C1 — 28-dars: Madaniy-lingvistik kompetensiya (прецеде́нтные те́ксты, прецеде́нтные имена́, аллю́зия, крыла́тые фра́зы, речево́й этике́т, национа́льно-культу́рные конце́пты)
C1 — ILG'OR · 28-dars
1. Dars nomi va maqsad
Tasavvur qiling: siz rus tilini grammatik jihatdan mukammal bilasiz, lug'at boyligingiz katta, talaffuzingiz toza. Lekin suhbatda kimdir kuladi: «Ну ты про́сто Обло́мов!» — va siz nega bu haqorat yoki hazil ekanini tushunmaysiz. Yoki gazeta sarlavhasi «А коро́ль-то го́лый!» deydi — matnda hech qanday qirol yo'q. Yoki oshxonada mezbon «Как говори́тся, чем бога́ты, тем и ра́ды» deydi. Bu holatlarda til bilimi yetarli emas — bu yerda madaniyat gapiryapti.
Mana shu — madaniy-lingvistik kompetensiya (культу́рно-языкова́я / лингвокульту́рная компете́нция): tilning ortidagi umumiy madaniy xotirani bilish. Ona tili sohibi Обло́мов deganda butun bir roman, obraz va ma'noni (dangasalik, harakatsizlik, "divanda yotib orzu qilish") bir so'zda uzatadi. «Быть и́ли не быть» deganda — Gamlet, ikkilanish, hayotiy tanlov. Bu so'zlar til lug'atida emas, madaniyat lug'atida yashaydi.
C1 darajada bu ko'nikma majburiy. Nega? Chunki haqiqiy matn — kitob, film, suhbat, publitsistika, hazil, reklama — madaniy kodlar bilan to'la. Ularni bilmasangiz, matnning birinchi qatlamini (so'zma-so'z ma'no) tushunasiz, lekin ikkinchi qatlamini (kinoya, havola, ishora, hurmat darajasi) yo'qotasiz. Bu esa aynan ma'noning eng muhim qismi bo'ladi.
Darsda yettita katta blok bor:
MADANIY-LINGVISTIK KOMPETENSIYA — yetti yo'nalish:
1. ПРЕЦЕДЕ́НТНЫЕ ТЕ́КСТЫ ..... madaniyatda tanish, iqtibos qilinuvchi matn
(«Быть и́ли не быть», «А коро́ль-то го́лый!»)
2. ПРЕЦЕДЕ́НТНЫЕ ИМЕНА́ ...... obraz-ramzga aylangan ism
(Обло́мов = dangasalik, Плю́шкин = ziqnalik)
3. АЛЛЮ́ЗИЯ ................. yashirin havola (matn/film/qo'shiqqa ishora)
4. КРЫЛА́ТЫЕ ФРА́ЗЫ ......... film va qo'shiqdan «uchib chiqqan» iboralar
(«Восто́к — де́ло то́нкое»)
5. РЕЧЕВО́Й ЭТИКЕ́Т ......... nutq odobi (имя-о́тчество, ты/Вы, тост)
6. КУЛЬТУ́РНЫЕ КОНЦЕ́ПТЫ .... milliy tushunchalar (душа́, судьба́, аво́сь, ба́ня)
7. ТАБУ́ va ЭВФЕМИ́ЗМ ....... madaniy taqiq va yumshatishDars maqsadi: (1) pretsedent matn va pretsedent ismni tanib olish va ma'nosini ochish; (2) allyuziyani (yashirin havolani) sezish; (3) sovet va zamonaviy kinodan kelgan крыла́тые фра́зы ni bilish; (4) rus nutq odobini — murojaat, ты/Вы, tost an'anasini — to'g'ri qo'llash; (5) rus madaniyatining o'zak tushunchalarini (душа́, судьба́, аво́сь, гостеприи́мство, ба́ня) his qilish; (6) madaniy tabu va evfemizmni bilish. Butun davomida biz rus madaniyatini o'zbek madaniyati bilan solishtiramiz — bu esa farqlarni yaqqol ko'rsatadi va yodlashni osonlashtiradi.
Muhim eslatma: madaniy kompetensiya — bu "ensiklopedik bilim" emas, balki muloqot quroli. Siz butun rus adabiyotini yod olishingiz shart emas; sizga eng tez-tez iqtibos qilinadigan, kundalik nutqda, publitsistikada va hazilroq muhitda "yashaydigan" madaniy kodlar kerak. Bu darsda aynan shunday, "ishlaydigan" ro'yxatni beramiz.
2. Avvalgi darslardan takror (leksik-madaniy blok)
Bu dars — C1 ning leksik-madaniy qatorining tabiiy davomi. Oldingi darslarda siz allaqachon madaniyatga "yaqinlashib" kelgansiz:
- Register — arxaizm va kitobiy leksika (15-dars): siz о́чи, град, боя́рин, воздви́гнуть kabi so'zlar matnga "davr havosi", tantana yoki ironiya berishini ko'rdingiz. Bu — madaniy xotiraning so'z darajasidagi ko'rinishi.
- Frazeologiya — chuqur (16-dars): siz frazeologizmlarning manbasini (mifologiya, Bibliya, tarix, adabiyot) va крыла́тые слова́ ni (а воз и ны́не там — Krilov; ру́кописи не горя́т — Bulgakov) o'rgandingiz. Bu — bugungi darsning eng yaqin ko'prigi: крыла́тые слова́ aslida pretsedent matnlarning bir turi.
- Maqol va matallar (B1/B2): не име́й сто рубле́й, а име́й сто друзе́й kabi xalq donoligi ham madaniy kodning bir qismi.
Bugun biz bu bilimlarni butun madaniy tizim darajasiga ko'taramiz. Frazeologizm — bu "til birligi"; pretsedent matn esa — butun matn, obraz yoki syujetga havola. Ру́кописи не горя́т — крыла́тое сло́во (16-dars); «Все мы вы́шли из го́голевской шине́ли» esa — pretsedent gap, ortida butun Gogol hikoyasi va uning ma'nosi turadi.
B2/C1 dan bugungi darsga ko'prik: siz «iborani manbasi bilan bil» qoidasini bilardingiz. Bugun savol kengayadi: butun madaniyatni tildan qanday "o'qish" mumkin? Ona tili sohibi «По щу́чьему веле́нию» deganda ertakni, «Обло́мов» deganda romanni, «Тбили́со» qo'shig'ini eshitganda butun bir kayfiyatni "yoqadi". Bugun aynan shu madaniy assotsiatsiyalar tarmog'ini o'rganamiz.
Tez mashq — ovoz chiqarib ayting va "nima esga tushadi?" deb o'ylang: Обло́мов · Плю́шкин · «Быть и́ли не быть» · «Восто́к — де́ло то́нкое» · душа́ · аво́сь.
3. Asosiy tushuntirish (chuqur)
3.1. ПРЕЦЕДЕ́НТНЫЕ ТЕ́КСТЫ — pretsedent matnlar
Прецеде́нтный текст — madaniyatda keng tanilgan, ko'p marta iqtibos qilinadigan va boshqa matnlarga havola sifatida ishlatiladigan matn. "Pretsedent" (прецеде́нт) — bu namuna, andoza: bir marta aytilib, keyin doim eslatiladigan gap. U butun bir jamiyat uchun umumiy bo'ladi — shuning uchun uni to'liq keltirmasa ham, hamma tanidi.
