'u ma'noni ajratadi!

text
за́мок    — qal'a, saroy        замо́к    — qulf
му́ка     — azob, iztirob       мука́     — un (undan non yopiladi)
о́рган    — a'zo (tanadagi)      орга́н    — organ (musiqa asbobi)
а́тлас    — atlas (xaritalar to'plami)   атла́с    — atlas (yaltiroq mato)
хло́пок   — paxta               хлопо́к   — qarsak, "shap" tovushi
до́рог(а)/доро́га — arzon emas / yo'l  (kontekstga qarab)
бе́лки    — oqsillar; ko'z oqi   белки́    — olmaxonlar
ду́хи     — arvohlar, ruhlar     духи́     — atir (parfyum)
за́мки    — qal'alar             замки́    — qulflar
по́лки    — javonlar             полки́    — polklar (harbiy)

c) ОМОФО́РМЫ (omoformalar) — faqat AYRIM shaklda mos keladi. Bunda ikki so'z butun kelishik/tuslanishda emas, balki bitta shaklda tasodifan mos keladi (ko'pincha turli so'z turkumida).

text
три   — 1) son "3" (три я́блока — uch olma)
      — 2) fe'l "тере́ть"ning buyruq shakli (три сильне́е! — qattiqroq surt!)

стекло́ — 1) ot "oyna, shisha" (разби́ть стекло́ — oynani sindirmoq)
        — 2) fe'l "стечь"ning o'tgan zamon shakli (молоко́ стекло́ — sut oqib tushdi)

пе́чь  — 1) ot "pech, o'choq" (ру́сская пе́чь)
      — 2) fe'l "yopmoq, pishirmoq" (пе́чь хлеб — non yopmoq)

мой   — 1) egalik olmoshi "mening" (мой дом)
      — 2) fe'l "мыть"ning buyrug'i (мой ру́ки! — qo'lingni yuv!)

сте́кла — 1) "oyna"ning qaratqich shakli
       — 2) "стечь" fe'lining ayol rod shakli (вода́ стекла́)

Uch turni bir jumlada eslang: омо́фон — "quloq aldaydi" (bir xil eshitiladi: луг/лук); омо́граф — "ko'z aldaydi" (bir xil ko'rinadi, urg'u ajratadi: за́мок/замо́к); омофо́рма — "faqat bitta niqobda uchrashadi" (bir shaklda: три son/fe'l). Toza omonim esa — ikkalasi ham bir xil (лук/лук).

3.6. Ma'no ko'chishining turlari — polisemiya qanday "o'sadi"

Endi eng chuqur savol: ko'p ma'noli so'zda yangi ma'no qaysi qonuniyat bilan paydo bo'ladi? To'rt asosiy mexanizm bor. Ikkitasi sizga C1 13-darsdan tanish (metafora, metonimiya) — lekin bu yerda ular badiiy priyom emas, til mexanizmi sifatida.

1) МЕТА́ФОРА — o'xshashlik bo'yicha ko'chish. Ikki predmet biror belgi (shakl, joylashuv, funksiya, taassurot) bilan o'xshaydi.

text
shakl bo'yicha:     нос (burun  kema burni), крыло́ (qanot  samolyot qanoti),
                    ша́пка (bosh kiyim  maqola sarlavhasi, tog' cho'qqisi qori)
joylashuv bo'yicha: подо́шва (oyoq tag charmi  tog' etagi)
funksiya bo'yicha:  ключ (eshik kaliti  gayka kaliti), дво́рник (hovli
                    supuruvchi  mashina oyna tozalagichi "щётка")
taassurot bo'yicha: тёплый (issiq  тёплый приём — iliq qabul),
                    ки́слое лицо́ (nordon  xafa/ters chehra)

2) МЕТОНИ́МИЯ — yaqinlik (bog'liqlik) bo'yicha ko'chish. Ikki predmet o'xshamaydi, lekin real hayotda yonma-yon, bog'liq.

text
idish  ichidagi:   вы́пил ста́кан (stakanni emas, ichidagini),
                    съел таре́лку (tarelka = ovqat)
joy  odamlar:      весь класс молча́л (sinf = o'quvchilar),
                    го́род спит (shahar = aholi)
material  buyum:   вы́играть зо́лото (oltin = medal),
                    хруста́ль на столе́ (billur = billur idishlar)
harakat  natija:   набо́р те́кста (terish jarayoni  terilgan matn),
                    ру́сский перево́д (o'girish  o'girilgan asar)

3) РАСШИРЕ́НИЕ значе́ния — ma'no KENGAYISHI. So'z avval tor ma'noda bo'lib, keyin kengroq narsani qamraydi.

