C1 — 11-dars: Ekspressiv sintaksis (экспресси́вный си́нтаксис) — inversiya, parsellyatsiya, takror figuralar, ritorik vositalar, elliptik gaplar
C1 — ILG'OR · 11-dars
1. Dars nomi va maqsad
Dars nomi: Ekspressiv sintaksis (экспресси́вный си́нтаксис) — gap tuzilishi orqali his-tuyg'u, ta'kid va ta'sir yaratish: инве́рсия, парцелля́ция, takror figuralari (ана́фора, эпи́фора, паралле́лизм, града́ция), ritorik vositalar (ритори́ческий вопро́с, восклица́ние, обраще́ние), анти́теза, умолча́ние, бессою́зие/многосою́зие va elliptik gaplar.
B2 darajada siz so'z tartibi (20-dars) mavzusida gap ichida so'zlar joyini o'zgartirib ma'no urg'usini (tema-rema) boshqarishni o'rgangan edingiz. O'shanda so'z tartibi — bu axborot vositasi: "yangi va muhim — oxirda". C1 darajada esa biz shu tartibning ikkinchi, kuchliroq qatlamini ochamiz: so'z tartibi va gap tuzilishi nafaqat axborotni, balki emotsiyani, bosim va ohangni ham tashiydi. Bir xil fikrni «Наступи́ла весна́» (quruq xabar) yoki «Весна́! Наступи́ла!» (quvonch, ta'kid) tarzida aytish mumkin — grammatika bir xil, lekin ta'sir kuchi butunlay boshqa.
Nima uchun bu — aynan C1 mavzusi? Chunki bu — grammatika emas, ritorik-stilistik boshqaruv. C1 (ТРКИ-3) darajasining bosh belgisi shu: siz nutqni nafaqat to'g'ri va maqsadga muvofiq, balki ta'sirli qura olasiz. Ekspressiv sintaksis — bu insho, maqola, nutq va badiiy matnni "quruq to'g'ri"dan "jonli, yodda qoladigan" darajaga ko'taradigan vositalar to'plami. Publitsist, notiq va yozuvchi aynan shu figuralar bilan o'quvchini hayajonlantiradi, fikrni bolg'a bilan qoqadi, matnga ritm beradi.
Bu darsda biz ekspressiv sintaksisning ikki katta guruhini ochamiz: (1) tartib va bo'linish vositalari — инве́рсия (so'z tartibini ta'kid uchun buzish) va парцелля́ция (gapni mustaqil bo'laklarga uzish); (2) takror va figura vositalari — ана́фора, эпи́фора, паралле́лизм, града́ция, анти́теза, hamda ritorik figuralar (вопро́с, восклица́ние, обраще́ние), умолча́ние va бессою́зие/многосою́зие.
Dars oxirida siz quyidagilarni bilib olasiz:
- Ekspressiv sintaksis nima va u neytral sintaksisdan qanday farq qiladi: bir xil grammatika — boshqa ta'sir.
- Инве́рсия — so'z tartibini ataylab buzib, so'zga hissiy ta'kid berish; qayerda kuch (she'r, publitsistika, shior), qayerda me'yordan chetlanish.
- Парцелля́ция — bir gapni bir nechta mustaqil bo'lakka (nuqta bilan) uzib, har bo'lakni ta'kidlash: Он придёт. За́втра. Обяза́тельно.
- Takror figuralari — ана́фора (boshda), эпи́фора (oxirda), паралле́лизм (bir xil tuzilma), града́ция (kuchayish), анти́теза (zidlash).
- Ritorik vositalar — ритори́ческий вопро́с/восклица́ние/обраще́ние: javob kutmasdan ta'sir berish.
- Умолча́ние (gapni tugatmaslik) va бессою́зие/многосою́зие (bog'lovchini tashlash yoki takrorlash) — tezlik yoki tantanavorlik ritmi.
- Registr chegarasi — bu figuralar qayerda kuch (badiiy, publitsistik, notiqlik), qayerda ortiqcha (ilmiy, rasmiy-ish uslubda — deyarli ishlatilmaydi).
Bu — stilistik-ritorik dars: yangi grammatik shakl deyarli yo'q, asosiysi — bilgan sintaksisingizni (so'z tartibi, murakkab gap, tinish belgilar) ongli ta'sir quroliga aylantirish.
2. Takror — so'z tartibi va tema-rema (B2 20-dars)
Ekspressiv sintaksisga poydevor — B2 va C1 ning bir necha mavzusi:
- So'z tartibi va aktual bo'linish (B2 20-dars): rus tilida tartib erkin, chunki so'z rolini kelishik belgilaydi. Neytral tartib — тема (ma'lum, boshda) + рема (yangi, oxirda). Ekspressiv sintaksis aynan shu erkinlikdan kelib chiqadi: инве́рсия — bu remani ataylab boshiga surib, unga kuchli intonatsiya berish. Ya'ni B2 da "yangi — oxirda" me'yorini o'rgangan bo'lsangiz, C1 da bu me'yorni ataylab buzish ta'sir yaratadi.
- So'z yasash va stilistika (B2 29-dars): so'zlarni tanlash registrga bog'liq. Ekspressiv sintaksisda tuzilma tanlanadi, lekin u ko'pincha ekspressiv leksika bilan birga ishlaydi.
- Publitsistik uslub (B2 33-dars): aynan publitsistikada ekspressiv sintaksis — asosiy quroli. Maqola sarlavhasi, chaqiriq, murojaat — ko'pincha инве́рсия, парцелля́ция, ритори́ческий вопро́с ustiga qurilgan.
- Murakkab gap va tinish belgilar (B2, C1 9-dars): парцелля́ция va бессою́зие — bu tinish belgilarni ekspressiv ishlatish; nuqta va vergul o'rnini ohang belgilaydi.