Pretsedent matnning to'rt belgisi bor:
1. TANIQLI — deyarli har bir ona tili sohibi biladi.
2. TAKRORIY — nutqda, matnda qayta-qayta iqtibos qilinadi.
3. HISSIY — ma'lum tuyg'u, baho, ma'no bilan bog'langan.
4. YAXLIT — bir bo'lagini aytsang, butuni esga tushadi.a) Klassik adabiyotdan pretsedent gaplar:
Быть и́ли не быть — вот в чём вопро́с. — Bo'lish yo yo'qlik — mana savol. (Shekspir, Gamlet;
rus madaniyatiga chuqur kirgan — hayotiy tanlov ramzi)
Все мы вы́шли из го́голевской шине́ли. — Hammamiz Gogolning «Shinel»idan chiqqanmiz.
(rus adabiyoti "kichik odam"dan boshlangan degan g'oya)
А ла́рчик про́сто открыва́лся. — Sandiqcha oddiy ochilar ekan. (Krilov — murakkab
deb o'ylangan narsa aslida juda oddiy chiqdi)
Мы в отве́те за тех, кого́ приручи́ли. — Biz o'zimiz qo'lga o'rgatganlar uchun javobgarmiz.
(Sent-Ekzyuperi, «Kichkina shahzoda»)b) Xalq ertaklaridan pretsedent formulalar:
По щу́чьему веле́нию (, по моему́ хоте́нию) — «cho'rtan buyrug'i bilan» — mehnatsiz, o'z-o'zidan
bajarilgan ish (Yemelya ertagi; kesatib ishlatiladi)
Ска́зка ложь, да в ней намёк — «Ertak yolg'on, lekin unda ishora bor» — badiiy
(до́брым мо́лодцам уро́к). to'qimada ham haqiqat/saboq bo'ladi (Pushkin)
Ста́ло по щу́чьему веле́нию. — hammasi sehrgarlik bilan bo'lgandek.
Сказа́но — сде́лано. — «aytildi — bajarildi» (ertak formulasi)
За тридевя́ть земе́ль. — «to'qqiz tog' narida» — juda uzoqda (ertak masofasi)
В не́котором ца́рстве, в не́котором госуда́рстве — «bir bor ekan, bir yo'q ekan» (ertak boshlanmasi)c) Andersen / jahon ertagidan (rus madaniyatiga singgan):
А коро́ль-то го́лый! — «Qirol yalang'och-ku!» — hamma ko'rib turgan, lekin aytishga qo'rqadigan
haqiqatni ochiq aytish (Andersen, «Qirolning yangi liboslari»).
Publitsistikada juda ko'p ishlatiladi: soxta obro'ni fosh qilish.DIQQAT — pretsedent matn qanday "ishlaydi": so'zlovchi butun gapni aytishi shart emas — bir bo'lagini aytsa yetadi, tinglovchi qolganini "to'ldiradi". Gazeta sarlavhasi «А коро́ль-то...» desa, o'quvchi «...го́лый!» ni o'zi qo'shadi va ma'noni (kimningdir soxtaligi fosh bo'ldi) darrov tushunadi. Bu — umumiy madaniy xotiraga tayanish. O'zbek madaniyatida ham xuddi shunday matnlar bor: "O'tin yorguncha, ariq qazitguncha" (Nasriddin Afandi hikoyalari), "Bir kuni..." — bularni har bir o'zbek taniydi. Farqi — manbada: rus tilida bu ko'proq yozma klassika va ertakdan, o'zbekda — Afandi latifalari, dostonlar va maqollardan keladi.
3.2. ПРЕЦЕДЕ́НТНЫЕ ИМЕНА́ — pretsedent ismlar (obraz-ramz)
Прецеде́нтное и́мя — adabiy, tarixiy yoki afsonaviy shaxsning ismi bo'lib, u umumlashgan xususiyat ramziga aylangan. Ismni aytsangiz — butun bir xarakter, sifat yoki syujet esga tushadi. Bu — "yashiringan ta'rif": bitta so'zda butun bir tavsif.
a) Rus klassik adabiyotidan (xarakter ramzlari):
Обло́мов — dangasalik, harakatsizlik, orzu bilan yashab, hech narsa qilmaslik
(Goncharov, «Обломов»; «обло́мовщина» — butun bir hodisa nomi)
Плю́шкин — o'ta ziqnalik, keraksiz narsani ham yig'ib, isrofgarchilikkacha bereakolik
(Gogol, «Мёртвые души»)
Хлестако́в — maqtanchoq, yolg'onchi, o'zini katta ko'rsatuvchi firibgar
(Gogol, «Ревизор»; «хлестако́вщина»)
Ма́нилов — bo'sh xayolparast, quruq shirinsuxanlik, amalga oshmas orzular
(Gogol, «Мёртвые души»)
Молча́лин — tilyog'lama, boshliqqa yaltoqlanuvchi mansabparast
(Griboyedov, «Горе от ума»)
Ми́трофанушка — o'qishni istamaydigan, erka, nodon o'smir
(Fonvizin, «Недоросль»)
Держимо́рда — qo'pol, zo'ravon amaldor/politsiya (Gogol, «Ревизор»)b) Jahon adabiyoti va afsonalaridan:
Дон Кихо́т — olijanob, lekin real hayotdan uzoq xayolparast; "shamol tegirmonlari
bilan urushuvchi" — behuda, imkonsiz kurash (Servantes)
Оте́лло — telbalik darajasidagi rashk (Shekspir)
Пло́шкин emas — Гарпаго́н / Скупо́й — ziqnalik (Molyer; rus tilida kamroq)
Казано́ва — ayollar oldida mashhur maishatparast
Гамле́т — ikkilanish, «быть и́ли не быть» — qaror qabul qila olmaslikc) Tarixiy va milliy-rus ramzlar:
Ива́н Суса́нин — o'z hayoti bilan boshqalarni qutqargan qahramon; kesatib: «yo'lni
chalkashtirib, adashtiryapsan» — noto'g'ri yo'l boshlovchi (tarixiy shaxs)
Левша́ — oddiy, "xalq ichidan chiqqan" iste'dodli usta (Leskov, «Левша»;
"burgani taqalagan tulachik usta" — rus xalq daho hunarmandi ramzi)
Ку́зькина мать — «Я вам покажу́ ку́зькину мать!» — qattiq po'pisa, "adabini beraman"
Емеля — mehnatsiz baxt orzu qiluvchi dangasa (ertak «По щучьему велению»)DIQQAT — pretsedent ismni qanday ishlatish: bu ismlar ko'pincha baho (ijobiy yoki salbiy) beradi va nutqni ixcham, obrazli qiladi. «Он настоя́щий Плю́шкин» = "u haddan tashqari ziqna" (butun jumla o'rniga bitta ism). «Не будь Обло́мовым, встава́й!» = "dangasa bo'lma, tur!". O'zbek madaniyatida ham parallel bor: "Afandi" (soddadil-dono), "Alpomish" (bahodir), "Tohir-Zuhra" (fojiali oshiqlar), "Boy" (ziqna, mulkdor). Rus Плю́шкин ≈ o'zbek "qsmoq/ziqna boy" tushunchasiga yaqin. Lekin aynan mos kelmaydi — shuning uchun tarjimada ismni emas, ma'noni uzatish kerak.
3.3. АЛЛЮ́ЗИЯ — allyuziya (yashirin havola)
Аллю́зия — matnda boshqa matn, voqea, shaxs yoki asarga ochiq aytilmagan, yashirin ishora. Allyuziya iqtibosdan farq qiladi: iqtibos — to'g'ridan-to'g'ri keltirish, allyuziya esa — ishora, "eslatma". O'quvchi manbani o'zi tanishi kerak; agar tanimasa — allyuziya "ishlamaydi".
IQTIBOS (цита́та): to'g'ridan-to'g'ri, ko'pincha qo'shtirnoqda —
Как писа́л Пу́шкин: «Я по́мню чу́дное мгнове́нье».
