WisarWisar
Rus tili kursi/C1 Ilgor25 daqiqa

C1 — 3-dars: Fe'l zamonlari — ko'chma (переносное) ishlatilishi

C1 — ILG'OR · 3-dars


1. Dars nomi va maqsad

Endi siz rus fe'lining uch zamonini — o'tgan (проше́дшее), hozirgi (настоя́щее) va kelasi (бу́дущее) — ishonch bilan ishlatasiz. Har biri "o'z vaqtini" bildiradi: чита́л — kecha, чита́ю — hozir, бу́ду чита́ть — ertaga. Bu — zamon shakllarining to'g'ri (пряма́я) ma'nosi.

Lekin jonli rus nutqi va badiiy adabiyot bunga sig'may ketadi. Ona tili so'zlovchisi ko'pincha zamon shaklini "o'z vaqtidan" tashqarida ishlatadi: o'tgan voqeani hozirgi zamonda aytadi (Вчера́ иду́ я по у́лице... — "kecha ketyapman..."), kelasi rejani ham hozirgi zamonda beradi (За́втра я е́ду в Москву́ — "ertaga ketaman"), o'tmishdagi to'satdan harakatni esa kelasi zamon shaklida tasvirlaydi (Он как закричи́т! — "birdan qichqirib yubordi!"). Bu — xato emas. Bu — zamon shakllarining ko'chma (переносно́е) ishlatilishi, rus tilining eng ekspressiv, eng "tirik" vositalaridan biri.

Bu darsda quyidagi beshta ko'chishni o'rganamiz:

  1. Настоя́щее истори́ческое — hozirgi zamon o'tmish voqeani jonlantirib tasvirlaydi (Иду́ я вчера́...);
  2. Настоя́щее в значе́нии бу́дущего — hozirgi zamon rejalashtirilgan kelasini bildiradi (За́втра е́ду...);
  3. Бу́дущее в значе́нии настоя́щего/проше́дшего — kelasi shakli takror/umumiy fakt yoki o'tmishdagi to'satdan harakat uchun (Он как кри́кнет!);
  4. Проше́дшее в значе́нии бу́дущего — o'tgan zamon shakli yaqin kelasini bildiradi (Ну, я пошёл!);
  5. Buyruq mayli (императи́в) hikoyada — buyruq shakli kutilmagan o'tmish harakatini beradi (А он возьми́ да и скажи́...).

Bularning umumiy jihati bitta: shakl bir zamonni ko'rsatadi, ma'no boshqa zamonga tegishli. Va bularning har biri o'ziga xos hissiy bo'yoq olib keladi — jonlilik, kutilmaganlik, qat'iylik. O'zbek tilida ham bunga o'xshash hodisalar bor ("kecha ketyapman ko'chadan, birdan ko'raman..."), shuning uchun ko'plab misollarni siz osongina his qilasiz — faqat rus tili buni ancha keng va tizimli ishlatadi.

Solishtiring — bitta voqea, ikki xil aytilishi:

text
Вчера́ я шёл по у́лице и вдруг уви́дел ста́рого дру́га.   — neytral, oddiy hikoya (o'tgan zamon)
Вчера́ иду́ я по у́лице — и вдруг ви́жу ста́рого дру́га!  — jonli, "ko'z oldida" (настоящее историческое)

Ikkinchi gap sizni voqea ichiga tortadi. Dars oxirida siz bu vositalarni o'zingiz — badiiy va jonli nutq uchun ataylab — ishlata olasiz va o'qigan matningizda ularni darrov taniysiz.


2. Zamon shakllaridan takror

Ko'chma ma'nolarga o'tishdan oldin to'g'ri (asosiy) tizimni bir zumda tiklaymiz — chunki ko'chish aynan shu shakllar ustida quriladi. Agar bu jadval xira tuyulsa, avval B1 zamonlar va C1 1–2-darslarni ko'ring.

A) Uch zamon — asosiy shakllar (fe'l чита́ть / прочита́ть):

Zamon НСВ (несоверше́нный) СВ (соверше́нный)
Проше́дшее (o'tgan) чита́л, чита́ла, чита́ли прочита́л, прочита́ла
Настоя́щее (hozirgi) чита́ю, чита́ешь, чита́ет — (СВ da hozirgi zamon yo'q)
Бу́дущее (kelasi) бу́ду чита́ть (murakkab) прочита́ю, прочита́ешь (oddiy)

B) Muhim eslatma — aspekt va zamon bog'liqligi:

text
СВ fe'lining "hozirgi zamon shakli" YO'Q.
Ya'ni "прочита́ю" shakli — grammatik jihatdan kelasi zamon (простое будущее).
Shuning uchun aynan shu shakl (прочита́ю, ска́жет, кри́кнет) ko'chma ma'noda ENG faol ishlaydi.

C) To'g'ri (asosiy) ma'no — namuna:

text
Проше́дшее:  Я вчера́ прочита́л статью́.      — Kecha maqolani o'qib chiqdim.
Настоя́щее:  Я сейча́с чита́ю статью́.        — Hozir maqola o'qiyapman.
Бу́дущее:    За́втра я прочита́ю статью́.     — Ertaga maqolani o'qiyman.

Muhim bog'lanish: ko'chma ishlatilishning butun "sehri" shu tizimning buzilmasligiga tayanadi. So'zlovchi ham, tinglovchi ham чита́ю ning "asli hozirgi zamon"ligini biladi — aynan shu "asl ma'no" bilan "matndagi ma'no" (o'tmish) orasidagi ziddiyat jonlilik effektini beradi. Shu sababli ko'chma shakl har doim kontekst (vaqt so'zi: вчера́, за́втра, ка́ждый день) bilan tanaladi.