Tez mashq: o'qib ko'ring — «Я пришёл к тебе́ с приве́том, рассказа́ть, что со́лнце вста́ло» (Fet). Bu gapda so'z tartibi neytral emas: fe'l oldinda, to'ldiruvchi keyin, ohang ko'tarilgan. Agar siz bu "quruq xabar emas, balki kayfiyat" ekanini his qilsangiz — siz ekspressiv sintaksisni allaqachon intuitiv sezyapsiz. Bugun buni tizimlashtiramiz va nomlarini o'rganamiz.
Muhim bog'lanish: B2 da siz "qaysi tartib to'g'ri" va "qaysi tartib qaysi savolga javob" ekanini o'rgandingiz. Bugun "qaysi tuzilma qanday his uyg'otadi" — ya'ni bir xil fikrni turli sintaktik figuralar bilan berib, o'quvchida kerakli emotsiyani (tantana, hayajon, kuchayish, zidlik, iztirob) uyg'otishni o'rganasiz. Bu — C1 nutqiy nafisligining cho'qqilaridan biri.
3. Chuqur tushuntirish — ekspressiv sintaksis mexanizmi
3.1. Ekspressiv sintaksis nima?
Neytral sintaksis faqat bir vazifani bajaradi — fikrni to'g'ri va aniq yetkazish. «Осень наступи́ла. Ли́стья опада́ют. Пти́цы улете́ли на юг» — bu quruq, xotirjam bayon. Grammatik jihatdan mukammal, lekin hissiyotsiz.
Ekspressiv sintaksis esa gap tuzilishining o'zidan qo'shimcha ma'no — emotsiya, ta'kid, ohang, ritm — chiqaradi. Bir xil mazmun, boshqa tuzilma: «Осень... Опа́ли ли́стья. И пти́цы — улете́ли» — bu yerda tugatmaslik (умолча́ние), инве́рсия va парцелля́ция orqali qayg'u, o'ychanlik paydo bo'ladi.
Farqning kaliti:
Neytral sintaksis — bu til qoidasi; ekspressiv sintaksis — bu qoidadan ongli chetlanish (yoki takror), va aynan shu chetlanish ta'sir yaratadi.
Ta'kidlaymiz: ekspressiv figura xato emas. «Он придёт. За́втра» — bu grammatik xato bo'lgan "yarim gap" emas, balki ongli ritorik usul. Farqi — muallif buni maqsadli, sezib qiladi va u aniq registrda (badiiy, publitsistik, notiqlik) o'z o'rnida turadi. Ilmiy maqolada bu — nuqson bo'lardi.
3.2. Инве́рсия (inversiya) — tartibni ta'kid uchun buzish
Инве́рсия — so'zlarning neytral (to'g'ri) tartibini ataylab o'zgartirib, biror so'zga hissiy yoki mantiqiy ta'kid berish. B2 da siz remani oxirga qo'yishni o'rgangansiz; инве́рсияда esa muhim so'z ko'pincha oldinga (yoki boshqa g'ayrioddiy joyga) chiqadi va u yerda kuchli intonatsiya bilan yangraydi.
Neytral: Весна́ пришла́. — Bahor keldi. (quruq xabar)
Inversiya: Пришла́ весна́! — Keldi bahor! (quvonch, tantana; kesim oldinda)
Neytral: Я люблю́ грозу́ в нача́ле ма́я.
Inversiya: Люблю́ грозу́ в нача́ле ма́я... (Tyutchev) — fe'l oldinda, lirik ta'kid.Инве́рсия eng ko'p uchraydigan joylar: she'riyat, badiiy nasr, publitsistika, shior, maqol, sarlavha. U matnga tantanavorlik, kitobiylik yoki lirik ohang beradi:
Бе́лой зимо́й засы́пало доро́ги. — sifat + ot inversiyasi (kitobiy)
Ди́вной красоты́ был э́тот го́род. — Р.п. aniqlovchi oldinga (tantanavor baho)
Тебя́ я никогда́ не забу́ду. — to'ldiruvchi oldinda, kuchli ta'kid.Diqqat: инве́рсия — bu "tasodifiy g'alati tartib" emas. Neytral tartibni buzganda nima ta'kidlanayotganini aniq bilishingiz kerak. «Пришла́ весна́» da tantana "keldi" fe'lida; «Тебя́ я не забу́ду» da esa "seni" (aynan seni) so'zida.
3.3. Парцелля́ция (parsellyatsiya) — gapni bo'laklarga uzish
Парцелля́ция — yaxlit gapni ataylab bir nechta mustaqil bo'lakka (har biri nuqta yoki uch nuqta bilan) uzish. Grammatik jihatdan bir gap bo'lishi mumkin bo'lgan narsa — bir nechta "gap"ga bo'linadi, va har uzilgan bo'lak alohida ta'kid oladi:
Yaxlit: Он придёт за́втра обяза́тельно.
Parsellyatsiya: Он придёт. За́втра. Обяза́тельно.
— Har so'z alohida bolg'a bilan qoqiladi: keladi — ertaga — albatta.Har uzilgan bo'lakdan oldingi nuqta pauza va kuchli logik urg'u yaratadi. Bu — publitsistika va zamonaviy badiiy nasrning eng sevimli usullaridan biri. U matnga dinamika, keskinlik, ta'kid beradi:
Она́ ушла́. Наво́дило. Молча́. — keskin, iztirobli ohang.
Мы победи́м. Обяза́тельно. Несмотря́ ни на что. — ishonch, qat'iyat.
И тогда́ он по́нял всё. Свою́ оши́бку. Свою́ вину́. — bosqichma-bosqich anglash.Farqi umolchaniyadan: парцелля́цияда gap tugallangan, faqat bo'laklarga bo'lingan. Умолча́ниеда esa gap tugatilmagan (uch nuqta bilan uzilib qolgan). Bu ikki figurani chalkashtirmang.