АЛЛЮЗИЯ (аллю́зия): yashirin ishora, manbani aytmaydi —
Он реши́л свою́ ма́ленькую гамле́товскую диле́мму.
(Gamlet aytilmaydi, lekin «ikkilanish» ishorasi bor.)Allyuziya turlari:
a) Adabiy allyuziya — asar/personajga ishora:
«Опя́ть э́ти ветряны́е ме́льницы...» — behuda kurash (Don Kixotga ishora,
lekin ismi aytilmaydi)
b) Tarixiy allyuziya — voqeaga ishora:
«Э́то была́ его́ ли́чная Ватерло́о.» — hal qiluvchi mag'lubiyat (Napoleon jangi)
c) Bibliyaviy allyuziya — muqaddas matnga ishora:
«Он у́мыл ру́ки и ушёл.» — mas'uliyatdan voz kechish (Pilat, ismi aytilmaydi)
d) Film/qo'shiq allyuziyasi — mashhur asarga ishora:
sarlavha: «Опера́ция "Ы" в на́шем ЖКХ» — «Операция Ы» filmiga ishora (chalkashlik, kulgi)DIQQAT — allyuzyani sezish C1 ko'nikmasi: allyuziya matnga ikkinchi, yashirin qatlam qo'shadi. Uni sezish uchun manba matnini avvaldan bilish kerak. Agar siz «ветряны́е ме́льницы» (shamol tegirmonlari) iborasini o'qib, Don Kixotni eslamasangiz — faqat "tegirmon" haqida gap ketyapti deb o'ylaysiz va asosiy ma'noni (behuda kurash) yo'qotasiz. Shuning uchun pretsedent matnlarni bilish — allyuziyani ochishning kaliti. Bu ikki bo'lim (3.1 va 3.3) bir-birini to'ldiradi.
3.4. КРЫЛА́ТЫЕ ФРА́ЗЫ — kino va qo'shiqdan qanotli iboralar
XX asrda pretsedent matnlarning eng kuchli manbai — kino va estrada qo'shiqlari bo'ldi. Sovet kinosi rus madaniyatining "umumiy tili"ni yaratdi: filmni ko'rmagan odam ham bu iboralarni biladi, chunki ular kundalik nutqqa singgan. Bu — zamonaviy pretsedent matnlarning eng jonli qatlami.
a) Sovet kinosidan (крыла́тые фра́зы из кино́):
Восто́к — де́ло то́нкое. — «Sharq — nozik ish» — murakkab, ehtiyot talab
masala (film «Белое солнце пустыни»)
За держа́ву оби́дно. — «davlat uchun alam qilyapti» — vatanparvarlik alami
(o'sha film — «Белое солнце пустыни»)
И́кра заморска́я... баклажа́нная. — soxta "hashamat" haqida kinoya; kambag'al dasturxonni
maqtash (film «Иван Васильевич меняет профессию»)
Же́нщина — друг челове́ка? Э́то... — hazil-mutoyiba (o'sha film)
Наши лю́ди в була́чную на такси́ — o'ziga ortiqcha erkinlik bermaslik, kamtarlik hazili
не е́здят! (film «Бриллиантовая рука»)
Ту́пой и ещё тупе́е — kalka emas —
Жить хорошо́! А хорошо́ жить — ещё — hayotdan zavq (film «Кавказская пленница»)
лу́чше!
Бу́дет тебе́ и ко́фе, бу́дет и кака́о. — hozir hammasi bo'ladi, sabr qil (o'sha film)
Ты меня́ уважа́ешь? — mast suhbatning klassik savoli (kulgili kontekst)b) Multfilmlardan (мультфи́льмы — ayniqsa yosh avlod uchun):
Ну, за́яц, погоди́! — «Xo'sh, quyon, hali ko'rasan!» — po'pisa-hazil
(multfilm «Ну, погоди!»)
Ла́дно, щас спою́. — hozir kuylayman (mushuk Matroskin, «Простоквашино»)
Мы с Та́марой хо́дим па́рой. — doim birga yuruvchilar haqidac) Qo'shiqlardan (крыла́тые стро́ки из пе́сен):
Наде́жда — мой ко́мпас земно́й. — umid — hayot yo'lboshchisi (mashhur qo'shiq)
Изви́ните, е́сли что не так. — uzr, agar bir narsa noto'g'ri bo'lsa
Э́тот мир приду́ман не на́ми. — dunyoni biz o'ylab topmaganmiz (taqdirga tan berish)
Как здо́рово, что все мы здесь — do'stlik ziyofatining klassik qatori (Митяев),
сего́дня собрали́сь. davra/kostyor qo'shig'i sifatida aytiladiDIQQAT — nega kino iboralari muhim: bu iboralar kundalik og'zaki nutqda yashaydi — do'stlar suhbatida, ijtimoiy tarmoqda, reklamada, sarlavhalarda. Ularni bilmasangiz, hazilni tushunmaysiz va suhbatda "begona" bo'lib qolasiz. Masalan, kimdir kambag'al dasturxonni ko'rib «и́кра... баклажа́нная» deb kulsa, siz baqlajon uvqrasi haqida jiddiy o'ylab qolasiz — hazil esa yo'qoladi. O'zbek madaniyatida ham parallel bor: "Suyunchi!", milliy filmlardan iboralar ("Maftuningman", "O'tgan kunlar" iboralari), estrada qo'shiq satrlari. Farqi shundaki — rus muhitida sovet kinosi avlodlararo umumiy "kod" bo'lib qolgan.
3.5. РЕЧЕВО́Й ЭТИКЕ́Т — nutq odobi
Речево́й этике́т — muloqotda qabul qilingan odob-axloq qoidalari: kimga qanday murojaat qilish, qachon ты, qachon Вы deyish, tost aytish, salomlashish va xayrlashish. Bu — grammatika emas, madaniy qoida; xatosi darrov "begona"lik yoki qo'pollik taassuroti qoldiradi.
a) МУРОЖА́АТ — имя-о́тчество (ism-otaismi):
Rus madaniyatida hurmatli murojaatning asosiy shakli — имя + о́тчество (ism va otasining ismidan yasalgan shakl). Bu — o'zbekcha "aka/opa/domla" hurmatiga o'xshash, lekin tuzilishi boshqacha:
Ism Otasi Otchestvo (erkak) Otchestvo (ayol)
──── ────── ────────────────── ──────────────────
Ива́н Пётр Ива́н Петро́вич —
Еле́на Серге́й — Еле́на Серге́евна
Пётр Ива́н Пётр Ива́нович —
Ма́рия Никола́й — Ма́рия Никола́евнаQoidalar:
- Rasmiy va hurmatli murojaat: ustoz, boshliq, keksa kishi, hamkasbga — имя-о́тчество bilan: Ива́н Петро́вич, здра́вствуйте!
- Faqat ism (Вы bilan): yoshroq hamkasb, unchalik yaqin bo'lmagan tengdosh — ba'zan faqat ism, lekin Вы: Анна, вы не подска́жете...?
- Familiya bilan murojaat — maktabda (o'qituvchi o'quvchiga: Петро́в, к доске́!), rasmiy ro'yxatda; kundalik hurmatli muloqotda kam.
