WisarWisar
Rus tili kursi/C1 Ilgor32 daqiqa

C1 — 9-dars: Ergash gap — nozik bog'lovchilar (то́нкие сою́зы) — arxaik va kitobiy vositalar: и́бо, да́бы, коль ско́ро, е́жели, коли́, бу́де, поско́льку, посто́льку

C1 — ILG'OR · 9-dars


1. Dars nomi va maqsad

B1 darajada (16–24-darslar) siz ergash gaplarni turlari bo'yicha o'rgandingiz: sabab (потому́ что), maqsad (что́бы), shart (е́сли), zid (хотя́), oqibat (так что). O'shanda har bir tur uchun bitta-ikkita neytral bog'lovchi yetarli edi — kundalik nutqda потому́ что, е́сли, хотя́ bilan hamma narsani ifodalash mumkin. B2 darajada (17–18-darslar) siz shu ergash gaplarni murakkab tuzilishga birlashtirdingiz. Endi C1 darajada butunlay boshqa o'lchamga o'tamiz: bir xil ma'noni ifodalovchi bog'lovchilarning REGISTR bo'yicha farqi.

Gap shundaki, rus tilida "chunki" degan ma'noni faqat потому́ что emas, balki и́бо, поско́льку, так как, ведь ham ifodalaydi — ammo bular bir xil emas. Потому́ что — neytral, так как — biroz kitobiy, поско́льку — rasmiy-ilmiy, и́бо — yuqori kitobiy va tantanavor (klassik adabiyot, falsafiy matn), ведь — sof so'zlashuv. Bitta jumlada и́бо ni qo'yish uni Dostoyevskiy sahifasidek ko'rsatadi; ведь ni qo'yish esa oshxonadagi suhbatdek. C1 o'quvchisi bu farqni his qiladi va matnning uslubiga qarab to'g'ri bog'lovchini tanlaydi.

Bu — ilg'or bosqichning eng nozik hududlaridan biri, chunki bu yerda "grammatik to'g'ri" tushunchasi yetarli emas: Я не пришёл, и́бо заболе́л — grammatik jihatdan mukammal, ammo og'zaki suhbatda kulgili tuyuladi (juda dabdabali). Aksincha, rasmiy ilmiy maqolada Я не пришёл, ведь заболе́л — grammatik to'g'ri, lekin uslubga mos emas (juda oddiy). Registr mosligi — ana shu darsning yuragi.

Bu darsda siz:

  1. Sabab kitobiy bog'lovchilariniи́бо (tantanavor "chunki"), поско́льку (rasmiy), так как (kitobiy neytral) va поско́льку… посто́льку juftligini — registr farqi bilan o'zlashtirasiz.
  2. Maqsad arxaik bog'lovchisiда́бы ("uchun, deb") — ni tanib olasiz va klassik/badiiy matnda o'qiy olasiz.
  3. Shart arxaik va xalq bog'lovchilariniе́жели, коли́, бу́де, коль ско́ро, раз — registr xaritasida joylashtirasiz.
  4. Zid kitobiy vositalariniхоть (og'zaki "хотя́"), пусть / пуска́й (yon berish: "…bo'lsa ham") — ajratasiz.
  5. Oqibat rasmiy bog'lovchilariniвсле́дствие чего́, в результа́те чего́, в си́лу чего́ — hujjat tilida qo'llaysiz.
  6. Qo'sh (juft) bog'lovchilarniне сто́лько… ско́лько, не то что́бы… но, е́сли не… то — ifodaning nozik mantiqiy soyalarini berish uchun ishlatasiz.

Qanday ishlash kerak: bu dars — yodlash emas, registrni his qilish darsi. 3-bo'limdagi har bir bog'lovchi uchun uning uslubiy yorlig'ini (arxaik / kitobiy / neytral / og'zaki) yodda tuting va har misolni o'qiganda o'zingizga savol bering: "bu jumla qayerda yozilishi mumkin — klassik romandami, ilmiy maqoladami, gazetadami yoki oshxona suhbatidami?" 8-bo'limdagi tipik xatolarni alohida diqqat bilan o'qing — ular aynan registrni chalkashtirishdan kelib chiqadi. Mashqlarni (9-bo'lim) kitobga qaramay yeching, faqat tugatgach 11-bo'limdan tekshiring.

Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — и́бо, да́бы, е́жели, коли́, коль ско́ро. Bu darsda urg'u ayniqsa muhim, chunki ba'zi bog'lovchilar (masalan, и́бо — birinchi bo'g'inda, да́бы — birinchi bo'g'inda) faqat urg'u bilan to'g'ri talaffuz qilinadi.


2. Avvalgi darajadan takror (ergash gaplar va ularning neytral bog'lovchilari)

Nozik registrga o'tishdan oldin, B1 da o'rgangan ergash gap turlarini va ularning neytral (kundalik) bog'lovchilarini bir jadvalda tiklaymiz. Bugun biz aynan shu neytral bog'lovchilarning kitobiy va arxaik "yuqori qavatini" o'rganamiz.

Ergash gap turi Savol Neytral bog'lovchi (B1) Namuna
sabab (причи́ны) почему́? потому́ что, так как Оста́лся, потому́ что уста́л. — Qoldi, chunki charchadi.
maqsad (це́ли) заче́м? что́бы Пришёл, что́бы помо́чь. — Yordam berish uchun keldi.
shart (усло́вия) при како́м усло́вии? е́сли Приду́, е́сли смогу́. — Uddasidan chiqsam, kelaman.
zid (уступи́тельное) несмотря́ на что? хотя́ Пошёл, хотя́ уста́л. — Charchagan bo'lsa-da, ketdi.
oqibat (сле́дствия) что из э́того сле́дует? так что Уста́л, так что оста́лся. — Charchadi, shuning uchun qoldi.

Muhim g'oya: yuqoridagi bog'lovchilarning har biri uchun rus tilida bir necha muqobil mavjud — va ular ma'nosi bir xil bo'lsa-da, registri har xil. Bugun biz har bir tur uchun uning "yuqori qavatini" (kitobiy, arxaik) va "past qavatini" (og'zaki) ochamiz. Neytral bog'lovchi — o'rtada; siz undan yuqoriga (rasmiy matn, badiiy adabiyot) yoki pastga (jonli suhbat) qarab tanlashni o'rganasiz.

Tez mashq: quyidagi neytral bog'lovchilar qaysi ergash gap turiga tegishli? — что́бы · е́сли · так как · хотя́ (Javob: что́бы — maqsad; е́сли — shart; так как — sabab; хотя́ — zid.)


3. Asosiy tushuntirish (chuqur)

Bu — darsning yuragi. Har bir ergash gap turi uchun uning bog'lovchilarini registr shkalasi bo'yicha joylashtiramiz. Shkala to'rt pog'onali:

text
ARXAIK ──── KITOBIY ──── NEYTRAL ──── OG'ZAKI
(eskirgan,   (rasmiy,     (universal,   (jonli
 klassik)    ilmiy)       kundalik)     suhbat)

Har bir bog'lovchini shu shkalada joylashtirsangiz, uni to'g'ri joyda ishlatasiz. Endi har bir turni alohida, chuqur ochamiz.

3.1. SABAB — и́бо, поско́льку, так как va registr shkalasi

Sabab ergash gapi ("nega?") uchun rus tilida beshta asosiy bog'lovchi bor, va ular registrda aniq taqsimlangan:

text
ARXAIK/YUQORI ── и́бо ──── поско́льку ──── так как ──── потому́ что ──── ведь / раз
   (tantanavor)   (rasmiy-ilmiy)  (kitobiy)   (neytral)      (og'zaki)

(a) И́БО — tantanavor, yuqori kitobiy "chunki":

Ибо — sabab bog'lovchilarining eng "baland" registrga ega bo'lgani. U klassik adabiyot, falsafiy va diniy matn, tantanavor nutq tiliga xos. Zamonaviy so'zlashuvda deyarli ishlatilmaydi — agar ishlatilsa, ataylab kitobiy yoki hazil-tantanavor ohang berish uchun.

text
Я молча́л, и́бо не знал отве́та.
Men jim turdim, chunki javobni bilmasdim.