text
па́лец    — avval faqat qo'l barmog'i  keyin oyoq barmog'i ham
кварти́ра — avval "askar joylashadigan xona"  keyin har qanday uy-joy
пиво́     — tarixan "har qanday ichimlik" (пить dan)  hozir faqat pivo
                                          (bu — teskari: torayish, quyiga qarang)

4) СУЖЕ́НИЕ значе́ния — ma'no TORAYISHI. So'z avval keng ma'noda bo'lib, keyin torroq, aniqroq narsani bildiradi.

text
пи́во    — "ichimlik" (umuman)  aniq: arpali ichimlik "pivo"
квас    — "ichimlik"  aniq: kvas
по́рох   — avval "chang, kukun" (umuman)  aniq: portlovchi kukun (порох)
пшени́ца — umumiy "don" g'oyasidan  aniq: bug'doy

Ko'chishning ikki asosiy yo'nalishi — eng muhim juftlik: мета́фора (o'xshashlik: "bu narsa anavinga o'xshaydi") va метони́мия (yaqinlik: "bu narsa anaviga bog'liq, yondosh"). Yangi ma'no chiqqanda o'zingizga bitta savol bering: "o'xshashlikmi yoki bog'liqlikmi?". Нос корабля́ — kema old qismi burunga o'xshaydi (metafora). Вы́пил ча́шку — chashka ichimlikka bog'liq (metonimiya).

3.7. КАЛАМБУ́Р — so'z o'yini

Ta'rif: каламбу́р (yoki игра́ слов — so'z o'yini) — omonimiya yoki polisemiyaga asoslangan hazil, badiiy yoki ritorik priyom. Bir so'zning ikki ma'nosi bir vaqtda o'ynatiladi — natijada kulgili yoki o'tkir ma'no chiqadi. Reklamada, sarlavhalarda, hazillarda, she'riyatda keng ishlatiladi.

text
«Он два часа́ мо́лча точи́л ла́сы... а пото́м то́чно так же
 мо́лча точи́л нож.»
    «точи́ть ла́сы» (bekorga vaysamoq, iborada) va «точи́ть нож»
     (pichoq charxlamoq, to'g'ri) — bir fe'l ikki ma'noda.

«Каки́е ме́ры длины́ зна́ешь? — Знаю: пять ме́тров и... ме́ры не зна́ю!»
    «ме́ра» (o'lchov birligi) va «не знать ме́ры» (chegara bilmaslik).

Reklama: «Хорошо́ иметь до́мик в дере́вне» — «до́мик» so'zi
   ham uy, ham mahsulot brendi ma'nosida o'ynatilgan.

«Молодо́й был не по года́м, а по деля́м.»
    «по года́м» (yosh bo'yicha) — turg'un ibora buzib o'ynatilgan.

Kalambur — omonimiyaning "o'yin" tomoni: kalambur ishlashi uchun tinglovchi ikkala ma'noni ham bir vaqtda his qilishi kerak. Aynan shu ikki ma'no to'qnashuvi kulgi yoki o'tkirlik beradi. Chet tilida kalamburni tushunish — til his qilishning yuqori belgisi: agar rus hazilini (ayniqsa so'z o'yiniga asoslanganini) tushunsangiz, siz haqiqatan C1 darajadasiz.

3.8. Lug'atda omonim va polisemiya belgisi

Izohli lug'at (толко́вый слова́рь) omonim va polisemiyani turlicha ko'rsatadi — buni o'qiy bilish kerak:

text
ПОЛИСЕМИЯ (bir so'z — bir maqola, raqamli ma'nolar):
   НОС, -а, м.
     1. Часть лица́... (yuz qismi)
     2. Пере́дняя часть су́дна. (kema old qismi)
     3. Пере́дняя часть ча́йника. (choynak jo'mragi)

OMONIMIYA (alohida maqolalar, yuqori indeks bilan):
   ЛУК¹, -а, м. Огоро́дное расте́ние. (sabzavot)
   ЛУК², -а, м. Ру́чное ору́жие. (qurol)

   КЛЮЧ¹, -а́, м. 1. Металли́ческий стержень... 2. ...к разга́дке.
   КЛЮЧ², -а́, м. Исто́чник, родни́к. (buloq)

Lug'at o'qish ko'nikmasi: izohli lug'atda so'z boshida yuqori indeks (¹, ²) ko'rsangiz — bu omonimlar, ayri so'zlar. Agar bitta so'z boshi ostida raqamli ma'nolar (1., 2., 3.) bo'lsa — bu bir so'zning polisemiyasi. Bu belgi ma'nolar bog'liq yoki bog'liq emasligini darrov ko'rsatadi.