- Otchestvosiz faqat ism (masalan «Влади́мир» o'rniga «Влади́мир Влади́мирович») rasmiy vaziyatda quruq, hatto qo'pol eshitilishi mumkin.
b) ТЫ va ВЫ — sen/siz nozik chegarasi:
ВЫ ishlatiladi: ТЫ ishlatiladi:
───────────────── ─────────────────
notanish odamga yaqin do'st, oila a'zosiga
kattaga (yosh/mansab) tengdosh, yaqin hamkasbga (kelishilgan bo'lsa)
rasmiy vaziyatda bolaga
hurmat ko'rsatishda hayvon/Xudoga murojaatda (an'anaviy)Muhim nuqtalar:
- «Переходи́ть на ты» (senlashuvga o'tish) — alohida ijtimoiy qadam. Odatda kattasi yoki ayol taklif qiladi: «Дава́йте на ты?» Ruxsatsiz "ты" ga o'tish — qo'pollik.
- Notanish kattaga birdaniga ты deyish — jiddiy odobsizlik, hatto janjal sababi.
- Internetda, yoshlar orasida ты tezroq qabul qilinadi, lekin rasmiy yozishmada baribir Вы.
c) ТОСТ an'anasi — tost aytish:
Rus ziyofatida (засто́лье) tost — muhim madaniy element. Tost — shunchaki "sog'lik uchun" emas, balki kichik nutq:
За встре́чу! — Uchrashuv uchun! (ziyofat boshida)
За здоро́вье! — Sog'lik uchun!
За хозя́йку до́ма! — Uy bekasi uchun!
За тех, кто в мо́ре! — Dengizdagilar uchun (an'anaviy, uzoqdagilar uchun)
На посошо́к. — «tayoqcha uchun» — jo'nashdan oldingi oxirgi qadah
Чтоб все бы́ли здоро́вы! — Hamma sog' bo'lsin!An'analar: uchinchi tost ko'pincha jimlik bilan, xotira uchun (за па́мять, за ушедших); ayollar uchun alohida tost; "тамада́" (tamada) — tost boshqaruvchi. O'zbek madaniyatida ham tost/duo an'anasi kuchli — bu yerda madaniy yaqinlik bor, garchi mazmun boshqacha bo'lsa.
d) SALOMLASHISH va XAYRLASHISH nuanslari:
Salomlashish:
Здра́вствуйте! (rasmiy, Вы) · Приве́т! (norasmiy, ты)
До́брое у́тро / день / ве́чер · Здоро́во! (juda norasmiy, erkaklar orasida)
Xayrlashish:
До свида́ния! (rasmiy) · Пока́! (norasmiy)
Всего́ до́брого / хоро́шего! · Счастли́во! · Уви́димся!
До встре́чи! · Береги́ себя́! (g'amxo'rlik ohangi)DIQQAT — nutq odobi = madaniy imtihon: grammatik xatoni kechirishadi ("chet ellik"), lekin odob xatosi — noto'g'ri ты, otchestvoni tashlab yuborish, katta odamga quruq ism bilan murojaat — darrov noxush taassurot qoldiradi. Aksincha, имя-о́тчество ni to'g'ri ishlatsangiz, «Разреши́те перейти́ на ты?» deb so'rasangiz — siz "madaniyatni biladigan" odam sifatida qabul qilinasiz. Bu — B2 ning "gapni to'g'ri tuz" darajasidan yuqori: bu yerda siz munosabatni to'g'ri quryapsiz.
3.6. КУЛЬТУ́РНЫЕ КОНЦЕ́ПТЫ — milliy-madaniy tushunchalar
Ba'zi so'zlar shunchaki "so'z" emas — ular ortida butun bir dunyoqarash turadi. Ularni boshqa tilga bir so'z bilan tarjima qilib bo'lmaydi, chunki ular madaniy konsept — millat tafakkurining o'zagi. Rus tilining eng "milliy" konseptlarini bilish — chuqur tushunishning kaliti.
a) ДУША́ (jon, qalb) — rus dunyoqarashining markazi:
душа́ — "jon", lekin ruscha ma'noda: ichki dunyo, samimiyat, tuyg'u markazi
(rus madaniyati o'zini «душе́вный» — samimiy, qalbdan deb biladi)
душе́вный разгово́р — chin dildan, ochiq suhbat
от всей души́ — chin dildan
широ́кая душа́ — «keng qalb» — saxiy, ochiq, hisob-kitobsiz odam
душа́ нараспа́шку — «ochiq qalb» — hech narsani yashirmaydigan, samimiy
душа́ не лежи́т — ko'ngli chopmaydi
жить душа́ в ду́шу — ahil, inoq yashamoqb) СУДЬБА́ va АВО́СЬ — taqdir va "shoyad":
судьба́ — taqdir, qismat (rus madaniyatida kuchli tushuncha)
от судьбы́ не уйдёшь — taqdirdan qochib bo'lmaydi
зна́чит, так суждено́ — demak, shunday yozilgan ekan
аво́сь — "shoyad, balki o'zi o'nglanar" — hisob-kitobsiz umidda ish tutish
(rus mentalitetining mashhur, ko'pincha kesatib aytiladigan xususiyati)
на аво́сь — tavakkaliga, o'ylamay
аво́сь да небо́сь — «shoyad-da, ehtimol-da» — beparvo umidc) ГОСТЕПРИИ́МСТВО — mehmondo'stlik:
гостеприи́мство — mehmondo'stlik (rus va o'zbek madaniyatida o'xshash qadriyat!)
хлеб-соль — non-tuz (mehmonni kutib olish ramzi; nonda tuz bilan)
чем бога́ты, тем и ра́ды — «boyligimiz shu, mehmon bo'ling» (kamtarona mehmon kutish)
Незва́ный гость ху́же тата́рина — chaqirilmagan mehmon... (maqol, tarixiy iz bilan)
доро́гих госте́й встреча́ют — aziz mehmonlarni non-tuz bilan kutib olishadi
хле́бом-со́льюd) БА́НЯ — rus hammomi (madaniy hodisa):
ба́ня — rus hammomi — nafaqat yuvinish, balki dam olish, do'stlashish,
tanani va "ruhni" tozalash marosimi
па́рить(ся) — bug' da toblanish
ве́ник — hammomda tanani uradigan quritilgan daraxt shoxlari (qayin/eman)
С лёгким па́ром! — «yengil bug' bilan!» — hammomdan chiqqan odamga aytiladigan
an'anaviy tabrik (film «Ирония судьбы» bilan mashhurlashgan)DIQQAT — konseptni tarjima qilib bo'lmaydi, faqat tushuntirisa bo'ladi: душа́ ni ingliz soul yoki o'zbek jon/qalb bilan to'liq almashtirib bo'lmaydi — ruscha душа́ da samimiylik, kenglik, hisobsizlik ma'nolari ham bor. Аво́сь umuman tarjimasi yo'q tushuncha — bu "rejasiz umid" falsafasi. Bunday so'zlarni o'rgansangiz, siz nafaqat tilni, balki rus tafakkur tarzini tushunasiz. O'zbek madaniyati bilan solishtiring: гостеприи́мство — ikki xalqda ham muqaddas; lekin ба́ня rus uchun choyxona/guzar o'zbek uchun bo'lgani kabi ijtimoiy makon; аво́сь esa o'zbekcha "xudo poshsho" / "boriga baraka" kayfiyatiga qisman yaqin.