Tez mashq: zamonini ayting — чита́ю (___), прочита́л (___), бу́ду чита́ть (___), прочита́ю (___). (Javob: hozirgi, o'tgan, kelasi, kelasi.)


3. Asosiy tushuntirish (chuqur)

Bu — darsning yuragi. Har bo'limda qaysi shakl qaysi ma'noga ko'chadi, va eng muhimi — qanday hissiy effekt beradi, degan savolga javob beramiz.

3.1. Настоя́щее истори́ческое: hozirgi zamon o'tmishni jonlantiradi

Bu — eng keng tarqalgan va eng muhim ko'chma qo'llanish. O'tmishda bo'lgan voqeani so'zlovchi hozirgi zamon shaklida aytadi — go'yo voqea aynan hozir, tinglovchining ko'z oldida sodir bo'layotgandek. Rus tilida buni настоя́щее истори́ческое (yoki настоя́щее живописа́ния — "tasvirlash hozirgisi") deyiladi.

text
Вчера́ иду́ я по у́лице и вдруг ви́жу — навстре́чу мне идёт Ива́н.
        — Kecha ko'chadan ketyapman, birdan ko'raman — qarshimdan Ivan kelyapti.
Прихожу́ я домо́й, открыва́ю дверь, а там — никого́.
        — Uyga kelaman, eshikni ochaman, u yerda — hech kim yo'q.
Сиди́м мы, зна́чит, разгова́риваем, и тут звони́т телефо́н.
        — O'tiribmiz, demak, gaplashyapmiz, shu payt telefon jiringlaydi.

E'tibor bering: gapda o'tmish belgisi aniq turadi (вчера́ yoki umumiy hikoya konteksti), lekin fe'llar hozirgi zamonda (иду́, ви́жу, прихожу́, открыва́ю, сиди́м, звони́т). Aynan shu ziddiyat voqeani "tiriltiradi".

Qachon ishlatiladi:

  • og'zaki hikoyada, voqeani rangli, ta'sirchan qilib aytmoqchi bo'lganda;
  • badiiy adabiyotda — o'quvchini voqea markaziga tortish uchun;
  • ko'pincha вдруг, и тут, и вот, зна́чит kabi so'zlar bilan birga keladi.

O'zbek tili bilan solishtiring: o'zbekchada ham xuddi shunday deymiz — "Kecha ketyapman ko'chadan, birdan ko'rsam...". Ya'ni bu hodisa sizga tanish — rus tili faqat uni tizimliroq va ko'proq ishlatadi. Shuning uchun настоящее историческое ni tarjima qilishda odatda o'zbekcha hozirgi/hozirgi-kelasi zamonni bemalol qo'yish mumkin.

Kalit qoida: agar hikoya o'tmish haqida bo'lsa-yu, lekin fe'llar hozirgi zamonda tursa — bu настоящее историческое. Uni o'zgartirmang: bu xato emas, bu ataylab tanlangan jonlantirish vositasi. Ko'pincha bir hikoyada o'tgan zamon va hozirgi zamon almashib keladi — bu normal.

3.2. Настоя́щее в значе́нии бу́дущего: reja hozirgi zamonda

Rus tilida rejalashtirilgan, aniq mo'ljallangan kelasi harakatni hozirgi zamon shaklida aytish juda keng tarqalgan. Bu ayniqsa harakat fe'llari bilan tez-tez uchraydi: е́ду, иду́, лечу́, уезжа́ю, начина́ю va h.k.

text
За́втра я е́ду в Москву́.               — Ertaga Moskvaga ketaman.  (reja, chipta olingan)
В сле́дующем году́ мы переезжа́ем.      — Kelasi yili ko'chamiz.  (qaror qilingan)
По́езд отправля́ется в семь утра́.      — Poyezd ertalab yettida jo'naydi.  (jadval)
Ве́чером мы идём в теа́тр.             — Kechqurun teatrga boramiz.  (kelishilgan)
Я звоню́ тебе́ за́втра, договори́лись?  — Ertaga senga qo'ng'iroq qilaman, kelishdikmi?

Nega hozirgi zamon? Chunki so'zlovchi rejani shu qadar aniq va ishonchli deb biladiki, uni go'yo "allaqachon amalga oshayotgan" hodisa sifatida taqdim etadi. Bu kelasiga qat'iylik va yaqinlik bo'yog'ini beradi. Solishtiring:

text
За́втра я пое́ду в Москву́.   (бу́дущее) — Ertaga Moskvaga boraman.  (neytral niyat, hali aniq emas)
За́втра я е́ду в Москву́.     (настоя́щее) — Ertaga Moskvaga ketaman.  (aniq reja, hal qilingan)

Qachon ishlatiladi:

  • jadval, dastur, kelishilgan uchrashuvlar (По́езд отхо́дит в 8, Заседа́ние начина́ется в 10);
  • yaqin va aniq shaxsiy rejalar, ayniqsa harakat fe'llarida (За́втра лечу́ в Ло́ндон);
  • so'zlashuvda kelasi zamon o'rnida — tabiiy, jonli ohang.

Kalit qoida: kelasi vaqt so'zi (за́втра, ве́чером, в сле́дующем году́) + hozirgi zamon fe'li = aniq, rejalashtirilgan kelasi. Bu ayniqsa harakat va boshlanish fe'llarida tabiiy. НСВ hozirgi zamoni ("е́ду") kelasi ma'nosida ishlatilsa ham, СВ hozirgi zamoni yo'qligini eslang — shu bois "е́ду" mumkin, ammo "прие́ду" allaqachon kelasi shakl.