4. Ko'p misollar (jonli qo'llanish)

Polisemiya amalda — bitta so'z, turli ma'no (kontekst hal qiladi):

text
свет:    Включи́ свет.              — Chiroqni yoq.          (yorug'lik)
         Он объе́хал весь свет.     — U butun dunyoni aylandi. (olam)
         Она́ враща́лась в вы́сшем све́те. — U yuqori jamiyatda yurar edi.

идти́:    Иди́ домо́й.               — Uyga bor.             (yurish)
         Снег идёт.                — Qor yog'yapti.        (tabiat)
         Э́то пла́тье тебе́ идёт.    — Bu ko'ylak senga yarashadi.
         Перегово́ры иду́т.         — Muzokaralar ketyapti.

тяжёлый: тяжёлый чемода́н          — og'ir chamadon        (vazn)
         тяжёлый день             — og'ir kun             (qiyin)
         тяжёлый хара́ктер         — og'ir fe'l            (murakkab tabiat)
         тяжёлый во́здух           — dim havo

Omonimlar amalda — kontekst ma'noni ajratadi:

text
Она́ заплела́ дли́нную косу́.        — U uzun soch o'rdi.        (коса́¹ soch)
Он точи́л косу́ пе́ред поко́сом.     — U pichandan oldin o'roqni charxladi. (коса² o'roq)
Ло́дка се́ла на песча́ную ко́су.     — Qayiq qumtepaga o'tirib qoldi. (коса³ qumtepa)

Я купи́л зелёный лук.              — Men ko'k piyoz oldim.     (лук¹ piyoz)
Стрело́к натяну́л лук.             — Kamonchi kamonni tortdi.  (лук² kamon)

Они́ вступи́ли в брак.             — Ular nikohdan o'tdilar.   (брак¹ nikoh)
На заво́де обнару́жили брак.       — Zavodda nuqson topildi.   (брак² nuqson)

Omograflar — urg'u ma'noni o'zgartiradi (juda muhim!):

text
Мы посети́ли ста́рый за́мок.        — Biz eski qal'ani ko'rdik.   (за́мок)
Он не мог откры́ть замо́к.          — U qulfni ocha olmadi.      (замо́к)

Э́то была́ невыноси́мая му́ка.       — Bu chidab bo'lmas azob edi. (му́ка)
Купи́ килогра́мм муки́.             — Bir kilo un ol.            (мука́)

Се́рдце — ва́жный о́рган.           — Yurak — muhim a'zo.        (о́рган)
В хра́ме звуча́л орга́н.            — Ibodatxonada organ yangradi. (орга́н)

Omoformalar — bir shakl, ikki so'z turkumi:

text
Дай мне три конфе́ты.              — Menga uch konfet ber.      (три — son)
Три пятно́ сильне́е, оно́ не отхо́дит. — Dog'ni qattiqroq surt, ketmayapti. (три — fe'l)

Стекло́ в окне́ тре́снуло.          — Deraza oynasi yorildi.     (стекло́ — ot)
Всё молоко́ стекло́ на пол.         — Butun sut polga oqib tushdi. (стекло́ — fe'l)

Ma'no ko'chish turlarini tanib (metafora / metonimiya):

text
крыло́ пти́цы  крыло́ самолёта     — МЕТА́ФОРА (shakl/funksiya o'xshashligi)
шля́пка де́вушки  шля́пка гвоздя́   — МЕТА́ФОРА (shakl o'xshashligi)
съесть я́блоко  съесть таре́лку    — МЕТОНИ́МИЯ (idish  ichidagi)
чита́ть кни́гу  чита́ть Толсто́го   — МЕТОНИ́МИЯ (asar  muallif)

5. Talaffuz bo'limi

  • омо́нимы /a-MÓ-ni-mih/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda -мо́- da; boshdagi "о" urg'usiz "a"; oxiri "-мы" "mih".
  • многозна́чность /mna-ga-ZNÁTCH-nast/ — uzun so'z, urg'u -зна́ч- da; мно- bir tovushga yaqin siqiladi; oxiri "-чность" "chnast".
  • за́мок / замо́к — DIQQAT, farq faqat urg'uda: /ZÁ-mak/ (qal'a) — urg'u boshda; /za-MÓK/ (qulf) — urg'u oxirda. Bir harf noto'g'ri urg'u butunlay boshqa so'z!
  • му́ка / мука́/MÚ-ka/ (azob) — urg'u boshda, "у" cho'ziq; /mu-KÁ/ (un) — urg'u oxirda, birinchi "у" susayadi.
  • о́рган / орга́н/Ó-rgan/ (a'zo) — urg'u boshda; /ar-GÁN/ (musiqa asbobi) — urg'u oxirda, birinchi "о" "a".
  • луг / лук — ikkalasi bir xil /luk/ aytiladi! луг oxirida "г" jaranglamaydi "к". Faqat kontekst ajratadi (омо́фон).
  • каламбу́р /ka-lam-BÚR/ — urg'u oxirgi bo'g'inda -бу́р da; ikki urg'usiz "а" susayadi.
  • перено́сное /pi-ri-NÓS-na-ye/ — urg'u -но́с- da; ildizi носи́ть (tashimoq) — "ma'noni ko'chirib tashish".