3.7. ТАБУ́ va ЭВФЕМИ́ЗМ — madaniy taqiq va yumshatish
Har bir madaniyatda aytish noqulay mavzular bor: o'lim, kasallik, pul, tan a'zolari, "yomon ko'z". Bunday holatda ochiq so'z o'rniga evfemizm — yumshatuvchi, aylanma ifoda ishlatiladi. Buni bilish — nozik va odobli muloqotning belgisi.
a) O'lim haqida (eng kuchli tabu):
To'g'ri (dag'al/quruq) Evfemizm (yumshoq)
────────────────────── ──────────────────────────
умер ушёл из жи́зни · его́ не ста́ло · сконча́лся (rasmiy)
поки́нул нас · ушёл от нас · его́ бо́льше нет с на́ми
кладбище после́днее прию́т / ме́сто упокое́ния (yuksak)b) Kasallik, yosh, tashqi ko'rinish:
ста́рый в лета́х · пожило́й · в во́зрасте · немолодо́й
худо́й (salbiy) стро́йный (ijobiy)
то́лстый по́лный · в те́ле · упи́танный
глупый не о́чень далёкий · не бле́щет умо́мc) «Yomon ko'z» va omad (an'anaviy tabu):
Тьфу-тьфу-тьфу, чтоб не сгла́зить! — «tuf-tuf, ko'z tegmasin!» (o'zbekcha "ko'z tegmasin"ga aynan mos!)
Постучи́ по де́реву. — «yog'ochni ur» — omadni "qo'rqitmaslik" uchun
Не говори́ гоп, пока́ не переско́чишь. — sakramaguningcha «hop» dema (erta xursand bo'lma)
Ни пу́ха ни пера́! — К чёрту! — «na tuk na pat!» javobi «shaytonga!» — omad tilash formulasiDIQQAT — evfemizm = madaniy nozik hissiyot: o'lim, kasallik yoki muvaffaqiyatsizlik haqida to'g'ridan-to'g'ri gapirish ko'p madaniyatda qo'pol yoki "omadni qochiradigan" hisoblanadi. «Он у́мер» rasmiy hujjatda to'g'ri, lekin qayg'uli odamga «примите́ соболе́знования, ва́шего отца́ бо́льше нет» deyish odobli. Тьфу-тьфу, чтоб не сгла́зить — o'zbekcha "ko'z tegmasin, tuf-tuf"ning to'liq analogi — bu ikki madaniyatning umumiy nuqtasi. Ни пу́ха ни пера́! ni eshitsangiz, doim «К чёрту!» deb javob bering — bu qat'iy formula, "rahmat" deyish xato.
4. Ko'p misol (madaniy kodlar kontekstda)
Pretsedent matnlar:
Заголо́вок: «А коро́ль-то го́лый!» — фина́нсовый пузы́рь ло́пнул. — Sarlavha: soxta farovonlik fosh bo'ldi.
Э́то реши́лось как по щу́чьему веле́нию. — Bu o'z-o'zidan, sehrgarlikdek hal bo'ldi.
Пе́ред ним стоя́л ве́чный вопро́с: быть и́ли не быть. — Uning oldida abadiy savol turardi.
Все мы вы́шли из го́голевской шине́ли, — сказа́л ста́рый профе́ссор. — ...dedi keksa professor.Pretsedent ismlar:
Хва́тит быть Обло́мовым — встава́й и де́йствуй! — Oblomov bo'lishni bas qil — tur va harakat qil!
Он трясётся над ка́ждой копе́йкой, настоя́щий Плю́шкин. — U har tiyinni titadi, haqiqiy Plyushkin (ziqna).
Не строй ма́ниловских за́мков — де́лай де́ло. — Bo'sh xayol qurma — ish qil.
Он вои́н с ветряны́ми ме́льницами, как Дон Кихо́т. — U shamol tegirmonlari bilan urushadi (behuda kurash).Allyuziya (yashirin havola):
Э́то был его́ ма́ленький Ватерло́о. — Bu uning hal qiluvchi mag'lubiyati edi. (Napoleon)
Нача́льник у́мыл ру́ки и всё свали́л на нас. — Boshliq mas'uliyatdan voz kechdi. (Pilat allyuziyasi)
Опя́ть он воюет с ветряны́ми ме́льницами. — Yana behuda narsa bilan kurashyapti. (Don Kixot)Крыла́тые фра́зы (kino/qo'shiq):
Не спеши́, Восто́к — де́ло то́нкое. — Shoshma, bu nozik masala. («Белое солнце пустыни»)
На стол поста́вили «и́кру заморску́ю, баклажа́нную». — Dasturxonga kambag'al "hashamat" qo'yishdi (kinoya).
Жить хорошо́, а хорошо́ жить — ещё лу́чше! — (hazil, «Кавказская пленница»)
Ну, погоди́! — крикнул он вслед. — «Hali ko'rasan!» — deb qichqirdi orqasidan.Nutq odobi:
Ива́н Петро́вич, разреши́те обрати́ться. — Ivan Petrovich, murojaat qilsam maylimi.
Мы давно́ знако́мы — мо́жет, перейдём на ты? — Ko'pdan tanishmiz — senlashsak-chi?
Подними́м бока́лы за хозя́йку э́того до́ма! — Bu uy bekasi sharafiga qadah ko'taraylik!
С лёгким па́ром! — сказа́ли ему́ по́сле ба́ни. — «Yengil bug' bilan!» — deyishdi hammomdan keyin.Madaniy konsept va evfemizm:
У него́ широ́кая ру́сская душа́: после́днее отдаст. — Uning kengqalbligi: oxirgisini ham beradi.
Реши́ли на аво́сь, без пла́на — и прогада́ли. — Rejasiz, tavakkaliga qildi — va yutqazdi.
К сожале́нию, его́ бо́льше нет с на́ми. — Afsuski, u endi oramizda yo'q. (o'lim evfemizmi)
Ни пу́ха ни пера́ на экза́мене! — К чёрту! — Imtihonda omad! — Shaytonga! (formula)5. Talaffuz bo'limi
- прецеде́нтный /pri-tsi-DYÉNT-niy/ — urg'u -де́- da; "ц" — "ts"; sekin, aniq ayting.
- аллю́зия /a-LYÚ-zi-ya/ — urg'u -лю́- da; "лл" ikki "l"; "з" jarangli.
- Обло́мов /a-BLÓ-maf/ — urg'u -ло́- da; boshdagi "О" "a"; oxiri "в" "f": "ablómaf".
- Плю́шкин /PLYÚSH-kin/ — urg'u boshda; "лю" yumshoq; "шк" birikma.
- и́мя-о́тчество /Í-mya-ÓT-chi-stva/ — ikki so'z, ikkalasida ham urg'u boshda; о́тчество da "тч" "ch".
- гостеприи́мство /ga-sti-pri-ÍM-stva/ — urg'u -и́м- da; uzun so'z, bo'g'inlab mashq qiling.
- душа́ /du-SHÁ/ — urg'u oxirda; "ш" qattiq; qisqa, samimiy ohang.
- аво́сь /a-VÓS'/ — urg'u -во́- da; oxiri yumshoq "-сь"; "о" urg'uli "o".
- Восто́к — де́ло то́нкое /va-STÓK DYÉ-la TÓN-ka-ye/ — Восто́к oxirda urg'u; де́ло, то́нкое da urg'u boshda; iqtibos ohangi bilan, sekin.
- С лёгким па́ром /s-LYÓH-kim PÁ-ram/ — лёгким da "ё" urg'uli "yo", "гк" "hk"; па́ром da urg'u boshda.
- ни пу́ха ни пера́ /ni-PÚ-ha ni-pi-RÁ/ — пу́ха da urg'u boshda, пера́ da oxirda; bir nafasda, formula sifatida.
Muhim qoida: pretsedent matn va iqtiboslarni iqtibos ohangi bilan ayting — biroz sekinroq, ta'kidli, go'yo "qo'shtirnoq ichida" gapirayotgandek. Крыла́тые фра́зы (kino iboralari) esa aksincha — jonli, hazil ohangi bilan, chunki ular og'zaki nutqda yashaydi. Nutq odobi formulalari (С лёгким па́ром, ни пу́ха ни пера́) — avtomatik, tez, chunki ular tayyor "marosim" iboralari.