3.4. Takror figuralari — ана́фора, эпи́фора, паралле́лизм
Такро́р (повто́р) — bir so'z, birikma yoki tuzilmani ataylab qaytarish. Takror matnga ritm, kuch va tantanavorlik beradi. Uch asosiy turi:
(a) Ана́фора — bir necha qatorning yoki gapning boshida bir so'z/birikma takrorlanadi:
Кляну́сь я пе́рвым днём творе́нья,
Кляну́сь его́ после́дним днём... (Lermontov) — "Кляну́сь" boshda takror.
Э́то — Ро́дина. Э́то — дом. Э́то — всё, что у нас есть.(b) Эпи́фора — aksincha, bir necha qatorning yoki gapning oxirida bir so'z takrorlanadi:
Мне бы хоте́лось знать, отчего́ я титуля́рный сове́тник?
Почему́ и́менно титуля́рный сове́тник? — "сове́тник" oxirda takror.
Досту́пно ка́ждому. Поня́тно ка́ждому. Ну́жно ка́ждому.(c) Паралле́лизм — qo'shni gaplar yoki qatorlar bir xil sintaktik tuzilma bilan quriladi (bir xil "qolip"):
Что и́щет он в стране́ далёкой?
Что ки́нул он в краю́ родно́м? (Lermontov) — bir xil tuzilma, savol qolipida.
Го́ры зову́т. Мо́ре мани́т. До́рога ждёт. — "ega + fe'l" qolipi uch marta.Paralelizm ko'pincha anafora yoki antiteza bilan birga ishlaydi — bir xil qolip ichida so'zlar takrorlanadi yoki zidlanadi.
3.5. Града́ция (gradatsiya) va анти́теза (antiteza)
Града́ция — bir jinsli a'zolar yoki gaplarni kuchayib (yoki kamayib) boradigan tartibda joylashtirish. Har keyingi so'z oldingisidan kuchliroq (yoki zaifroq):
Пришёл, уви́дел, победи́л. (Sezar) — harakat kuchayadi.
Всё сильне́е, я́рче, гро́мче звуча́ла му́зыка. — belgi bosqichma-bosqich o'sadi.
Не жале́ю, не зову́, не пла́чу. (Yesenin) — inkorlar zanjiri.Kuchayuvchi gradatsiya (восходя́щая) — eng keng tarqalgan: fikr bosqichma-bosqich cho'qqiga chiqadi va o'quvchini hayajon avjiga olib boradi.
Анти́теза — ikki tushuncha, obraz yoki holatni keskin zidlash (ko'pincha antonimlar bilan):
Ты бога́т, я о́чень бе́ден. (Pushkin) — boy/kambag'al zidligi.
Они́ сошли́сь. Волна́ и ка́мень,
сти́хи и про́за, лёд и пла́мень... (Pushkin) — bir necha zidlik qatori.
Ученье — свет, а неученье — тьма. (maqol) — bilim/nodonlik antitezasi.Antiteza ko'pincha paralelizm ustiga quriladi: bir xil qolipda ikki zid fikr (Ты — ..., я — ...). Bu figuralar juftlashib eng kuchli ta'sir beradi.
3.6. Ritorik figuralar — вопро́с, восклица́ние, обраще́ние
Bu figuralar javob yoki reaksiya kutmasdan, o'quvchi/tinglovchiga hissiy ta'sir berish uchun ishlatiladi.
(a) Ритори́ческий вопро́с — savol shaklidagi, ammo javob talab qilmaydigan (javobi ravshan) gap. U tasdiq yoki inkorni kuchli ta'kid bilan beradi:
Кто не зна́ет Пу́шкина? — Ma'nosi: hamma biladi. (kuchli tasdiq)
Ра́зве мо́жно так поступа́ть? — Ma'nosi: aslo mumkin emas. (kuchli inkor)
Где вы бы́ли ра́ньше? — norozilik, tanbeh ohangi.(b) Ритори́ческое восклица́ние — kuchli hissiyot bilan aytilgan undov gap (undov belgisi bilan):
Как хорошо́ ты, о мо́ре ночно́е! (Tyutchev) — hayrat, qoyillik.
Кака́я красота́! Что за пре́лесть! — hayajon, zavq.(c) Ритори́ческое обраще́ние — javob kutilmaydigan, hissiy murojaat (ko'pincha jonsiz narsa yoki mavhum tushunchaga):
Москва́! Как мно́го в э́том зву́ке... (Pushkin) — vatanparvarlik ohangi.
О ро́дина свята́я, како́е се́рдце не дрожи́т, тебя́ благословля́я?
Проща́й, свобо́дная стихи́я! (Pushkin) — dengizga murojaat.Uchala ritorik figura ham publitsistik va notiqlik nutqida — asosiy vosita: ular tinglovchini "ishtirokchiga" aylantiradi, matnga jonli, to'g'ridan-to'g'ri murojaat ohangini beradi.
3.7. Умолча́ние, бессою́зие va многосою́зие
(a) Умолча́ние — gapni ataylab tugatmaslik, fikrni uch nuqta bilan uzib qoldirish. O'quvchi qolganini o'zi "aytib oladi". Bu — iztirob, hayajon, o'ychanlik yoki tahdid ohangi:
Я хоте́л бы... но нет, не сто́ит.
Ещё оди́н тако́й посту́пок, и... — yashirin tahdid.
Она́ вошла́, посмотре́ла и... заплака́ла.(b) Бессою́зие (asyndeton) — bir jinsli a'zolar orasida bog'lovchini tashlab yuborish. Bu tezlik, dinamika, ixchamlik beradi:
Швед, ру́сский — ко́лет, ру́бит, ре́жет. (Pushkin) — jang shiddati.