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Омографда urg'u — ma'no farqi, imlo emas. За́мок va замо́к bir xil yoziladi; agar urg'uni noto'g'ri qo'ysangiz, tinglovchi boshqa so'zni eshitadi. Har omograf juftini ikki urg'uda yodlang. (2) Омофонда quloqqa ishonmangлуг va лук bir xil eshitiladi. Faqat kontekst (yoki yozuv) ma'noni beradi; shu bois rus tilida gap tuzganda, omofon so'zni kontekst bilan o'rab ayting.

Topshiriq: har omograf juftini ovoz chiqarib, urg'uni surib ayting va ma'no o'zgarganini his qiling: за́мок замо́к, му́ка мука́, о́рган орга́н, ду́хи духи́, бе́лки белки́.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Atamalar (leksikologiya):

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
многозна́чность мно-го-зна́ч-ность ko'p ma'nolilik, polisemiya Многозна́чность сло́ва. — So'zning ko'p ma'noliligi.
полисеми́я по-ли-се-ми́-я polisemiya Полисеми́я — свя́занные значе́ния. — Polisemiya — bog'liq ma'nolar.
омо́нимы о-мо́-ни-мы omonimlar «Лук» — омо́нимы. — "Luk" — omonimlar.
прямо́е значе́ние пря-мо́-е зна-че́-ни-е to'g'ri (asosiy) ma'no Прямо́е значе́ние — основно́е. — Asosiy ma'no — birlamchi.
перено́сное значе́ние пе-ре-но́с-но-е ko'chma ma'no Перено́сное значе́ние сло́ва. — So'zning ko'chma ma'nosi.
омо́фоны о-мо́-фо-ны omofonlar (bir xil aytiladi) «Луг — лук» — омо́фоны.
омо́графы о-мо́-гра-фы omograflar (urg'u farq) «За́мок — замо́к» — омо́графы.
омофо́рмы о-мо-фо́р-мы omoformalar (bitta shakl) «Три» — омофо́рма.
перено́с значе́ния пе-ре-но́с ma'no ko'chishi Перено́с значе́ния по схо́дству. — O'xshashlik bo'yicha ko'chish.
расшире́ние значе́ния рас-ши-ре́-ни-е ma'no kengayishi Расшире́ние значе́ния сло́ва. — So'z ma'nosining kengayishi.
суже́ние значе́ния су-же́-ни-е ma'no torayishi Суже́ние значе́ния. — Ma'no torayishi.
каламбу́р ка-лам-бу́р so'z o'yini, kalambur Остроу́мный каламбу́р. — Zukko kalambur.
исто́чник ис-то́ч-ник manba, buloq Значе́ние из то́лкового словаря́.

Omonim / omograf juftliklar (misol so'zlar):

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
коса́ ко-са́ soch o'rimi / o'roq / qumtepa Дли́нная коса́. — Uzun soch o'rimi.
лук лук piyoz / kamon Зелёный лук. — Ko'k piyoz.
брак брак nikoh / nuqson Вступи́ть в брак. — Nikohdan o'tmoq.
мир мир dunyo / tinchlik Мир во всём ми́ре. — Butun dunyoda tinchlik.
за́мок за́-мок qal'a, saroy Стари́нный за́мок. — Qadimiy qal'a.
замо́к за-мо́к qulf Слома́лся замо́к. — Qulf buzildi.
му́ка му́-ка azob, iztirob Стра́шная му́ка. — Dahshatli azob.
мука́ му-ка́ un Пшени́чная мука́. — Bug'doy uni.
о́рган о́р-ган a'zo (tana) Вну́тренний о́рган. — Ichki a'zo.
орга́н ор-га́н organ (musiqa asbobi) Церко́вный орга́н. — Cherkov organi.
ключ ключ kalit / buloq Ключ от две́ри. — Eshik kaliti.
нос нос burun / kema burni / jo'mrak Нос корабля́. — Kema burni.

Yodlash qoidasi: omonimni juftlik (yoki uchlik) bilan, har ma'noga bitta yorqin misol gap ilib yodlang — лук: зелёный лук (piyoz) va натяну́л лук (kamon). Omografni esa doim ikki urg'uda yonma-yon yozib qo'ying: за́мок замо́к. Anki kartochkasi orqasiga uch qatlam yozing: (1) shakl, (2) omonim/polisemiya belgisi, (3) har ma'noga misol.