3.3. Бу́дущее в значе́нии настоя́щего: takror va umumiy fakt

Kelasi zamon shakli (ayniqsa СВ oddiy kelasi: ска́жет, сде́лает, напи́шет) ba'zan hozirgi zamon ma'nosida — takroriy, umumiy, doimiy harakatni bildiradi. Bu ayniqsa maqol-matallarda va umumlashtiruvchi mulohazalarda uchraydi.

text
Как аукне́тся, так и откли́кнется.        — Nima eksang, shuni o'rasan.  (umumiy qonuniyat)
Поспеши́шь — люде́й насмеши́шь.            — Shoshsang — odamlarni kuldirasan.  (doimo shunday)
Что посе́ешь, то и пожнёшь.              — Nima eksang, shuni o'rasan.
Сло́ва не ска́жет, а всё поймёт.          — So'z aytmaydi, ammo hammasini tushunadi.  (odati shu)

Bu yerda аукне́тся, откли́кнется, ска́жет, поймёт shakllari grammatik jihatdan kelasi zamon, lekin ma'no jihatidan doimiy, har doim takrorlanadigan hodisani bildiradi — ya'ni hozirgi zamonning "umumiy fakt" ma'nosi.

Ko'pincha ikki СВ kelasi shakli juftlashadi — "birinchisi bo'lsa, ikkinchisi ham bo'ladi" degan shartli-takroriy mano beradi:

text
Придёшь домо́й — сра́зу ля́жешь спать.    — Uyga kelsang — darrov uxlaysan.  (har kuni shunday)
Ска́жешь пра́вду — не пове́рят.            — Rost gapirsang — ishonishmaydi.

Kalit qoida: maqollar va umumlashmalarda СВ kelasi zamon shakli ko'pincha "doim, har safar" degan takroriy hozirgi ma'nosini beradi. Buni o'zbekchaga hozirgi-kelasi zamon ("eksang — o'rasan") bilan o'girish tabiiy.

3.4. Бу́дущее в значе́нии проше́дшего: to'satdan o'tmish harakati (как + СВ kelasi)

Bu — juda ekspressiv qurilma. O'tmishda birdan, kutilmaganda sodir bo'lgan harakatni СВ kelasi zamon shaklida aytish mumkin — ko'pincha как zarrasi bilan. Bu kutilmaganlik, keskinlik, hissiy portlash ma'nosini beradi.

text
Он как закричи́т!                        — U birdan qichqirib yubordi!  (kutilmaganda)
А соба́ка как вцепи́тся ему́ в ного́!      — It esa birdan uning oyog'iga yopishib oldi!
Ребёнок как запла́чет, как побежи́т!      — Bola birdan yig'lab, birdan yugurib ketdi!
Он вдруг как вско́чит, как хло́пнет две́рью! — U birdan sakrab turdi, eshikni qarsillatib yopdi!

Bu yerda закричи́т, вцепи́тся, запла́чет, вско́чит — shaklan kelasi zamon, ma'nan o'tmish. Qurilma odatda shunday:

text
(subyekt) + как + [СВ kelasi fe'li] + !

Nega bu shakl? Kelasi zamonning "kutilmaganlik, tayyorlanmaganlik" tuyg'usi bu yerga ko'chadi: harakat go'yo hech kim kutmagan holda "otilib chiqadi". Shuning uchun bu qurilma deyarli har doim undov ohangida va jonli, hissiy hikoyada uchraydi.

Kalit qoida: как + СВ kelasi zamon (+ undov) = o'tmishdagi to'satdan, kutilmagan harakat. O'zbekchaga "birdan ...ib yubordi / ...ib qoldi" bilan o'giriladi. Bu — og'zaki, ekspressiv nutq belgisi; rasmiy uslubda ishlatilmaydi.

3.5. Проше́дшее в значе́нии бу́дущего: "Ну, я пошёл!"

Bunda o'tgan zamon shakli yaqin, deyarli boshlanay degan kelasi harakatni bildiradi. Bu — so'zlashuv nutqining yorqin belgisi. So'zlovchi harakatni shu qadar aniq va yaqin deb biladiki, uni "allaqachon boshlangan / bajarilgan" kabi aytadi.

text
Ну всё, я пошёл!                        — Xo'p, men ketdim!  (= hozir ketaman)
Мы побежа́ли, а то опозда́ем!            — Biz yugurdik, aks holda kechikamiz!  (= hozir yuguramiz)
Ла́дно, я пое́хал.                       — Mayli, men ketdim.  (= hozir jo'nayman)
Ну, начали!                             — Xo'sh, boshladik!  (= keling, boshlaymiz)

Diqqat: пошёл, побежа́ли, пое́хал — o'tgan zamon shakllari, lekin ma'no — kelasi (yaqin, boshlanmoqchi). Bu qurilma odatda harakatning boshlanish fe'llari bilan ishlaydi (пойти́, пое́хать, побежа́ть, нача́ть).

O'zbek tili bilan solishtiring: bu — o'zbeklar uchun juda tanish! Biz ham "Bo'pti, men ketdim!" deymiz, garchi hali ketmagan bo'lsak. Ya'ni o'zbekchada ham xuddi shu ko'chish bor, shuning uchun bu qurilmani osongina his qilasiz.

Kalit qoida: я пошёл / мы пое́хали / начали — o'tgan zamon shakli yaqin kelasini bildiradi ("hoziroq ketaman/boshlayman"). Bu — samimiy, so'zlashuv ohangi. Rasmiy vaziyatda o'rniga oddiy kelasi zamon (Мне пора́ идти́) ishlatiladi.

3.6. Императи́в (buyruq shakli) hikoyada: "А он возьми́ да и скажи́"

Buyruq mayli shakli (возьми́, скажи́, побеги́) ba'zan buyruq emas, balki o'tmishdagi kutilmagan, to'satdan harakatni bildiradi. Bu — 3.4 (как + kelasi) ga yaqin, lekin yanada "kitobiy-xalqona", ertaknamo ohangga ega.

text
А он возьми́ да и скажи́ всю пра́вду.       — U esa birdan butun haqiqatni aytib yubordi.
А она́ возьми́ да и убеги́.                 — U esa birdan qochib qoldi.
Все молча́ли, а он встань и вы́йди.         — Hamma jim edi, u esa turib chiqib ketdi.
Я его́ жду, а он возьми́ да и не приди́!    — Uni kutyapman, u esa kelmay qoldi-ya!