Topshiriq: har blokdan bittadan ayting: прецеде́нтный · Обло́мов · аллю́зия · Восто́к — де́ло то́нкое · и́мя-о́тчество · душа́ · ни пу́ха ни пера́.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
Pretsedent matn va ism (atamalar va ramzlar):
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| прецеде́нтный текст | пре-це-де́нт-ный текст | pretsedent matn | Э́то прецеде́нтный текст. |
| прецеде́нтное и́мя | пре-це-де́нт-но-е и́-мя | pretsedent ism | Обло́мов — прецеде́нтное и́мя. |
| Обло́мов | об-ло́-мов | dangasalik ramzi | Не будь Обло́мовым! |
| Плю́шкин | плю́ш-кин | ziqnalik ramzi | Он как Плю́шкин. |
| Хлестако́в | хлес-та-ко́в | maqtanchoq firibgar | Настоя́щий Хлестако́в. |
| Дон Кихо́т | дон ки-хо́т | xayolparast kurashchi | Он как Дон Кихо́т. |
| Левша́ | лев-ша́ | xalq daho ustasi | Ру́сский Левша́. |
Allyuziya va крыла́тые фра́зы:
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| аллю́зия | ал-лю́-зи-я | yashirin havola | То́нкая аллю́зия. |
| крыла́тая фра́за | кры-ла́-та-я фра́-за | qanotli ibora | Крыла́тая фра́за из кино́. |
| Восто́к — де́ло то́нкое | вос-то́к де́-ло то́н-ко-е | Sharq — nozik ish | Восто́к — де́ло то́нкое. |
| и́кра заморска́я, баклажа́нная | и-кра́ за-мор-ска́-я бак-ла-жа́н-на-я | soxta hashamat (kinoya) | «И́кра... баклажа́нная». |
| Ну, погоди́! | ну по-го-ди́ | Hali ko'rasan! | Ну, за́яц, погоди́! |
Nutq odobi:
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| и́мя-о́тчество | и́-мя о́т-че-ство | ism-otaismi (hurmat) | Обраща́йтесь по и́мени-о́тчеству. |
| перейти́ на ты | пе-рей-ти́ на ты | senlashuvga o'tmoq | Дава́йте перейдём на ты. |
| тост | тост | tost, qadah so'zi | Произнести́ тост. |
| на посошо́к | на по-со-шо́к | oxirgi qadah (jo'nashda) | Вы́пьем на посошо́к. |
| С лёгким па́ром! | с лёг-ким па́-ром | Yengil bug' bilan! | С лёгким па́ром по́сле ба́ни! |
Madaniy konsept va evfemizm:
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| душа́ | ду-ша́ | jon, qalb (samimiylik) | Широ́кая ру́сская душа́. |
| судьба́ | судь-ба́ | taqdir, qismat | От судьбы́ не уйдёшь. |
| аво́сь | а-во́сь | tavakkal, "shoyad" | Наде́яться на аво́сь. |
| гостеприи́мство | гос-те-при-и́м-ство | mehmondo'stlik | Ру́сское гостеприи́мство. |
| ба́ня | ба́-ня | rus hammomi | Пойти́ в ба́ню. |
| ни пу́ха ни пера́ | ни пу́-ха ни пе-ра́ | omad tilash (formula) | Ни пу́ха ни пера́! — К чёрту! |
Yodlash qoidasi: har madaniy kodni (1) turi (pretsedent matn? ism? allyuziya? kino iborasi? odob formula? konsept?), (2) manbasi (qaysi asar/film/ertak/an'ana?), (3) ma'nosi va bahosi (ijobiy? salbiy? kinoya?), (4) o'zbekcha paralleli bilan yodlang. Manba va parallel — eng kuchli tayanch: Обло́мов ni roman bilan, ни пу́ха ни пера́ ni o'zbekcha "ko'z tegmasin, omad!" bilan bog'lasangiz, hech qachon unutmaysiz.
7. Dialog
Ikki hamkasb — jurnalist Ди́ма va uning tajribali muharriri Ольга Никола́евна — yangi maqola va rus madaniy kodlari haqida gaplashadilar.
Ди́ма: Ольга Никола́евна, я не по́нял оди́н заголо́вок — Olga Nikolaevna, bir sarlavhani
в ста́рой газе́те: «А коро́ль-то го́лый!» tushunmadim: "Qirol yalang'och-ku!"
Там же нет никако́го короля́. U yerda hech qanday qirol yo'q-ku.
Ольга: Э́то прецеде́нтный текст, Ди́ма. Из ска́зки — Bu — pretsedent matn, Dima. Andersen
Андерсена. Зна́чит: все ви́дят обма́н, но ertagidan. Ma'nosi: hamma firibni ko'radi,
молча́т — а кто́-то нако́нец сказа́л пра́вду. lekin jim — kimdir nihoyat haqiqatni aytdi.
Ди́ма: А, поня́л! То есть я до́лжен знать э́ти — A, tushundim! Ya'ni bu havolalarni
отсы́лки, что́бы понима́ть газе́ты? bilishim kerak, gazetani tushunish uchun?
Ольга: Обяза́тельно. Э́то и есть культу́рная — Albatta. Mana shu — madaniy
компете́нция. Без неё ты понима́ешь слова́, kompetensiya. Usiz so'zlarni tushunasan,
но не смысл. Вот назови́ ленивого челове́ка lekin ma'noni emas. Mana, dangasa odamni
одни́м сло́вом. bitta so'z bilan ata-chi.
Ди́ма: Эм... лентя́й? — Hm... yalqov?
Ольга: Мо́жно, но ру́сский ска́жет: «Ну ты про́сто — Bo'ladi, lekin rus aytadi: "Sen shunchaki
Обло́мов!» Одно́ и́мя — и всё поня́тно: лежи́т, Oblomovsan!" Bitta ism — hammasi ravshan:
мечта́ет, ничего́ не де́лает. yotadi, orzu qiladi, hech nima qilmaydi.
Ди́ма: Кра́сиво. А в жи́зни, не в те́ксте, что — Chiroyli. Matnda emas, hayotda qanday
ва́жно знать? kodlarni bilish muhim?
Ольга: Речево́й этике́т. Ты вот меня́ зовёшь — Nutq odobini. Mana, sen meni ism-otaismi
по и́мени-о́тчеству — и пра́вильно де́лаешь. bilan chaqirasan — to'g'ri qilyapsan.
А молодо́й стажёр вчера́ сказа́л мне про́сто Kecha yosh stajyor menga shunchaki "Olga"
«Оля» — э́то бы́ло неуме́стно. dedi — bu o'rinsiz edi.
Ди́ма: Поня́тно. А когда́ мо́жно на «ты»? — Tushunarli. Qachon "sen"ga o'tsa bo'ladi?
Ольга: Когда́ ста́рший и́ли же́нщина предло́жит. Сам — Kattasi yoki ayol taklif qilsa. O'zing
не переходи́ — э́то невоспи́танно. Ла́дно, o'tma — bu tarbiyasizlik. Xo'p, ertaga
за́втра сдаёшь статью́. Ни пу́ха ни пера́! maqolani topshirasan. Omad!
Ди́ма: К чёрту! — так пра́вильно отвеча́ть? — Shaytonga! — shunday javob berish to'g'rimi?