7. Dialog

text
— Смотри́, я нашёл ста́рый ключ в саду́!       — Qara, men bog'da eski kalit topdim!
— Ключ? От чего́?                             — Kalit? Nimaning kaliti?
— Да нет, не тот ключ. Родни́к, исто́чник.     — Yo'q, u kalit emas. Buloq, chashma.
  Из-под земли́ бьёт.                          Yer ostidan otilib chiqyapti.
— А, ключ в смы́сле «родни́к»! Я поду́мал     — A, "buloq" ma'nosidagi ключ! Men
  про ключ от за́мка.                          qulf kalitini o'yladim.
— Вот и́менно — э́то же омо́нимы. Оди́н        — Aynan shu — bu omonimlar-da. Bitta
  «ключ» — «kalit», друго́й — «родни́к».       "ключ" — "kalit", boshqasi — "buloq".
  Значе́ния совсе́м не свя́заны.                Ma'nolar butunlay bog'lanmagan.
— Ты пря́мо как фило́лог говори́шь.            — Sen xuddi filologdek gapiryapsan.
— А что ты хоте́л — у нас за́втра               — Nima deb o'ylading — ertaga
  экза́мен по ле́ксикологии! Кста́ти,            leksikologiyadan imtihon-ku! Aytganday,
  проверь: «за́мок» и «замо́к» — э́то что?       tekshir: "за́мок" va "замо́к" — bu nima?
— Э́то... одина́ково пи́шется, но ударе́ние     — Bu... bir xil yoziladi, lekin urg'u
  ра́зное. Зна́чит, омо́графы.                    har xil. Demak, omograflar.
— Пять! А «луг» и «лук»?                       — Besh! "Lug" va "luk"-chi?
— Одина́ково слы́шится — омо́фоны.             — Bir xil eshitiladi — omofonlar.
— Ну всё, тебя́ мо́жно на экза́мен            — Bo'ldi, seni imtihonga
  не пуска́ть — ты уже́ всё зна́ешь.            qo'ymasa ham bo'ladi — hammasini bilasan.
— Не сглазь! За́втра как ра́з и прове́рим,      — Ko'z tegmasin! Ertaga aynan
  кто из нас настоя́щий знато́к.                 kim haqiqiy bilimdon ekanini ko'ramiz.

E'tibor bering: bu dialog o'zi bir kichik kalambur ustiga qurilgan — ключ so'zining ikki omonim ma'nosi ("kalit" va "buloq") tushunmovchilik yaratadi, keyin esa personajlar omonim, omofon, omograf atamalarini amalda qo'llaydi. Aynan shunday — tabiiy suhbat ichida — leksikologik atamalar "jonlanadi".


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Omonimni polisemiya deb hisoblash (yoki teskarisi). Лук (piyoz) va лук (kamon) ni "bitta so'zning ikki ma'nosi" deyish. Bu — omonimlar, ayri ikki so'z. Sabab: ma'nolar orasida hech qanday ma'no ipi yo'q — piyoz va kamon umuman bog'lanmagan. Test: "umumiy g'oya bormi?" Yo'q omonim. Aksincha, нос (burun / kema burni) — bog'liq (old chiqiq) polisemiya.

  • Omograf urg'usini e'tiborsiz qoldirish. За́мок deyishni istab, замо́к deb aytish. Urg'uga e'tibor bering — omografda urg'u ma'noni tanlaydi. Sabab: за́мок (urg'u boshda) — qal'a, замо́к (urg'u oxirda) — qulf. Noto'g'ri urg'u — noto'g'ri so'z. «Я купи́л за́мок» (urg'u boshda) — "qal'a sotib oldim" (kutilmagan!), «...замо́к» — "qulf sotib oldim".

  • Ko'chma ma'noni so'zma-so'z tarjima qilish. «Часы́ иду́т» ni "soat yuribdi (yuradi, oyoq bilan)" deb tushunish. Bu — идти́ fe'lining ko'chma ma'nosi: "mexanizm ishlayapti". Sabab: ko'p ma'noli so'zning ma'nosini kontekst hal qiladi. Часы́ bilan идти́ "ishlamoq"; дождь bilan "yog'moq"; фильм bilan "namoyish etilmoq".

  • Omofonni yozuvda adashtirish. Луг (o'tloq) o'rniga лук yozish (yoki teskarisi), chunki bir xil eshitiladi. Kontekstga qarab to'g'ri harfini tanlang. Sabab: луг/лук bir xil aytiladi (омо́фон), lekin yozuvda farqlanadi. Tekshirish usuli: so'zni o'zgartiring, unli chiqsin — луг на лугу́ (o'tloqda, "г" eshitiladi), лук о лу́ке ("к" eshitiladi).