Bu qurilma deyarli har doim ikki qismli: возьми́ да и + [buyruq shakli] (yoki shunchaki yolg'iz buyruq shakli). Возьми́ bu yerda "olmoq" emas — u shunchaki to'satdan, o'z bilganicha degan ma'noni kuchaytiradi. Subyekt har qanday shaxsda bo'lishi mumkin (он, она́, они́), buyruq shakli esa o'zgarmaydi — ikkinchi shaxs birlik shaklida qotib qoladi (скажи́, возьми́, приди́).

Hissiy bo'yoq: kutilmaganlik + so'zlovchining hayrati yoki norozi/kesatiq ohangi. "Kim o'ylabdi deysiz, u esa birdan..." degan ma'no.

Kalit qoida: возьми́ да и + buyruq shakli (yoki yolg'iz buyruq shakli hikoya ichida) = o'tmishdagi kutilmagan, ixtiyoriy, to'satdan harakat. Buyruq shakli hech kimga buyurilmayapti — u faqat kutilmaganlik ma'nosini beradi. Bu — xalqona-ekspressiv vosita, o'zbekchaga "birdan ...ib yubordi / ...ib qoldi-ya" bilan o'giriladi.

3.7. Umumlashtiruvchi jadval: shakl ma'no effekt

Beshta (aslida oltita) ko'chishni bir ko'z bilan ko'ring:

Qo'llanish Grammatik shakl Ma'no (zamon) Hissiy effekt Namuna
Настоя́щее истори́ческое hozirgi o'tmish jonlilik, "ko'z oldida" Иду́ я вчера́...
Настоя́щее бу́дущее hozirgi kelasi aniq reja, qat'iylik За́втра е́ду...
Бу́дущее настоя́щее СВ kelasi takroriy hozirgi umumiy qonuniyat Как аукне́тся...
Бу́дущее проше́дшее как + СВ kelasi o'tmish (to'satdan) kutilmaganlik, portlash Он как кри́кнет!
Проше́дшее бу́дущее o'tgan yaqin kelasi yaqinlik, qat'iylik Ну, я пошёл!
Императи́в hikoyada buyruq shakli o'tmish (to'satdan) kutilmaganlik, hayrat Он возьми́ да и скажи́

Umumiy tamoyil: har bir ko'chishda shakl "o'z zamonini" tark etib, boshqa zamon ma'nosini oladi — va shu "ko'chish"ning o'zi maxsus hissiy bo'yoq yaratadi. Shuning uchun bu vositalar badiiy va jonli nutqda ishlaydi, rasmiy-ish yoki ilmiy uslubda deyarli uchramaydi. Ularni tanib olish (o'qishda) va o'rinli ishlatish (nutqda) — C1 darajali til tuyg'usining belgisi.


4. Ko'p misollar

Настоя́щее истори́ческое (o'tmishni jonlantirish):

text
Захожу́ я вчера́ в магази́н, а там о́чередь до двере́й.
        — Kecha do'konga kiraman, u yerda navbat eshikkacha.
Сидит он, чита́ет, и вдруг встаёт и ухо́дит.
        — O'tiribdi, o'qiyapti, birdan turadi-yu ketadi.
Иду́ я, никого́ не тро́гаю, и тут ко мне подхо́дит незнако́мец.
        — Ketyapman, hech kimga tegmayapman, shu payt oldimga notanish odam keladi.
Прие́хали мы, значит, на вокза́л, а по́езд уже́ ушёл.
        — Vokzalga yetib kelamiz, poyezd allaqachon ketgan.

Настоя́щее в значе́нии бу́дущего (reja):

text
За́втра я улета́ю в Стамбу́л.            — Ertaga Istanbulga uchib ketaman.
В сре́ду у нас экза́мен.                 — Chorshanba kuni bizda imtihon.
Че́рез час начина́ется собра́ние.         — Bir soatdan keyin yig'ilish boshlanadi.
Ле́том мы отдыха́ем на мо́ре.            — Yozda dengizda dam olamiz.
Я выхожу́ че́рез пять мину́т, жди меня́.  — Besh daqiqadan keyin chiqaman, kut meni.

Бу́дущее в значе́нии настоя́щего (maqol, umumiy):

text
Тише е́дешь — да́льше бу́дешь.           — Sekin yursang — uzoqqa yetasan.
Не зна́ешь, где найдёшь, где потеря́ешь. — Qayerdan topib, qayerdan yo'qotishingni bilmaysan.
Ка́пля ка́мень то́чит.                    — Tomchi toshni teshadi.  (doimiy fakt)
Как посте́лешь, так и поспи́шь.           — Qanday to'shasang, shunday uxlaysan.

Бу́дущее в значе́нии проше́дшего (как + СВ, to'satdan):

text
Он как вско́чит со сту́ла!               — U birdan stuldan sakrab turdi!
А молни́я как сверкнёт, как уда́рит гром! — Chaqmoq birdan chaqnadi, momaqaldiroq gumburladi!
Ко́шка как прыгнет ему́ на коле́ни!       — Mushuk birdan uning tizzasiga sakrab chiqdi!
Он молча́л-молча́л, да как кри́кнет!      — U jim turaverdi, birdan qichqirib yubordi!