Ольга: И́менно! Ви́дишь, ты уже́ учишься. — Aynan! Ko'rdingmi, allaqachon o'rganyapsan.E'tibor bering: bu dialogda madaniy kompetensiyaning uchta darajasi ko'rsatildi: (1) pretsedent matn/ism ni tanish («А коро́ль-то го́лый!», Обло́мов); (2) nutq odobi (имя-о́тчество, ты/Вы ga o'tish qoidasi); (3) odob formulasi (ни пу́ха ни пера́ — К чёрту!). Diqqat qiling: Ольга Ди́ма ni doim «ты» bilan chaqiradi (kattasi, tajribalisi), lekin Ди́ма unga «Вы» va имя-о́тчество bilan — bu assimmetrik, hurmat munosabati. Aynan shu nozikliklarni "his qilish" — C1 madaniy kompetensiyasining belgisi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Pretsedent matnni so'zma-so'z tushunish: «А коро́ль-то го́лый!» ni "qirol kiyimsiz" deb, «и́кра баклажа́нная» ni jiddiy taom deb qabul qilish. Bular — madaniy kodlar, ma'nosi manbada: birinchisi = soxtalik fosh bo'ldi, ikkinchisi = kambag'al "hashamat" (kinoya). Sabab: madaniy kod ortida butun bir matn/film turadi; so'zma-so'z emas, manbadan o'qing.
Pretsedent ismni noto'g'ri yoki teskari ishlatish: saxiy odamni «Плю́шкин», tirishqoq odamni «Обло́мов» deb atash. Плю́шкин = ziqna, Обло́мов = dangasa. Har ismning aniq bir sifati bor. Sabab: pretsedent ism — aniq "yorliq"; xato ism qarama-qarshi ma'no beradi.
Nutq odobini buzish — ты/Вы: notanish yoki katta odamga birdaniga «ты», yoki ruxsatsiz senlashuvga o'tish. Notanish/kattaga — Вы va имя-о́тчество; «ты» ga faqat taklif bilan o'ting («Дава́йте на ты?»). Sabab: ruxsatsiz ты — qo'pollik; bu grammatika emas, odob xatosi, darrov seziladi.
Otchestvoni tashlab yuborish yoki noto'g'ri yasash: hurmatli kishiga quruq «Ива́н», yoki «Ива́н Петро́в» (familiya) o'rniga «Ива́н Петро́вич» (otchestvo) ni chalkashtirish. Hurmatda — ism + отчество: Ива́н Петро́вич. Otchestvo otasining ismidan yasaladi (Пётр Петро́вич / Петро́вна). Sabab: otchestvo — rus hurmatining o'zagi; uni tashlash — quruq, sovuq taassurot.
Odob formulasiga noto'g'ri javob: «Ни пу́ха ни пера́!» ga «Спаси́бо!» deb javob berish. Qat'iy formula: «Ни пу́ха ни пера́!» «К чёрту!». Sabab: bu — an'anaviy "omadni qochirmaslik" marosimi; "rahmat" formulani "buzadi".
Konseptni bir so'z bilan tarjima qilib, ma'noni yo'qotish: душа́ ni faqat "jon", аво́сь ni faqat "balki" deb olish. душа́ = jon + samimiylik/kenglik; аво́сь = rejasiz umid falsafasi. Sabab: madaniy konsept — bir so'zda butun dunyoqarash; uni tushuntirib uzating, almashtirib emas.
Mini-mashq (to'g'ri variantni tanlang yoki ma'noni ayting):
1) Ziqna odam — ___ (Обло́мов / Плю́шкин — qaysi to'g'ri?)
2) Kattaga murojaat — ___ (то́лько и́мя / и́мя-о́тчество — qaysi to'g'ri?)
3) «Ни пу́ха ни пера́!» ga javob — ___ (Спаси́бо / К чёрту — qaysi to'g'ri?)
4) «А коро́ль-то го́лый!» — qaysi manbadan (Andersen ertagi / rus filmi)?9. Mashqlar
Mashq 1. Pretsedent ismni mos sifat bilan juftlang:
1) Обло́мов а) o'ta ziqna
2) Плю́шкин б) dangasa, harakatsiz
3) Хлестако́в в) xalq iste'dodli ustasi
4) Дон Кихо́т г) maqtanchoq firibgar
5) Левша́ д) real hayotdan uzoq xayolparast kurashchiMashq 2. Madaniy kodni turiga ajrating (pretsedent matn / pretsedent ism / kino iborasi / odob formula / konsept):
1) «Быть и́ли не быть»
2) Обло́мов
3) «Восто́к — де́ло то́нкое»
4) душа́
5) «Ни пу́ха ни пера́!»
6) «А коро́ль-то го́лый!»Mashq 3. To'g'ri nutq odobini tanlang:
1) Boshliqqa murojaat: (Оля / Ольга Никола́евна / эй).
2) Notanish katta kishiga: (ты / Вы).
3) Senlashuvga o'tish: (o'zim o'taman / kattasi taklif qilsa o'taman).
4) «Ни пу́ха ни пера́!» — javob: (Спаси́бо / К чёрту / Пожа́луйста).Mashq 4. Madaniy konseptni mos izohi bilan juftlang:
1) душа́ а) rejasiz umid, tavakkal
2) судьба́ б) mehmondo'stlik
3) аво́сь в) ichki dunyo, samimiylik
4) гостеприи́мство г) rus hammomi — dam olish marosimi
5) ба́ня д) taqdir, qismatMashq 5. Allyuziyani oching — qaysi manbaga ishora va ma'nosi nima?
1) «Э́то был его́ ли́чный Ватерло́о.» — manba? ma'no?
2) «Он у́мыл ру́ки и ушёл.» — manba? ma'no?
3) «Опя́ть воюет с ветряны́ми ме́льницами.» — manba? ma'no?Mashq 6. Evfemizmni toping — dag'al so'zni yumshoq ifoda bilan almashtiring:
1) Он у́мер. ________ (yumshoq)
2) Она́ ста́рая. ________ (odobli)
3) Он глу́пый. ________ (yumshoq)Mashq 7. Kontekstga mos madaniy kodni tanlang:
1) (dangasa do'stga) Хва́тит лежа́ть, ты как ___ (Обло́мов / Левша́)!
2) (hammomdan chiqqanga) ___ ! (С лёгким па́ром / На посошо́к)
3) (imtihonga ketayotganga) ___ ! (Ни пу́ха ни пера́ / Всё та́йное стано́вится я́вным)
4) (soxta obro' fosh bo'lganda, sarlavha) ___ ! (А коро́ль-то го́лый / Быть и́ли не быть)Mashq 8. Ruschaga o'giring (mos madaniy kod/formuladan foydalaning):
1) Dangasa bo'lma, tur va harakat qil! (pretsedent ism bilan)
2) Ivan Petrovich, senlashsak-chi?
3) Imtihonda omad! — Shaytonga!
4) Bu uy bekasi sharafiga qadah ko'taraylik!
5) Afsuski, u endi oramizda yo'q. (o'lim evfemizmi)Mashq 9. O'zingiz / madaniyatingiz haqida gap tuzing:
Rus «Обло́мов» obraziga o'xshash obraz o'zbek adabiyotida bormi — kim?
Rus «ни пу́ха ни пера́» formulasiga o'zbekcha qanday ibora mos keladi?
«Гостеприи́мство» — rus va o'zbek madaniyatida qanday o'xshash/farqli?10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Pretsedent kod detektori: Wisar AIga 10 ta madaniy kod bering (masalan Обло́мов, «Быть и́ли не быть», душа́, «Восто́к — де́ло то́нкое», ни пу́ха ни пера́, Плю́шкин, аво́сь, «А коро́ль-то го́лый», имя-о́тчество, Дон Кихо́т) va har birini turiga (pretsedent matn / ism / kino iborasi / odob / konsept) ajratib, manbasi va ma'nosini toping; AI tekshirsin.