  • Metafora va metonimiya ko'chishini chalkashtirish. «Съел таре́лку» ni metafora deyish. Bu — metonimiya (yaqinlik). Sabab: tarelka va ovqat o'xshamaydi, balki real bog'liq (idish ichidagi). Metafora — o'xshashlik (нос корабля́), metonimiya — yaqinlik (съел таре́лку).

  • Kalamburni tushunmay, jiddiy tarjima qilish. So'z o'yinini oddiy gap deb qabul qilish. Ikki ma'noni bir vaqtda his qiling. Sabab: kalambur omonim/polisemiyaga tayanadi — hazil aynan ikki ma'no to'qnashuvidan chiqadi. Agar faqat bitta ma'noni ko'rsangiz, hazil "yo'qoladi".

Mini-mashq (polisemiya (P) yoki omonimiya (O)? — ma'nolar bog'liqmi?):

text
1) нос (челове́ка) — нос (корабля́)           ?
2) лук (о́вощ) — лук (ору́жие)                 ?
3) идти́ (по у́лице) — идти́ (о дожде́)          ?
4) ключ (от две́ри) — ключ (родни́к)           ?
5) золото́е (кольцо́) — золоты́е (ру́ки)         ?
6) брак (сва́дьба) — брак (дефе́кт)            ?

9. Mashqlar

Mashq 1. Har juftlikda — polisemiya (bir so'z, bog'liq ma'no) yoki omonimiya (ayri so'zlar)?

text
1) язы́к (во рту́) — язы́к (ру́сский)
2) мир (планета) — мир (тишина, отсутствие войны)
3) крыло́ (пти́цы) — крыло́ (самолёта)
4) коса́ (де́вушки) — коса́ (для тра́вы)
5) хле́б (пшени́чный) — хле́б (за́работок, «хлеб насу́щный»)
6) свет (от ла́мпы) — свет (высшее общество)

Mashq 2. Omonimning qaysi turi — омо́фон (bir xil aytiladi), омо́граф (urg'u farq) yoki омофо́рма (bitta shakl)?

text
1) плод — плот
2) за́мок — замо́к
3) три (число́) — три (глаго́л)
4) му́ка — мука́
5) код — кот
6) стекло́ (окно́) — стекло́ (молоко́)

Mashq 3. Omografga to'g'ri urg'u qo'ying va ma'noni ayting (o'zbekcha):

text
1) Мы посети́ли ста́рый (замок).
2) Купи́ килогра́мм (муки).
3) В со́боре игра́л (орган).
4) На по́лке стоя́ли (духи) — прия́тный за́пах.
5) В лесу́ мы уви́дели (белки) — прыгали по деревьям.

Mashq 4. Ma'no ko'chishining turini aniqlang — мета́фора (o'xshashlik) yoki метони́мия (yaqinlik)?

text
1) но́жка ребёнка  но́жка сту́ла
2) вы́пить ча́шку (ча́ю)
3) шля́пка де́вушки  шля́пка гриба́
4) чита́ю Пу́шкина
5) золоты́е ру́ки
6) весь стадио́н крича́л

Mashq 5. Ko'p ma'noli идти́ fe'lining ma'nosini har gapda o'zbekcha bering:

text
1) Он идёт на рабо́ту.             ?
2) Дождь идёт с утра́.            ?
3) Э́ти ту́фли тебе́ иду́т.         ?
4) Часы́ иду́т отли́чно.           ?
5) Речь идёт о но́вом прое́кте.   ?

Mashq 6. Berilgan omonimning ikki ma'nosiga bittadan gap tuzing (kontekst ma'noni aniq ko'rsatsin):

text
1) лук     (piyoz): ________________   (kamon): ________________
2) ключ    (kalit): ________________   (buloq): ________________
3) брак    (nikoh): ________________   (nuqson): ________________

Mashq 7. Quyidagi kalamburda qaysi so'z ikki ma'noda o'ynatilgan — toping va ikki ma'noni izohlang:

text
a) «Он весь ве́чер точи́л ла́сы, а зате́м то́чно так же
   молча́ то́чил каранда́ш.»
b) «Молодо́й челове́к был не́ дурен собо́й, но и не о́чень
   у́мён — так, ни то ни сё, ни ры́ба ни мя́со.»