Береги́те приро́ду, и́бо друго́й у нас нет.
Tabiatni asrang, zero bizda boshqasi yo'q.

Не суди́те, да не суди́мы бу́дете, и́бо каки́м судо́м су́дите, таки́м бу́дете судимы́.
Hukm qilmang, toki hukm qilinmaysiz, zero qanday hukm bilan hukm qilsangiz, siz ham shunday hukm qilinasiz. (Injil uslubi)

Nozik nuqta — и́бо ning o'rni: ибо har doim bosh gapdan keyin keladi, uni jumla boshiga qo'yib bo'lmaydi ( И́бо не знал, я молча́л — noto'g'ri). O'zbekcha muqobili — "chunki" yoki yuqori uslubda "zero", "negaki". Zamonaviy matnda ибо ni ko'rsangiz — bu ataylab tanlangan kitobiy ohang: muallif tantanavorlik yoki eskicha vazminlik izlayapti.

(b) ПОСКО́ЛЬКУ — rasmiy-ilmiy "chunki, …ekan":

Поскольку — rasmiy, ilmiy va ish uslubining asosiy sabab bog'lovchisi. U так как ga yaqin, ammo bir muhim afzalligi bor: поскольку bilan boshlangan ergash gap ko'pincha bosh gapdan oldin keladi va "sabab avval, natija keyin" mantiqini rasmiy tarzda quradi.

text
Поско́льку вопро́с сло́жный, обсу́дим его́ отде́льно.
Masala murakkab ekan, uni alohida muhokama qilamiz.

Поско́льку до́говор не был подпи́сан, сде́лка не состоя́лась.
Shartnoma imzolanmagani sababli, bitim amalga oshmadi.

Он не смог прие́хать, поско́льку был за грани́цей.
U kela olmadi, chunki chet elda edi.

Diqqat — так как vs поско́льку: ikkalasi ham kitobiy, ammo поско́льку biroz rasmiyroq va ilmiyroq. Ish yozishmasi, hisobot, ilmiy maqolada — поско́льку. Kundalik yozma nutq va og'zaki kitobiy uslubda — так как. Solishtiring: Так как шёл дождь, мы оста́лись до́ма (kitobiy, ammo tabiiy) Поско́льку бюдже́т был превы́шен, прое́кт приостанови́ли (rasmiy hisobot tili).

(c) ПОСКО́ЛЬКУ… ПОСТО́ЛЬКУ — juft bog'lovchi ("…ekan, …shu darajada"):

Bu — поскольку ning arxaik-kitobiy juft shakli. Постольку endi mustaqil kam ishlatiladi, lekin поско́льку… посто́льку qolipi rasmiy va falsafiy matnda saqlanib qolgan. Ma'nosi: "qay darajada A bo'lsa, shu darajada B".

text
Поско́льку тео́рия подтвержда́ется пра́ктикой, посто́льку она́ ве́рна.
Nazariya amaliyot bilan tasdiqlangani darajasida, u haqiqatdir.

Э́то ва́жно посто́льку, поско́льку каса́ется всех.
Bu shu darajada muhimki, u hammaga tegishli.

Amaliy izoh: поско́льку… посто́льку — juda kitobiy, faqat falsafiy/ilmiy matnda uchraydi. Undan ajralib chiqqan ibora — посто́льку-поско́льку (bir so'z kabi) — esa aksincha, so'zlashuvda "shundayroq, o'rtacha, unchalik emas" ma'nosida ishlatiladi: — Как дела́? — Да посто́льку-поско́льку ("— Ishlar qalay? — Ha, o'rtacha"). Bu — qiziq registr sakrashi: bir manbadan ikki qarama-qarshi uslub.