Мелька́ют ми́мо бу́дки, ба́бы,
мальчи́шки, ла́вки, фонари́... (Pushkin) — tez almashuvchi kadrlar.(c) Многосою́зие (polisyndeton) — aksincha, bog'lovchini (ko'pincha и) ataylab har a'zo oldida takrorlash. Bu tantanavorlik, sekinlik, har elementni alohida ta'kidlash beradi:
И блеск, и шум, и говор во́лн. (Pushkin) — har element alohida yangraydi.
Пе́ред глаза́ми ходи́л океа́н, и колыха́лся, и грохота́л, и сверка́л, и угаса́л...Diqqat — juftlik: бессою́зие va многосою́зие — bir hodisaning ikki qutbi. Birinchisi tezlashtiradi (bog'lovchi yo'q — ko'z tez sirg'aladi), ikkinchisi sekinlashtiradi va tantana beradi (har и pauza qo'yadi). Muallif ohangga qarab tanlaydi.
3.8. Elliptik gaplar (эллипти́ческие предложе́ния)
Elliptik gap — kontekstdan tiklanadigan bo'lakni (ko'pincha kesimni) tushirib qoldirish. Gap "yarim" bo'ladi, lekin ma'no ravshan. Bu — nutqqa tezlik, keskinlik, dinamika beradi:
Тата́рин — за нож, а мы — за ру́жья. — kesim (схвати́лся/взяли́сь) tushirilgan.
Я — за свечу́, свеча́ — в пе́чку! (Chukovskiy) — harakat fe'llari tushirilgan.
Всё мне послу́шно, я же — ничему́. (Pushkin)Elliptik gap bilan atov gapni (назывно́е: «Ночь. У́лица. Фона́рь. Апте́ка» — Blok) chalkashtirmang: atov gapda faqat ega bor va u borliqni qayd etadi; elliptik gapda esa kesim tushirilgan, ammo nazarda tutilgan (harakat bor).
Xulosa (mexanizm): ekspressiv sintaksis — bu neytral tuzilmadan ongli chetlanish (инве́рсия, парцелля́ция, ellipsis, умолча́ние) yoki ongli takror (ана́фора, эпи́фора, паралле́лизм, града́ция, многосою́зие) orqali gapga emotsiya, ta'kid va ritm qo'shish. Har figura — aniq ohang qurolidir. C1 muallifi ularni nomi bilan taniydi va maqsadli ishlatadi.
4. Ko'p misollar — figura bo'yicha
Endi har figuraga jonli misollarni ko'ramiz — klassik adabiyotdan va zamonaviy publitsistikadan.
A. Инве́рсия (klassik + amaliy):
Роня́ет лес багря́ный свой убо́р. (Pushkin) — fe'l oldinda, kitobiy.
Из пла́мя и све́та рождённое сло́во... (Lermontov) — Р.п. aniqlovchi oldinda.
Тру́дными бы́ли те го́ды. — kesim-sifat oldinda, ta'kid.
Побе́ды ждал весь наро́д. — to'ldiruvchi oldinda (nimani — g'alaba).B. Парцелля́ция (publitsistik):
Мы вы́брали э́тот путь. Со́знательно. Раз и навсегда́.
Го́род жил. Дыша́л. Наде́ялся.
И он верну́лся. По́сле всех лет. Домо́й.
Реши́ть на́до сейча́с. Не за́втра. Сего́дня.C. Ана́фора (boshda takror):
Жди меня́, и я верну́сь.
То́лько о́чень жди.
Жди, когда́ наво́дят гру́сть жёлтые дожди́... (Simonov) — "Жди" — anafora.
Во́т у́лица. Во́т дом. Во́т окно́, в кото́ром гори́т свет.D. Эпи́фора (oxirda takror):
Си́лой — не возьмёшь. Кри́ком — не возьмёшь. Угро́зой — не возьмёшь.
Мне всё равно́. Тебе́ всё равно́. Всем всё равно́.E. Града́ция (kuchayish):
Не ду́май, не гада́й, не сомнева́йся — иди́!
Всё вокру́г ста́ло каза́ться ме́лким, ничто́жным, недосто́йным внима́ния.
В глаза́х — тепло́, ра́дость, восто́рг, сча́стье!F. Анти́теза (zidlash):
Мне гру́стно потому́, что ве́село тебе́. (Lermontov)
Они́ сошли́сь: вода́ и ка́мень, стихи́ и про́за.
Сего́дня — раб, а за́втра — свобо́дный челове́к.G. Ритори́ческий вопро́с / восклица́ние / обраще́ние:
Доко́ле бу́дем молча́ть? — ritorik savol, chaqiriq.
Что мо́жет быть доро́же Ро́дины? — ma'no: hech narsa.
О времена́! О нра́вы! — ritorik undov (klassik).
Друзья́ мои́! Прекра́сен наш сою́з! (Pushkin) — ritorik murojaat.H. Умолча́ние, бессою́зие, многосою́зие:
Я не бою́сь, но всё же... лу́чше не рискова́ть. — umolchaniye.
Не́когда ду́мать, не́когда спать, не́когда отдыха́ть. — bessoyuze (tezlik).
И ве́тер, и дождь, и тума́н, и хо́лод — всё бы́ло про́тив нас. — mnogosoyuze.I. Elliptik / atov gap (badiiy):
Ночь. У́лица. Фона́рь. Апте́ка. (Blok) — atov gaplar zanjiri.