Проше́дшее в значе́нии бу́дущего (yaqin kelasi):

text
Всё, я пошёл!                           — Bo'ldi, men ketdim!  (= hozir ketaman)
Мы пое́хали, до́ма поговори́м.           — Biz ketdik, uyda gaplashamiz.
Ну, я побежа́л, а то не успе́ю.          — Xo'sh, men yugurdim, aks holda ulgurmayman.
Начали, ребя́та!                         — Boshladik, bolalar!

Императи́в hikoyada (kutilmagan o'tmish):

text
А он возьми́ да и согласи́сь.            — U esa birdan rozi bo'ldi.
Мы все ждём, а она́ возьми́ да и засмей́ся. — Hammamiz kutyapmiz, u esa birdan kulib yubordi.
Он до́лго ду́мал, пото́м встань и уйди́.   — U uzoq o'yladi, keyin turib chiqib ketdi.
Никто́ не ожида́л, а мали́ш возьми́ да и заговори́. — Hech kim kutmagandi, chaqaloq birdan gapirib yubordi.

E'tibor bering: har bir guruhda vaqt so'zi yoki kontekst (вчера́, за́втра, как, ну всё) shaklning "asl zamoni" bilan "matndagi ma'nosi" orasidagi ziddiyatni ochib beradi. Aynan shu ziddiyat — jonlilik, kutilmaganlik yoki qat'iylik effektini yaratadi. Rasmiy matnda bu vositalar deyarli uchramaydi — ular jonli, so'zlashuv va badiiy nutq boyligidir.


5. Talaffuz bo'limi

Bu darsdagi kalit shakllar — hozirgi zamon fe'llari (hikoyada) va СВ kelasi zamon shakllari (как + fe'l). Urg'u va reduksiyaga e'tibor bering.

  • иду́ /i-DÚ/ — urg'u oxirda (-ду́); birinchi и toza aytiladi.
  • ви́жу /VÍ-zhu/ — urg'u boshda (ви́-); ж yumshamaydi, qattiq.
  • прихожу́ /pri-kha-ZHÚ/ — urg'u oxirda; urg'usiz о "a": "prihazhu".
  • е́ду /YÉ-du/ — urg'u boshda; boshidagi е "ye" bo'lib yangraydi: "yedu". Adashtirmang: еду́ (/yi-DÚ/, urg'u oxirda) = "ovqat"ning tushum kelishigi, boshqa so'z!
  • закричи́т /za-kri-CHÍT/ — urg'u oxirda (-чи́т); как закричи́т! da butun ibora ko'tarilgan, undov ohangida aytiladi.
  • вско́чит /VSKÓ-chit/ — urg'u boshda (вско́-); boshidagi вск- undoshlar to'plami bir zumda aytiladi.
  • пошёл /pa-SHÓL/ — urg'u oxirda; ё har doim urg'uli va "o" bo'lib yangraydi: "pashol".
  • возьми́ /vaz'-MÍ/ — urg'u oxirda; зь yumshoq, ь з ni yumshatadi: "vaz'mi".

Asosiy qoida (ekspressiv ohang): как + СВ kelasi (как закричи́т!) va возьми́ да и + buyruq qurilmalari undov intonatsiyasi bilan aytiladi — ohang как da ko'tariladi va fe'lda kuchli urg'u bilan "portlaydi". Aynan intonatsiya bu qurilmalarga kutilmaganlik tuyg'usini beradi. Ularni tekis, neytral ohangda aytsangiz, effekt yo'qoladi.

Reduksiya: hikoyadagi hozirgi zamon fe'llarida urg'usiz о "a" (прихожу́ "prihazhu", захожу́ "zahazhu"), urg'usiz е "i" ga yaqin (ви́жу dan keyingi urg'usiz bo'g'inlar). Настоящее историческое ni jonli aytish uchun fe'llarni tez va bir maromda ketma-ket ayting.

Topshiriq: quyidagi hikoyani ovoz chiqarib, jonli ohangda o'qing: «Иду́ я вчера́ по у́лице, ничего́ не жду, и вдруг ви́жу — навстре́чу бежи́т соба́ка. Я останавливаюсь, а она́ как прыгнет!» Hozirgi zamon fe'llarini tez, как прыгнет ni undov bilan ayting.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
настоя́щее истори́ческое нас-то-я́-ще-е ис-то-ри́-чес-ко-е tarixiy hozirgi zamon (jonlantirish) Иду́ я вчера́... — jonli hikoya.
вдруг вдруг birdan, to'satdan И вдруг ви́жу... — Va birdan ko'raman...
и тут и тут shu payt, ana shunda И тут звони́т телефо́н. — Shu payt telefon jiringlaydi.
зна́чит зна́-чит demak (hikoyada) Сиди́м мы, зна́чит... — O'tiribmiz, demak...
е́ду е́-ду ketyapman/ketaman (harakat) За́втра е́ду в Москву́. — Ertaga ketaman.
улета́ю у-ле-та́-ю uchib ketaman (reja) За́втра улета́ю. — Ertaga uchib ketaman.
как (+ fe'l)! как birdan (to'satdan harakat) Он как кри́кнет! — Birdan qichqirib yubordi!
вско́чить вско́-чить sakrab turmoq Он как вско́чит! — Birdan sakrab turdi!
сверкну́ть свер-кну́ть chaqnamoq (bir marta) Молни́я как сверкнёт! — Chaqmoq chaqnadi!
я пошёл я по-шёл men ketdim (=ketaman) Ну всё, я пошёл! — Xo'p, men ketdim!
пое́хали по-е́-ха-ли ketdik (=ketaylik/ketamiz) Пое́хали, а то опозда́ем! — Ketdik, kechikamiz!
возьми́ да и возь-ми́ да и birdan, o'z bilganicha Он возьми́ да и скажи́. — Birdan aytib yubordi.
согласи́ться сог-ла-си́ть-ся rozi bo'lmoq Он возьми́ да и согласи́сь. — Birdan rozi bo'ldi.
засмея́ться зас-ме-я́ть-ся kulib yubormoq Она́ возьми́ да и засмей́ся. — Birdan kulib yubordi.
аукну́ться а-у́к-нуть-ся aks-sado bermoq (maqol) Как аукне́тся, так и откли́кнется.
откли́кнуться отк-ли́к-нуть-ся javob bermoq (maqol) ...так и откли́кнется. — ...shuni o'rasan.