- Manba tekshiruvi: AIdan 8 ta pretsedent ism bersin, siz har biriga qaysi asar/muallif va qanday sifat ramzi ekanini ayting; AI to'ldirib, xatolarni tuzatsin.
- Allyuziya o'yini: AIdan yashirin havolali (allyuziyali) 5 ta gap bersin, siz har birida manbani (qaysi matn/voqea/film) toping va ma'noni oching. Keyin almashing — o'zingiz allyuziya tuzing, AI topsin.
- Nutq odobi treningi: AI bilan rolli suhbat quring — biri boshliq (имя-о́тчество, Вы), biri yosh xodim. To'g'ri murojaat, ты/Вы chegarasi, senlashuvga o'tish taklifini mashq qiling; AI odob xatolarini ko'rsatsin.
- Konsept solishtiruvi: AIga 5 ta rus madaniy konsepti bersin (душа́, судьба́, аво́сь, гостеприи́мство, ба́ня); siz har birini o'zbek madaniyatidagi paralleli bilan solishtiring va farqini tushuntiring; AI to'ldirsin.
- Kino iboralari dialogi: AI bilan suhbat quring, unda kamida 4 ta крыла́тая фра́за (kino/qo'shiqdan) o'z o'rnida ishlating; AI manbani va o'rinliligini baholasin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. Плю́шкин (ziqna; Обло́мов — dangasa). 2. и́мя-о́тчество (hurmatli murojaat). 3. К чёрту (qat'iy formula; Спаси́бо — xato). 4. Andersen ertagi («Qirolning yangi liboslari»).
Mashq 1: 1-б; 2-а; 3-г; 4-д; 5-в.
Mashq 2: 1) pretsedent matn (Shekspir, Gamlet); 2) pretsedent ism (Goncharov); 3) kino iborasi («Белое солнце пустыни»); 4) konsept; 5) odob formula; 6) pretsedent matn (Andersen).
Mashq 3: 1) Ольга Никола́евна (имя-о́тчество); 2) Вы; 3) kattasi taklif qilsa o'taman; 4) К чёрту.
Mashq 4: 1-в; 2-д; 3-а; 4-б; 5-г.
Mashq 5:
- Manba: Napoleon (Waterloo jangi, 1815). Ma'no: hal qiluvchi, yakuniy mag'lubiyat.
- Manba: Bibliya (Pontiy Pilat qo'lini yuvgan). Ma'no: mas'uliyatdan voz kechish, "men aloqador emasman".
- Manba: Don Kixot (Servantes, shamol tegirmonlari bilan urush). Ma'no: behuda, imkonsiz kurash.
Mashq 6 (namunaviy): 1) Его́ бо́льше нет с на́ми / он ушёл из жи́зни; 2) Она́ в лета́х / пожила́я / в во́зрасте; 3) Он не о́чень далёкий / не бле́щет умо́м.
Mashq 7: 1) Обло́мов; 2) С лёгким па́ром; 3) Ни пу́ха ни пера́; 4) А коро́ль-то го́лый.
Mashq 8: 1) Не будь Обло́мовым, встава́й и де́йствуй! 2) Ива́н Петро́вич, мо́жет, перейдём на ты? 3) Ни пу́ха ни пера́ на экза́мене! — К чёрту! 4) Подними́м бока́лы за хозя́йку э́того до́ма! 5) К сожале́нию, его́ бо́льше нет с на́ми.
Mashq 9 (namunaviy javoblar): O'zbek adabiyotida «Обло́мов» obraziga qisman Abdulla Qodiriydagi ba'zi erinchoq obrazlar yoki xalq ertaklaridagi dangasa personajlar mos keladi. «Ни пу́ха ни пера́» ga o'zbekcha «Omad! / Yo'lingiz ochiq bo'lsin! / Xudo yorlaqasin!» mos keladi. «Гостеприи́мство» ikki madaniyatda ham muqaddas: rus non-tuz (хлеб-соль) bilan, o'zbek non va choy bilan mehmon kutadi; farqi marosim shaklida, mohiyatda — bir xil saxovat. (O'z javobingiz — asosiysi madaniy kodni to'g'ri tushunib, o'rinli qo'llash.)
12. Xulosa va keyingi dars
- Madaniy-lingvistik kompetensiya — tilning ortidagi umumiy madaniy xotira; C1 da so'zni tushunish yetmaydi, madaniy kodni ham o'qish kerak.
- Прецеде́нтные те́ксты — madaniyatda tanish, iqtibos qilinuvchi matnlar («Быть и́ли не быть», «А коро́ль-то го́лый!», «Все мы вы́шли из го́голевской шине́ли»; ertakdan: «По щу́чьему веле́нию», «Ска́зка ложь, да в ней намёк»); bir bo'lagini aytsang, butuni esga tushadi.
- Прецеде́нтные имена́ — obraz-ramzga aylangan ismlar: Обло́мов (dangasalik), Плю́шкин (ziqnalik), Хлестако́в (maqtanchoq), Дон Кихо́т (xayolparast kurashchi), Левша́ (xalq ustasi). Bitta ism — butun bir tavsif.
- Аллю́зия — yashirin havola (matn/voqea/film/qo'shiqqa ishora): «его́ ли́чное Ватерло́о», «умы́л ру́ки», «ветряны́е ме́льницы»; uni sezish uchun manbani avvaldan bilish shart.
- Крыла́тые фра́зы — kino va qo'shiqdan "uchib chiqqan" iboralar: sovet kinosi («Восто́к — де́ло то́нкое», «и́кра... баклажа́нная», «Ну, погоди́!») — avlodlararo umumiy "kod".
- Речево́й этике́т — nutq odobi: имя-о́тчество (hurmat), ты/Вы nozik chegarasi (ruxsatsiz ты — qo'pollik), тост an'anasi, salomlashish/xayrlashish nuanslari. Bu — munosabatni to'g'ri qurish.
- Национа́льно-культу́рные конце́пты — bir so'zda butun dunyoqarash: душа́ (samimiylik, kenglik), судьба́ (taqdir), аво́сь (rejasiz umid), гостеприи́мство (mehmondo'stlik), ба́ня (dam olish marosimi). Ularni tarjima emas, tushuntirib uzatish kerak.
- Табу́ va эвфеми́зм — madaniy noqulay mavzularni yumshatish (o'lim: его́ бо́льше нет с на́ми; "yomon ko'z": тьфу-тьфу, чтоб не сгла́зить; omad: ни пу́ха ни пера́ — К чёрту!). O'zbek "ko'z tegmasin"ga aynan mos.
- Asosiy ko'nikma: matnda yoki suhbatda madaniy kodni ko'rganda ikki savol bering — "qaysi manbadan?" va "qanday ma'no/baho?". Bu ikki savol matnning ikkinchi qatlamini — kinoya, havola, hurmat darajasini — ochadi. Til bilish — yarim yo'l; madaniyatni bilish — chin tushunishning ikkinchi yarmi.
Keyingi dars — C1 — 29-dars: Mavzuli lug'at — ilg'or (тематическая лексика продвинутого уровня: политика, экономика, наука, искусство, право). Bugun siz tilning madaniy qatlamini — millat xotirasi, obraz-ramzlar, odob kodlarini — o'rgandingiz. Keyingi darsda esa C1 leksik boyligini soha bo'yicha kengaytiramiz: siyosat, iqtisodiyot, fan, san'at, huquq sohalarining ilg'or, aniq atamalari. Bugungi madaniy kodlar (душа́, судьба́, прецеде́нтные имена́) publitsistika va badiiy matnda yashasa, keyingi darsdagi terminlar — ilmiy, rasmiy va analitik matnda ishlaydi. Ikkovi birga sizning nutqingizni to'liq, chuqur va madaniyatli qiladi. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!