Тео́рия — одно́, а пра́ктика — совсе́м друго́е. — ellipsis (kesim tushirilgan).J. Figuralarning birikuvi (bir matnda bir nechtasi):
Что тако́е сча́стье? (ritorik savol)
Э́то — до́брое у́тро. Э́то — люби́мые глаза́. Э́то — ти́хий ве́чер. (anafora + parsellyatsiya)
Про́сто. Ти́хо. Ря́дом. (parsellyatsiya + gradatsiya)Umumiy naqsh: ekspressiv figuralar yolg'iz emas, guruh bo'lib ishlaydi. Publitsistik matnda ko'pincha inversiya + parsellyatsiya + ritorik savol birga keladi; she'rda anafora + paralelizm + gradatsiya. Kuch — ularni mos joyda va me'yorida birlashtirishda. Haddan oshsa (har gapda figura) — matn "sun'iy, dabdabali" bo'lib qoladi.
5. Talaffuz bo'limi
Ekspressiv sintaksisda intonatsiya — talaffuzning eng muhim qismi, chunki figuraning ta'siri ko'p jihatdan ovoz bilan yaratiladi. Avval atamalar, keyin intonatsiya.
- экспресси́вный /eks-pryes-SIV-niy/ — "ekspressiv, ta'sirchan". Urg'u "си" da.
- си́нтаксис /SIN-tak-sis/ — "sintaksis". Urg'u "си" da (birinchi bo'g'in).
- инве́рсия /in-VYER-si-ya/ — "inversiya, tartib buzilishi". Urg'u "ве" da.
- парцелля́ция /par-tsel-LYA-tsi-ya/ — "parsellyatsiya, bo'lish". Urg'u "ля" da. "цц" — /ts/.
- ана́фора /a-NA-fa-ra/ — "anafora, boshda takror". Urg'u "на" da.
- эпи́фора /e-PI-fa-ra/ — "epifora, oxirda takror". Urg'u "пи" da.
- града́ция /gra-DA-tsi-ya/ — "gradatsiya, kuchayish". Urg'u "да" da.
- анти́теза /an-TI-te-za/ — "antiteza, zidlash". Urg'u "ти" da. "те" — qattiq /te/.
- паралле́ли́зм /pa-ra-lye-LIZM/ — "paralelizm". Urg'u "ли" da.
- ритори́ческий /ri-ta-RI-ches-kiy/ — "ritorik". Urg'u "ри" (uchinchi bo'g'in) da.
- умолча́ние /u-mal-CHA-ni-ye/ — "tugatmaslik". Urg'u "ча" da.
Intonatsiya — figuralarning "ovozi". Har figura o'z ohang naqshiga ega:
Парцелля́ция: Он придёт. За́втра. Обяза́тельно.
— har bo'lakdan keyin to'liq pauza va pastga tushish; keskin, uzuq-uzuq.
Града́ция: сильне́е, я́рче, гро́мче!
— har so'zda ovoz ko'tariladi, oxirida avjga chiqadi.
Ритори́ческий вопро́с: Кто не зна́ет Пу́шкина?
— ohang ko'tariladi, ammo javob kutilmaydi; tasdiq ma'nosi.
Ана́фора: Кляну́сь... Кляну́сь...
— takrorlangan so'z har safar bir xil kuchli urg'u oladi.Muhim: parsellyatsiyani ovoz chiqarib o'qiganda pauza — hal qiluvchi. Nuqta o'rnida to'xtang, keyingi so'zni yangi kuch bilan boshlang. Pauzasiz o'qilsa, figura yo'qoladi — oddiy gapga aylanadi.
Topshiriq: «Мы придём. Побе́дим. Постро́им но́вый мир» jumlasini (a) yaxlit, bir nafasda; (b) parsellyatsiya bilan, har nuqtada to'liq to'xtab, o'qing. Ikki o'qishning ta'sir farqini his qiling — qaysi biri kuchliroq yangraydi?
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| экспресси́вный си́нтаксис | эк-спрес-си́в-ный си́н-так-сис | ekspressiv sintaksis | Экспресси́вный си́нтаксис передаёт эмо́ции. |
| инве́рсия | ин-ве́р-си-я | inversiya, tartib buzilishi | Инве́рсия де́лает речь то́ржественной. |
| парцелля́ция | пар-цел-ля́-ци-я | parsellyatsiya (gapni uzish) | Парцелля́ция усе́ивает текст паузами. |
| ана́фора | а-на́-фо-ра | anafora (boshda takror) | Ана́фора — повто́р в нача́ле строк. |
| эпи́фора | э-пи́-фо-ра | epifora (oxirda takror) | Эпи́фора — повто́р в конце́. |
| паралле́ли́зм | па-рал-ле-ли́зм | paralelizm (bir xil tuzilma) | Паралле́лизм повторя́ет структу́ру фраз. |
| града́ция | гра-да́-ци-я | gradatsiya (kuchayish) | Града́ция — нараста́ние: пришёл, уви́дел, победи́л. |
| анти́теза | ан-ти́-те-за | antiteza (zidlash) | Анти́теза стро́ится на антони́мах. |
| ритори́ческий вопро́с | ри-то-ри́-чес-кий воп-ро́с | ritorik savol | Ритори́ческий вопро́с не тре́бует отве́та. |
| ритори́ческое обраще́ние | ри-то-ри́-чес-ко-е об-ра-ще́-ни-е | ritorik murojaat | «О ро́дина!» — ритори́ческое обраще́ние. |
| умолча́ние | у-мол-ча́-ни-е | tugatmaslik (uch nuqta) | Умолча́ние передаёт волне́ние. |
| бессою́зие | бес-со-ю́-зи-е | bog'lovchisizlik | Бессою́зие ускоря́ет речь. |
| многосою́зие | мно-го-со-ю́-зи-е | ko'p bog'lovchilik | Многосою́зие де́лает речь торже́ственной. |
| эллипти́ческое предложе́ние | эл-лип-ти́-чес-ко-е | elliptik gap | В эллипти́ческом предложе́нии опу́щено сказу́емое. |
| выразительность | вы-ра-зи́-тель-ность | ifodaviylik, ta'sirchanlik | Фигу́ры повыша́ют вырази́тельность те́кста. |
Yodlash qoidasi: figuralarni juftlab yodlang — takror joyi bo'yicha: ана́фора — начало, эпи́фора — коне́ц; qutb bo'yicha: бессою́зие — быстро, многосою́зие — торже́ственно. Har atamani bitta klassik misol bilan mahkamlang (инве́рсия «Пришла́ весна́», града́ция «Пришёл, уви́дел, победи́л») — misol atamadan mustahkam yopishadi.