Yodlash qoidasi: bu darsda so'zni qurilma bilan birga yodlang: вдруг / и тут настоящее историческое signali; как + СВ kelasi to'satdan o'tmish; я пошёл / пое́хали yaqin kelasi; возьми́ да и + buyruq kutilmagan o'tmish. Karta yuragi — shakl emas, balki qaysi effekt uchun ishlatilishi.


7. Dialog

text
— Слу́шай, что вчера́ бы́ло! Иду́ я домо́й, ничего́       — Eshit, kecha nima bo'ldi! Uyga ketyapman,
  не жду...                                               hech narsa kutmayapman...
                                                          (иду́, жду — настоящее историческое)
— Ну-ну, и что да́льше?                                  — Ha-ha, keyin nima bo'ldi?
— И вдруг ви́жу — из подъе́зда выбега́ет соба́ка,         — Va birdan ko'raman — kirakoshdan it
  огро́мная!                                               yugurib chiqadi, bahaybat!
                                                          (ви́жу, выбега́ет — hozirgi zamon, o'tmish)
— И что ты?                                              — Sen-chi?
— Я останови́лся, а она́ как прыгнет пря́мо на меня́!    — Men to'xtadim, u esa to'g'ri ustimga
                                                          sakrab chiqdi!
                                                          (как прыгнет — как + СВ kelasi, to'satdan)
— Ужа́с! И чем ко́нчилось?                               — Dahshat! Nima bilan tugadi?
— Да ничего́, хозя́ин её позва́л. А зна́ешь, э́то         — Hech narsa, egasi uni chaqirdi. Bilasanmi,
  ещё что. Мой сосе́д — молча́л-молча́л, а пото́м          bu hali holva. Qo'shnim — jim turaverdi,
  возьми́ да и переезжа́й в друго́й го́род!                keyin birdan boshqa shaharga ko'chib ketdi!
                                                          (возьми́ да и — imperativ, kutilmagan o'tmish)
— Да ты что! Никто́ не ожида́л?                          — Nahotki! Hech kim kutmaganmi?
— Никто́. Ла́дно, я побежа́л — за́втра ра́но е́ду        — Hech kim. Mayli, men yugurdim — ertaga
  на рабо́ту.                                             erta ishga ketaman.
                                                          (побежа́л — o'tgan=yaqin kelasi;
                                                           е́ду — hozirgi=reja)
— Дава́й! Как говори́тся, тише е́дешь — да́льше бу́дешь.  — Bo'pti! Aytishlaricha, sekin yursang —
                                                          uzoqqa yetasan.
                                                          (е́дешь, бу́дешь — kelasi=umumiy fakt)

E'tibor bering: bir suhbatda beshta ko'chishning hammasi ishlagan: иду́, ви́жу, выбега́ет (настоящее историческое — o'tmishni jonlantirish), как прыгнет (как + СВ kelasi — to'satdan o'tmish), возьми́ да и переезжа́й (imperativ — kutilmagan o'tmish), я побежа́л (o'tgan zamon — yaqin kelasi), е́ду на рабо́ту (hozirgi — reja), тише е́дешь — да́льше бу́дешь (kelasi — umumiy fakt). Har bir tanlov nutqqa jonlilik va tabiiylik beradi — bu aynan C1 darajali so'zlashuv boyligidir.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Настоящее историческое ni "xato" deb o'tgan zamonga "tuzatish": talaba Иду́ я вчера́... ni ko'rib, uni Шёл я вчера́... ga "to'g'rilaydi". Иду́ я вчера́ по у́лице... to'g'ri va ataylab tanlangan. Sabab: hozirgi zamon o'tmish voqeani jonlantirish uchun ishlatiladi — bu grammatik xato emas, badiiy vosita. Uni o'zgartirish jonlilikni yo'qotadi.

  • СВ fe'lidan "hozirgi zamon" yasashga urinish reja ma'nosida: За́втра я прие́ду в Москву́ ni "hozirgi zamon" deb o'ylash. За́втра я е́ду в Москву́ (НСВ hozirgi = reja) yoki За́втра я прие́ду (СВ kelasi). Sabab: СВ da hozirgi zamon shakli yo'q. Reja ma'nosidagi "hozirgi zamon" faqat НСВ fe'llarida bo'ladi (е́ду, иду́, начина́ю).

  • как + СВ kelasi ni haqiqiy kelasi deb tarjima qilish: Он как закричи́т! ni "U qichqiradi" deb o'girish. Он как закричи́т! = "U birdan qichqirib yubordi" (o'tmish!). Sabab: как + СВ kelasi + undov — o'tmishdagi to'satdan harakat. Kontekst (undov, hikoya) buni o'tmishga aylantiradi.

  • Я пошёл ni doim "men ketdim (o'tmish)" deb tushunish: ketishdan oldin aytilgan Ну, я пошёл! ni "allaqachon ketdim" deb tarjima qilish. Ну, я пошёл! = "Xo'p, men ketdim" ma'nosida "hozir ketaman". Sabab: o'tgan zamon shakli yaqin, boshlanmoqchi kelasini bildiradi — bu so'zlashuv qolipi. Kontekst (ketishdan oldin) buni kelasiga aylantiradi.