Mashq 8. Lug'at maqolasiga qarab, bu omonimlarmi yoki bir so'zning polisemiyasimi? (indeks va raqamga e'tibor bering):

text
a) ЛАСТ, -а, м.
     1. Коне́чность морски́х живо́тных (ласт тюленя).
     2. Приспособле́ние для пла́вания (ласты аквалангиста).
b) БОР¹, -а, м. Сосно́вый лес.
   БОР², -а, м. Хими́ческий элеме́нт.
   БОР³, -а, м. Стально́е сверло́ (у зубно́го врача́).

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Polisemiya omonimiya farqlash drilli: Wisar AIdan aralash 12 ta so'z juftini so'rang (yarmi polisemiya, yarmi omonim). Har birini "bog'liq ma'no" (polisemiya) yoki "bog'lanmagan" (omonim) deb ajrating. AI ma'no ipi bor-yo'qligini izohlab tasdiqlasin.

  2. Omograf urg'u o'yini: AIga 8 ta omograf so'zni (за́мок, му́ка, о́рган, а́тлас, ду́хи, бе́лки, по́лки, хло́пок) yozib bering. AI har birining ikki urg'u variantini va ma'nosini ko'rsatsin, siz esa har biriga ikki gap tuzing. AI urg'uni tekshirsin.

  3. Ko'p ma'noli so'z xaritasi: AIga bitta ko'p ma'noli so'z bering (идти́, свет, ключ, нос, земля́). AI uning barcha ma'nolarini asosiy (прямо́е) va ko'chma (перено́сное) ga ajratib chiqsin, har biriga misol bersin. Siz o'zbekcha ekvivalentini qo'shing.

  4. Ma'no ko'chishi tahlili: AIdan 10 ta ko'chgan ma'noli ibora so'rang (нос корабля́, ножка стола, съел тарелку...). Siz har birini metafora (o'xshashlik) yoki metonimiya (yaqinlik) deb tasniflang. AI sabab bilan tekshirsin.

  5. Kalambur yaratish: AIga bitta omonim yoki ko'p ma'noli so'z bering, AI shu so'z ustiga kalambur (so'z o'yini) o'ylab topsin va ikki ma'noni tushuntirsin. Keyin rolni almashtiring — siz kalambur tuzing, AI ikki ma'noni ochsin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1) P (bog'liq — "old chiqiq"); 2) O (bog'lanmagan — piyoz/kamon); 3) P (bog'liq — "harakat/jarayon"); 4) O (bog'lanmagan — kalit/buloq, ayri so'zlar ключ¹/ключ²); 5) P (bog'liq — "tilla kabi qadrli/mohir"); 6) O (bog'lanmagan — nikoh slavyancha, nuqson nemischa).

Mashq 1: 1) polisemiya (til: a'zo nutq quroli lisoniy tizim, bog'liq); 2) omonimiya (мир dunyo va мир tinchlik — bog'lanmagan); 3) polisemiya (qanot samolyot qanoti, shakl o'xshashligi); 4) omonimiya (коса́ soch va o'roq — bog'lanmagan); 5) polisemiya (non tirikchilik, "hayot uchun zarur" g'oyasi); 6) polisemiya (yorug'lik dunyo/jamiyat — an'anaviy polisemiya, "yorug' olam" g'oyasi).

Mashq 2: 1) омо́фон (bir xil aytiladi /plot/); 2) омо́граф (urg'u farq: за́мок/замо́к); 3) омофо́рма (bir shakl: son va fe'l); 4) омо́граф (му́ка/мука́); 5) омо́фон (/kot/); 6) омофо́рма (стекло́ ot va fe'l).

Mashq 3: 1) за́мок (qal'a) — "eski qal'ani ko'rdik"; 2) муки́ (un) — "bir kilo un ol"; 3) орга́н (musiqa asbobi) — "soborda organ yangradi"; 4) духи́ (atir) — "yoqimli hid"; 5) бе́лки aslida белки́ (olmaxonlar) — "daraxtlarda sakrardi".

Mashq 4: 1) метафора (bola oyog'i stol oyog'i, shakl o'xshashligi); 2) метонимия (chashka ichidagi choy, idishichidagi); 3) метафора (qiz shlyapasi qo'ziqorin qalpog'i, shakl); 4) метонимия (Pushkin uning asari, muallifasar); 5) метафора (qo'l tilla, qadr o'xshashligi); 6) метонимия (stadion tomoshabinlar, joyodamlar).

Mashq 5: 1) ishga boradi/ketadi (yurish); 2) yomg'ir yog'yapti (tabiat); 3) bu tufli senga yarashadi/to'g'ri keladi (mos kelish); 4) soat ajoyib ishlayapti/yuribdi (mexanizm); 5) gap yangi loyiha haqida ketyapti (mavzu).