7. Matn — ekspressiv sintaksis jonli qo'llanishda
Quyida bir publitsistik parcha (nutq uslubida) — unda ko'p figura birga ishlaydi. O'ng tomonda o'zbekcha tarjima, qavsda figura nomi.
Что тако́е Ро́дина? — Vatan nima? (ritorik savol)
Э́то не то́лько ка́рта. Не то́лько грани́цы. — Bu shunchaki xarita emas.
Не то́лько флаг. Chegara emas. Bayroq emas.
(parsellyatsiya + anafora)
Ро́дина — э́то дом, где ты роди́лся. Э́то у́лица, — Vatan — tug'ilgan uy. Bu — болалик
где ты игра́л. Э́то го́лос ма́тери. o'ynagan ko'cha. Bu — ona ovozi.
(anafora «Э́то» + paralelizm)
Мы люби́ли её в де́тстве. Лю́бим сейча́с. Бу́дем — Uni bolalikda sevdik. Hozir sevamiz.
люби́ть всегда́. Har doim sevamiz.
(parsellyatsiya + zamon gradatsiyasi)
Ты мо́жешь уе́хать далеко́. Ты мо́жешь забы́ть — Uzoqqa keta olasan. Ko'chalarni
у́лицы. Но се́рдце... се́рдце не забу́дет никогда́. unuta olasan. Ammo yurak... yurak
hech qachon unutmaydi.
(anafora «Ты мо́жешь» + umolchaniye
+ epifora-takror «се́рдце»)
Так бу́дем же досто́йны свое́й земли́! — Xullas, o'z yerimizga munosib
Бу́дем помнить. Бу́дем храни́ть. Бу́дем люби́ть! bo'laylik! Eslaylik. Asraylik.
Sevaylik! (ritorik undov +
anafora «Бу́дем» + gradatsiya)E'tibor bering: bu qisqa parchada yettidan ortiq figura bir-birini quvvatlab ishlaydi: ritorik savol matnni ochadi, anafora ("Э́то", "Ты мо́жешь", "Бу́дем") ritm beradi, parsellyatsiya har fikrni ta'kidlaydi, umolchaniye ("се́рдце...") his cho'qqisini yaratadi, gradatsiya ("Бу́дем помнить — храни́ть — люби́ть") matnni avjga olib chiqadi. Aynan shunday — figuralar ansambl bo'lib — publitsistik va notiqlik nutqi ta'sir kuchini oladi. Ammo diqqat: bu maxsus janr (chaqiriq nutqi); oddiy suhbatda bunday zichlik ortiqcha bo'lardi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
C1 o'quvchilar ekspressiv sintaksisda quyidagi xatolarga yo'l qo'yadi:
Figuralarni noto'g'ri registrda ishlatish — ilmiy yoki rasmiy-ish matnda parsellyatsiya, ritorik savol, inversiya: «Заво́д вы́полнил план. Досро́чно. Обяза́тельно» — hisobotda. Ekspressiv figuralar — badiiy, publitsistik, notiqlik uslubiga xos. Ilmiy/rasmiy matnda neytral, to'liq sintaksis: «Заво́д досро́чно вы́полнил план». Sabab: rasmiy uslub obyektivlik va quruq aniqlik talab qiladi; ekspressiya u yerda "notinch" va nomunosib ko'rinadi.
Figuralarni haddan oshirib ishlatish — har gapda inversiya, parsellyatsiya, takror: matn "dabdabali, sun'iy" bo'lib qoladi va ta'sir yo'qoladi. Figura — ta'kid vositasi; agar hamma narsa ta'kidlansa, hech narsa ta'kidlanmaydi. Bir parchada 2-3 kuchli figura yetarli. Sabab: ekspressivlik kontrastga tayanadi — neytral fon ustida figura porlaydi; fon ham "baland" bo'lsa, farq yo'qoladi.
Parsellyatsiyani oddiy grammatik xato (tugallanmagan gap) bilan chalkashtirish — yoki aksincha, tugallanmagan gapni "figura" deb oqlash. Парцелля́ция — ongli, maqsadli usul: uzilgan bo'lak ta'kid uchun. Agar bo'lak shunchaki noto'g'ri qurilgan bo'lsa — bu xato. Sabab: figura va xatoning farqi — maqsad va o'rinda; parsellyatsiya faqat ekspressiv registrida, ta'kid maqsadida to'g'ri.
Умолча́ние (umolchaniye) va parsellyatsiyani farqlamaslik — uch nuqta (umolchaniye) va nuqta (parsellyatsiya) ni chalkashtirish. Умолча́ние — gap tugatilmagan (uch nuqta: «Я хоте́л бы... но нет»). Парцелля́ция — gap tugallangan, bo'laklarga bo'lingan (nuqta: «Он придёт. За́втра»). Sabab: tinish belgisi ma'noni belgilaydi — uch nuqta "davomi aytilmadi", nuqta "har bo'lak alohida yakunlangan ta'kid".