  • возьми́ да и... dagi buyruq shaklini haqiqiy buyruq deb tushunish: Он возьми́ да и скажи́ ni "U olib, ayt" deb o'girish. Он возьми́ да и скажи́ = "U birdan aytib yubordi". Sabab: bu yerda buyruq shakli hech kimga buyurmaydi — u faqat o'tmishdagi kutilmagan harakatni bildiradi. возьми́ "olmoq" ma'nosida emas.

  • Bu vositalarni rasmiy/ilmiy matnda ishlatish: rasmiy hisobotda «Комиссия иду́т, ви́дят...» yozish. Rasmiy matnda oddiy o'tgan zamon: Коми́ссия пришла́ и уви́дела.... Sabab: ko'chma zamon shakllari — jonli, so'zlashuv va badiiy nutq belgisi. Rasmiy-ish va ilmiy uslubda ular o'rinsiz.

Mini-mashq: har gapning ko'chma qo'llanishini nomlang va ma'nodagi zamonni ayting (o'tmish / hozir / kelasi):

1. За́втра я лечу́ в Ки́ев.
2. Иду́ я вчера́, и вдруг па́дает снег.
3. Он как вско́чит со сту́ла!
4. Всё, мы пое́хали!
5. А она́ возьми́ да и убеги́.

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Har gapdagi ko'chma qo'llanishni aniqlang (turi + ma'nodagi zamon):

1. По́езд отправля́ется в шесть утра́.
2. Сиди́м мы, разгова́риваем, и тут вхо́дит он.
3. Как посе́ешь, так и пожнёшь.
4. Ну, я пошёл, до за́втра!
5. А соба́ка как зала́ет!
6. Он до́лго молча́л, а пото́м возьми́ да и рассмей́ся.

Mashq 2. Quyidagi neytral (o'tgan zamon) hikoyani настоящее историческое ga aylantiring (fe'llarni hozirgi zamonga o'tkazing):

Вчера́ я шёл по па́рку. Вдруг я уви́дел ста́рого дру́га.
Он сиде́л на скаме́йке и чита́л газе́ту. Я подошёл и поздоро́вался.

Mashq 3. Kelasi rejani настоящее в значении будущего (hozirgi zamon) bilan ifodalang. Namuna: Я пое́ду за́втра Я е́ду за́втра.

1. Мы пое́дем на мо́ре ле́том.  ___
2. Я улечу́ в Ло́ндон в пя́тницу.  ___
3. Собра́ние начнётся че́рез час.  ___
4. Ве́чером мы пойдём в кино́.  ___

Mashq 4. как + СВ kelasi qurilmasi bilan to'satdan o'tmish harakatini yasang. Namuna: (он / закрича́ть) Он как закричи́т!

1. (ко́шка / прыгнуть)  ___
2. (ребёнок / запла́кать)  ___
3. (он / вскочи́ть)  ___
4. (гром / уда́рить)  ___

Mashq 5. Har juftlikda ma'nodagi zamonni yozing (o'tmish / hozir / kelasi) va farqini izohlang:

Иду́ я вчера́... (___)        / Я иду́ сейча́с домо́й. (___)
За́втра е́ду в Москву́. (___)  / Сейча́с е́ду по го́роду. (___)
Он как кри́кнет! (___)        / Он за́втра кри́кнет? (___)

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang (ma'no izohi bilan):

1. За́втра я прие́ду в Москву́ (reja, hozirgi zamon demoqchi).
2. Rasmiy hisobot: «Коми́ссия прихо́дит и ви́дит наруше́ния».
3. Он как закрича́л! (to'satdan, kutilmagan harakat demoqchi)
4. Ну, я иду́! (ketayotib xayrlashish — "men ketdim")

Mashq 7. O'zbekchani ruschaga o'giring, mos ko'chma qurilmani tanlang (urg'u bilan):

1. Ertaga Toshkentga ketaman. (aniq reja) = ___
2. Kecha ko'chadan ketyapman, birdan uni ko'raman. = ___
3. It birdan hurib yubordi! = ___
4. Xo'p, men ketdim! = ___
5. U esa birdan rozi bo'ldi. = ___

Mashq 8. Bir voqeani ikki xil ayting — (a) neytral o'tgan zamonda, (b) jonli настоящее историческое da. Voqea: "Kecha do'konga bordim, navbat ko'rdim, ketdim."

(a) neytral:  ___
(b) jonli:    ___

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Jonli hikoya: Wisar AIdan sizga o'tmishdagi kichik voqea (3–4 gap) berishini so'rang — oddiy o'tgan zamonda. Siz uni настоящее историческое ga aylantiring (fe'llarni hozirgi zamonga o'tkazing, вдруг / и тут qo'shing). AI jonlilik to'g'ri chiqqanini baholasin.
  2. Reja hozirgi zamonda: AIga o'zingizning kelasi haftangiz haqida 6 ta gap yozing — hammasini настоящее в значении будущего (hozirgi zamon + kelasi vaqt so'zi: за́втра, в сре́ду, ле́том) bilan. AI qaysi fe'llar НСВ bo'lishi kerakligini tekshirsin.
  3. To'satdan harakat: AIdan 6 ta vaziyat so'rang; har birida как + СВ kelasi yoki возьми́ да и + buyruq qurilmasi bilan kutilmagan o'tmish harakatini yasang. AI qurilma to'g'ri va undov ohangda ekanini tekshirsin.
  4. Uslub sezgisi: AIga 5 ta gap yozing — 3 tasi rasmiy uslubda (oddiy o'tgan zamon), 2 tasi jonli so'zlashuv uslubida (ko'chma zamon). AI qaysi biri rasmiy matnga mos, qaysi biri so'zlashuvga tegishli ekanini ajratsin.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1. настоящее в значении будущегоkelasi (aniq reja); 2. настоящее историческоеo'tmish (jonlantirish); 3. будущее в значении прошедшего (как + СВ)o'tmish (to'satdan); 4. прошедшее в значении будущегоkelasi (yaqin: "hozir ketamiz"); 5. imperativ hikoyadao'tmish (kutilmagan: "birdan qochib qoldi").