Mashq 6 (namunaviy javoblar): 1) На гря́дке рос зелёный лук. / Охо́тник натяну́л лук и вы́стрелил.; 2) Я потеря́л ключ от кварти́ры. / Из-под ка́мня бил холо́дный ключ.; 3) Они́ вступи́ли в брак про́шлым ле́том. / На заво́де забракова́ли парти́ю из-за бра́ка.

Mashq 7: a) точи́ть — ikki ma'no: точи́ть ла́сы (turg'un ibora: bekorga vaysamoq, "lof urmoq") va точи́ть каранда́ш (to'g'ri ma'no: qalam yo'nmoq/charxlamoq). Kalambur ikki ma'no to'qnashuvida. b) ни то ни сё, ни ры́ба ни мя́со — bu yerda antonimli iboralar orqali "noaniq, o'rtamiyona" ma'no o'ynatilgan (kalamburga yaqin, so'z o'yini elementi).

Mashq 8: a) polisemiya — bitta so'z ЛАСТ, raqamli ma'nolar (1., 2.) bir maqolada; ma'nolar bog'liq (hayvon oyog'i suzish moslamasi, o'xshashlik). b) omonimiya — uch alohida so'z (БОР¹, БОР², БОР³), yuqori indeks bilan; ma'nolar (qarag'ay o'rmoni / kimyoviy element / parma) mutlaqo bog'lanmagan.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Многозна́чность (полисеми́я) — bitta so'zning bir necha o'zaro bog'liq ma'nosi. Ma'nolar bitta asosiy (прямо́е) ma'nodan ko'chma (перено́сное) ma'nolarga tarmoqlanadi va umumiy ma'no ipi bilan bog'lanadi (нос, идти́, свет, ключ¹, язы́к).
  • Омони́мия — tashqi shakli bir xil, ma'nosi butunlay bog'lanmagan ayri so'zlar (лук piyoz / kamon; коса́ soch / o'roq / qumtepa; брак nikoh / nuqson; мир dunyo / tinchlik). Bir shaklda ham polisemiya, ham omonimiya birga bo'lishi mumkin (ключ¹ kalit-yechim polisemiyasi va ключ² buloq — omonim).
  • Asosiy farqlash: "ma'nolar bog'liqmi?" — HA (ma'no ipi bor) polisemiya; YO'Q omonimiya. Uch mezon: ma'no ipi, lug'at maqolasi (bir maqola raqamli ma'nolar alohida maqolalar ¹²³), so'z yasash uyasi.
  • Omonim uch turi: омо́фон (bir xil aytiladi, boshqacha yoziladi — луг/лук, плод/плот); омо́граф (bir xil yoziladi, urg'u farq qiladiза́мок/замо́к, му́ка/muká, о́рган/орга́н); омофо́рма (faqat bitta shaklda mos — три son/fe'l, стекло́ ot/fe'l).
  • Ma'no ko'chishi to'rt qonuniyati: мета́фора (o'xshashlik — нос корабля́), метони́мия (yaqinlik — съел таре́лку), расшире́ние (kengayish — па́лец), суже́ние (torayish — пи́во, по́рох).
  • Каламбу́р — omonimiya/polisemiyaga asoslangan so'z o'yini; ikki ma'no to'qnashuvidan kulgi yoki o'tkirlik chiqadi. Kalamburni tushunish — til his qilishning yuqori belgisi.
  • Urg'u — omografda ma'no farqi: за́мок ≠ замо́к. Har omografni ikki urg'uda yodlang; noto'g'ri urg'u — boshqa so'z.

Keyingi dars — C1 — 21-dars: Matn bog'lanishi (свя́зность те́кста, сре́дства свя́зи: цепна́я и паралле́льная связь, лекси́ческие и грамма́тические скре́пы). Bugungacha siz alohida so'z darajasida ishladingiz — so'zning ichki ma'no tuzilishini (polisemiya, omonimiya, ko'chishi) ochdingiz. 21-darsda esa siz so'zdan yuqoriga — butun matn darajasiga ko'tarilasiz: gaplar bir-biri bilan qanday bog'lanadi, matnni yaxlit qiladigan vositalar (olmosh, takror, sinonim, bog'lovchi, zamon muvofiqligi) qanday ishlaydi, "gaplar to'plami" qanday qilib yagona matnga aylanadi. Bugun siz so'zni chuqur tanidingiz — ertaga shu so'zlardan mustahkam, bog'langan matn to'qishni o'rganasiz. So'zdan matnga — mana leksikologiyadan matn lingvistikasiga ko'prik. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C1 — 20-dars: Omonimiya va polisemiya (омо́нимы, многозна́чность) — so'zning ma'no tuzilishi va ma'no ko'chishi turlari — Wisar