Mini-mashq. Har bir gapda qaysi ekspressiv figura ishlatilganini ayting (инве́рсия / парцелля́ция / ана́фора / града́ция / анти́теза / ритори́ческий вопро́с / умолча́ние):
1. Пришла́ зима́, засы́пало снега́. ___
2. Он всё поте́рял. Дом. Семью́. На́жду. ___
3. Кто из нас не мечта́л о звёздах? ___
4. Ученье — свет, а неученье — тьма. ___
5. Всё гро́мче, всё быстре́е, всё сильне́е билось се́рдце. ___
6. Я хоте́л сказа́ть, но... ___(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Har bir gapda ishlatilgan ekspressiv figurani aniqlang va nomlang:
1. Мело́, мело́ по всей земле́, во все преде́лы. ___
2. Наступи́л реши́тельный час. Тяжёлый. Судьбоно́сный. ___
3. Что тако́е любо́вь? Кто отве́тит на э́тот вопро́с? ___
4. Бога́тый пи́рует, а бе́дный го́рю ра́дуется. ___Mashq 2. Quyidagi neytral gapni ko'rsatilgan figura bilan qayta yozing:
1. Весна́ пришла́, и всё расцвело́. (инве́рсия) ___
2. Он реши́л уйти́ навсегда́. (парцелля́ция) ___
3. Мы бу́дем рабо́тать, учи́ться и стро́ить бу́дущее. (ана́фора «Мы бу́дем») ___
4. Ситуа́ция станови́лась ху́же. (града́ция: пло́хо ху́же невыноси́мо) ___Mashq 3. Har bir gapga mos figura nomini juftlang:
Gaplar: Figuralar:
1. Пришёл, уви́дел, победи́л. а) анти́теза
2. Ты — свет, я — тьма. б) града́ция
3. Кто не хо́чет сча́стья? в) ана́фора
4. Жди меня́. Жди наде́жду. Жди любо́вь. г) ритори́ческий вопро́сMashq 4. Quyidagi ritorik savolni oddiy tasdiq/inkor gapga aylantiring (ma'nosini saqlab):
1. Ра́зве мо́жно так поступа́ть? ___
2. Кто не лю́бит свою́ Ро́дину? ___
3. Что доро́же здоро́вья? ___Mashq 5 (ijodiy). Bitta mavzu — «Кни́га» (kitob) — haqida uch gaplik qisqa publitsistik parcha yozing va unda kamida uch xil figura ishlating (masalan: ritorik savol + anafora + gradatsiya). Har figurani qavsda belgilang.
Mashq 6 (tahrir). Quyidagi haddan oshirilgan (har gapda figura) parchani tahrir qiling — ortiqcha figuralarni olib tashlab, faqat ikkitasini eng kuchli joyda qoldiring:
Наступи́ло у́тро. Я́ркое. Све́тлое. Прекра́сное.
Вста́ло со́лнце. Подняло́сь. Засия́ло. Запыла́ло.
Пти́цы пе́ли. Гро́мко. Ра́достно. Звонко. Весело́.Mashq 7 (fikrlash). Bir gapni — «Я никогда́ не забу́ду э́тот день» — oling va uni uch xil figura bilan qayta yozing: (a) инве́рсия, (b) парцелля́ция, (v) умолча́ние. Har variantni ovoz chiqarib, kerakli ohang bilan o'qing va ta'sir farqini tushuntiring.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Wisar platformasidagi AI suhbatdosh bilan ekspressiv sintaksisni mashq qiling — AI figurani to'g'ri tanidingizmi, registr mos keldimi va figura o'z o'rnida turibdimi — tekshiradi.
Figura tanish drill: Wisar AIdan 8 ta ekspressiv gap (turli figuralar) bersin. Har birida qaysi figura ishlatilganini nomlang (инве́рсия / парцелля́ция / ана́фора / эпи́фора / града́ция / анти́теза / ритори́ческий вопро́с / умолча́ние). AI to'g'ri-noto'g'ri ekanini tekshirsin.
Neytraldan ekspressivga: AIdan 5 ta neytral gap so'rang. Har birini ko'rsatilgan figura bilan qayta yozing (masalan: inversiya, keyin parsellyatsiya, keyin anafora). AI figura to'g'ri qo'llanganini va ma'no saqlanganini baholasin.
Registr sinovi: AIga bitta ilmiy va bitta publitsistik matn parchasi yozishni so'rang. Har birida ekspressiv figuralar o'rinlimi yoki yo'qligini aniqlang; noto'g'ri joyda turgan figurani tuzating (ilmiydan olib tashlang, publitsistikada kuchaytiring).
Ansambl mashqi: AIdan bitta mavzu (masalan, «весна́», «ро́дина», «вре́мя») bersin. Shu mavzuda 4-5 gaplik publitsistik parcha yozing, unda kamida uch figura birga ishlasin. AI figuralar bir-birini quvvatlayaptimi yoki matn "haddan oshgan" (ortiqcha figura) bo'lib qolganini baholasin.
Maqsad: kamida 8 ta figurani to'g'ri taniing, 5 ta gapni neytraldan ekspressivga aylantiring, va bitta ansambl parcha yozing; AI ularni "figura to'g'ri, registr mos, me'yorida" deb tasdiqlaguncha qayta ishlang. Ekspressivlik — kontrastga tayanadi: figurani kam, ammo aniq joyda ishlating.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Инве́рсия (kesim oldinda: пришла́ зима́; qisman bessoyuze).
- Парцелля́ция (Дом. Семью́. На́жду. — nuqta bilan ta'kid).
- Ритори́ческий вопро́с (javob ravshan: hamma orzu qilgan).
- Анти́теза (свет тьма, ученье неученье).
- Града́ция (гро́мче быстре́е сильне́е — kuchayish).
- Умолча́ние (gap uch nuqta bilan tugatilmagan).
Mashq 1:
- Ана́фора (Мело́, мело́ — takror boshda; qisman inversiya).
- Парцелля́ция (Тяжёлый. Судьбоно́сный. — uzuq ta'kid).