Mashq 1: 1. настоящее будущее (jadval/reja, ma'no kelasi); 2. настоящее историческое (o'tmish, jonlantirish); 3. будущее настоящее (maqol, umumiy takroriy fakt); 4. прошедшее будущее (yaqin kelasi, "hozir ketaman"); 5. будущее прошедшее / как + СВ (to'satdan o'tmish); 6. imperativ hikoyada (kutilmagan o'tmish).

Mashq 2 (namuna): Вчера́ иду́ я по па́рку. Вдруг ви́жу ста́рого дру́га. Он сиди́т на скаме́йке и чита́ет газе́ту. Я подхожу́ и здоро́ваюсь. (Barcha fe'l — hozirgi zamon; вдруг jonlilikni kuchaytiradi.)

Mashq 3: 1. Мы е́дем на мо́ре ле́том. 2. Я улета́ю в Ло́ндон в пя́тницу. 3. Собра́ние начина́ется че́рез час. 4. Ве́чером мы идём в кино́. (Barchasi НСВ hozirgi zamon = aniq reja.)

Mashq 4: 1. Ко́шка как прыгнет! 2. Ребёнок как запла́чет! 3. Он как вско́чит! 4. Гром как уда́рит! (Hammasi СВ kelasi shakli + undov = to'satdan o'tmish.)

Mashq 5: Иду́ я вчера́... — o'tmish (настоящее историческое) / Я иду́ сейча́с... — hozir (to'g'ri ma'no); За́втра е́ду... — kelasi (reja) / Сейча́с е́ду... — hozir (to'g'ri ma'no); Он как кри́кнет! — o'tmish (to'satdan) / Он за́втра кри́кнет? — kelasi (to'g'ri ma'no). Bir xil shakl — kontekst zamonni belgilaydi.

Mashq 6:

  • За́втра я е́ду в Москву́. (Reja hozirgi zamonda faqat НСВ da bo'ladi; прие́ду — СВ, u haqiqiy kelasi zamon, "hozirgi" emas.)
  • «Коми́ссия пришла́ и уви́дела наруше́ния». (Rasmiy matnda oddiy o'tgan zamon; настоящее историческое rasmiy uslubga mos emas.)
  • Он как кри́кнет! (To'satdan harakat — как + СВ kelasi (кри́кнет), o'tgan zamon закрича́л emas.)
  • Ну, я пошёл! (Ketishdan oldin xayrlashish — o'tgan zamon shakli; я иду́ bu holatda tabiiy emas.)

Mashq 7 (namuna javoblar):

  • За́втра я е́ду в Ташке́нт.
  • Вчера́ иду́ я по у́лице и вдруг ви́жу его́.
  • Соба́ка как зала́ет!
  • Ну всё, я пошёл!
  • А он возьми́ да и согласи́сь.

Mashq 8 (namuna):

  • (a) neytral: Вчера́ я пошёл в магази́н, уви́дел большу́ю о́чередь и ушёл.
  • (b) jonli: Иду́ я вчера́ в магази́н, а там — о́чередь до двере́й! Ну, я разверну́лся и ушёл. (Hozirgi zamon + а там jonlilik beradi.)

12. Xulosa va keyingi dars

  • Настоя́щее истори́ческое: o'tmish voqeasini hozirgi zamon shaklida aytish — voqeani jonlantiradi, "ko'z oldida" qiladi (Иду́ я вчера́... и вдруг ви́жу...). Ko'pincha вдруг, и тут, зна́чит bilan.
  • Настоя́щее в значе́нии бу́дущего: aniq rejalashtirilgan kelasini hozirgi zamonda aytish, ayniqsa harakat fe'llarida (За́втра е́ду). Faqat НСВ da bo'ladi — СВ da hozirgi zamon shakli yo'q.
  • Бу́дущее в значе́нии настоя́щего: СВ kelasi shakli maqol va umumlashmalarda takroriy, doimiy faktni bildiradi (Как аукне́тся, так и откли́кнется).
  • Бу́дущее в значе́нии проше́дшего: как + СВ kelasi + undov — o'tmishdagi to'satdan, kutilmagan harakat (Он как закричи́т!).
  • Проше́дшее в значе́нии бу́дущего: o'tgan zamon shakli yaqin kelasini bildiradi (Ну, я пошёл! Пое́хали!) — samimiy, so'zlashuv ohangi.
  • Императи́в hikoyada: возьми́ да и + buyruq shakli — o'tmishdagi kutilmagan, ixtiyoriy harakat (Он возьми́ да и скажи́).
  • Uslubiy chegara: bu vositalarning hammasi — jonli, so'zlashuv va badiiy nutq boyligi. Rasmiy-ish va ilmiy uslubda ular o'rinsiz; u yerda oddiy, "to'g'ri" zamon ishlatiladi.

Keyingi dars — C1 — 4-dars: Mayl (наклоне́ние) nozikliklari — shart, buyruq, so'zlashuv modalligi. Bugun siz zamon shakllarining ko'chma ma'nolarini his qildingiz; endi ko'rasiz: mayl shakllari ham xuddi shunday ko'chadi — buyruq mayli shart yoki istak ma'nosini oladi (Знай я об э́том ра́ньше... — "buni oldinroq bilganimda edi..."), shart mayli esa muloyim iltimos yoki taxminni bildiradi (Я бы хоте́л...). Bugungi "shakl bir narsani ko'rsatadi, ma'no boshqasini" tuyg'usi u yerda bevosita ishga tushadi.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C1 — 3-dars: Fe'l zamonlari — ko'chma (переносное) ishlatilishi — Wisar