- Ритори́ческий вопро́с (javob kutilmaydi — hech kim javob bermaydi).
- Анти́теза + paralelizm (бога́тый бе́дный, пи́рует го́рю ра́дуется).
Mashq 2 (namunaviy javob):
- Пришла́ весна́ — и всё расцвело́! (kesim oldinda, tantana).
- Он реши́л уйти́. Навсегда́. (parsellyatsiya bilan ta'kid).
- Мы бу́дем рабо́тать. Мы бу́дем учи́ться. Мы бу́дем стро́ить бу́дущее. (anafora «Мы бу́дем»).
- Ситуа́ция станови́лась пло́хо, ху́же, невыноси́мо. (gradatsiya — kuchayish).
Mashq 3: 1 б (града́ция) · 2 а (анти́теза) · 3 г (ритори́ческий вопро́с) · 4 в (ана́фора).
Mashq 4 (namunaviy javob):
- Ра́зве мо́жно так поступа́ть? Так поступа́ть нельзя́. (kuchli inkor).
- Кто не лю́бит свою́ Ро́дину? Все лю́бят свою́ Ро́дину. (kuchli tasdiq).
- Что доро́же здоро́вья? Нет ничего́ доро́же здоро́вья. (inkor orqali tasdiq).
Mashq 5 (namunaviy javob):
Что тако́е кни́га? (ритори́ческий вопро́с)
Э́то друг. Э́то учи́тель. Э́то це́лый мир. (ана́фора «Э́то» + парцелля́ция)
Она́ у́чит, вдохновля́ет, ведёт за собо́й. (града́ция)(Sizning variantingiz boshqacha bo'lishi mumkin — asosiysi kamida uch figura aniq ishlatilgan bo'lsin.)
Mashq 6 (namunaviy javob):
Наступи́ло я́ркое у́тро. Вста́ло со́лнце — подняло́сь, засия́ло, запыла́ло.
Гро́мко и ра́достно пе́ли пти́цы.(Ortiqcha parsellyatsiya olib tashlandi; faqat bitta gradatsiya — «подняло́сь, засия́ло, запыла́ло» — va bitta inversiya qoldirildi. Endi figura fon ustida porlaydi.)
Mashq 7 (namunaviy javob):
(a) инве́рсия: Э́тот день я не забу́ду никогда́.
(to'ldiruvchi oldinda, kuchli ta'kid — aynan bu kunni).
(b) парцелля́ция: Я не забу́ду э́тот день. Никогда́.
(uzilgan «Никогда́» — qat'iy va'da ohangi).
(v) умолча́ние: Э́тот день... его́ я не забу́ду.
(uch nuqta — hayajon, chuqur his).(Sizning variantingiz biroz boshqacha bo'lishi mumkin — asosiysi har figura o'z ohangini bergan bo'lsin.)
12. Xulosa va keyingi darsga ko'prik
Bugun siz o'rgandingiz:
- Ekspressiv sintaksis (экспресси́вный си́нтаксис) — gap tuzilishining o'zidan emotsiya, ta'kid va ritm chiqarish. Neytral sintaksisdan farqi: bir xil grammatika — boshqa ta'sir kuchi.
- Tartib va bo'linish vositalari: инве́рсия (so'z tartibini ta'kid uchun buzish: Пришла́ весна́!) va парцелля́ция (gapni mustaqil bo'laklarga uzish: Он придёт. За́втра. Обяза́тельно).
- Takror figuralari: ана́фора (boshda), эпи́фора (oxirda), паралле́лизм (bir xil qolip), града́ция (kuchayish: пришёл, уви́дел, победи́л), анти́теза (zidlash: ты бога́т, я бе́ден).
- Ritorik vositalar: вопро́с / восклица́ние / обраще́ние — javob kutmasdan ta'sir berish (Кто не зна́ет Пу́шкина?).
- Umolchaniye, bessoyuze, mnogosoyuze, ellipsis — tugatmaslik, bog'lovchini tashlash yoki takrorlash, kesimni tushirish orqali ohang va tezlik boshqarish.
- Registr chegarasi: bu figuralar — badiiy, publitsistik, notiqlik uslubining quroli; ilmiy va rasmiy-ish uslubda deyarli ishlatilmaydi (u yerda ular nuqson).
Eslatib qo'yamiz: ekspressiv sintaksis — bu kontrast san'ati. Figura neytral fon ustida porlaydi; agar har gap "baland" bo'lsa, ta'sir yo'qoladi. Bir parchada 2-3 kuchli figura — yetarli. Va eng muhim C1 qoidasi: figurani maqsad va registr bilan tanlang — parsellyatsiya chaqiriqda kuch beradi, hisobotda esa xato bo'ladi. Figuralarni nomi bilan taniing va ansambl qilib (inversiya + parsellyatsiya + ritorik savol) ishlating — aynan shunday publitsist va notiq o'quvchini hayajonlantiradi.
Keyingi dars — C1 — 12-dars: So'z tartibi — stilistik nozikliklar (стилисти́ческие возмо́жности поря́дка слов). Bugun siz ekspressiv figuralarni — jumladan inversiyani — umumiy ta'sir vositasi sifatida ko'rdingiz. Keyingi darsda esa aynan so'z tartibiga qaytamiz, ammo bu safar eng nozik, stilistik qatlamda: qaysi tartib kitobiy, qaysi og'zaki, qaysi she'riy; qanday qilib so'z tartibi bilan registr va ohang boshqariladi; nega «ночь тёмная» va «тёмная ночь» bir xil ma'noda turli dunyoga tegishli. Bugungi инве́рсия (ta'kid quroli) va ertangi stilistik so'z tartibi (registr sozlagichi) — bir tanganing ikki yuzi: biri his uyg'otadi, ikkinchisi uslubni belgilaydi. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!