3.2. MAQSAD — да́бы (arxaik "…deb, …uchun")

Maqsad ergash gapi ("nima uchun?") uchun neytral bog'lovchi — что́бы. Uning arxaik juftligi — да́бы:

text
ARXAIK ──── NEYTRAL ──── OG'ZAKI
да́бы        что́бы        что́б

ДА́БЫ — arxaik, yuqori kitobiy "…deb, …uchun":

Дабы — XVIII–XIX asr adabiy tilining maqsad bog'lovchisi. Zamonaviy tilda u faqat ataylab arxaik yoki tantanavor-hazil ohang uchun ishlatiladi. Grammatik jihatdan что́бы bilan bir xil ishlaydi: keyin infinitiv yoki shakli keladi.

text
Он говори́л ти́хо, да́бы не разбуди́ть ребёнка.
U jimgina gapirdi, toki bolani uyg'otib yubormasin.

Запишу́, да́бы не забы́ть.
Yozib qo'yaman, unutmaslik uchun. (ataylab kitobiy-hazil ohang)

Прави́тельство при́няло ме́ры, да́бы предотврати́ть кри́зис.
Hukumat inqirozning oldini olish maqsadida choralar ko'rdi. (rasmiy-tantanavor)

Nozik nuqta — да́бы qachon ishlatiladi: (1) klassik adabiyotni o'qiganda — Pushkin, Gogol, Tolstoy sahifalarida дабы muntazam uchraydi, uni tanib olish shart; (2) zamonaviy matnda — muallif ataylab eskicha, tantanavor yoki hazil ohang bermoqchi bo'lganda. Kundalik nutqda дабы ni ishlatsangiz, bu stilistik xato yoki ataylab qilingan hazil bo'ladi. Neytral kontekstda doim что́бы qo'llang.

3.3. SHART — е́жели, коли́, бу́де, коль ско́ро, раз

Shart ergash gapi ("agar?") uchun rus tilida eng boy registr palitrasi mavjud. Neytral е́сли atrofida bir necha arxaik va og'zaki muqobil bor:

text
ARXAIK/XALQ ──── KITOBIY ──── NEYTRAL ──── OG'ZAKI
бу́де            коль ско́ро     е́сли         раз
е́жели, коли́                                  (ко́ли — shevada)

(a) Е́ЖЕЛИ — arxaik/xalq "agar":

Ежелиесли ning eskirgan va xalqona shakli. Klassik adabiyotda (ayniqsa dehqon, oddiy xalq nutqini tasvirlashda) va zamonaviy ataylab-xalqona uslubda uchraydi.

text
Е́жели что́ случи́тся, зови́те меня́.
Agar biror narsa bo'lsa, meni chaqiring. (xalqona ohang)

Е́жели он обеща́л, зна́чит, сде́лает.
Agar va'da bergan bo'lsa, demak, qiladi.

(b) КОЛИ́ (yoki КОЛЬ) — arxaik/xalq "agar, modomiki":

Коли (qisqargan shakli — коль) ham если ning eskirgan, she'riy-xalqona muqobili. Ko'pincha maqol va matal, she'riy nutqda uchraydi.

text
Коли́ взя́лся за де́ло, доводи́ до конца́.
Ishga qo'l urgan ekansan, oxiriga yetkaz.

Коль лю́бишь — терпи́.
Sevar ekansan — sabr qil. (she'riy, ixcham)

(c) КОЛЬ СКО́РО — kitobiy "modomiki, …ekan":

Коль скоро — juft, kitobiy bog'lovchi. U shart va sababni birlashtiradi: "modomiki A ekan (demak B)". Rasmiy va kitobiy matnga xos.

text
Коль ско́ро реше́ние при́нято, отступа́ть по́здно.
Qaror qabul qilingan ekan, chekinishga kech.

Коль ско́ро вы согла́сны, присту́пим к рабо́те.
Modomiki rozi ekansiz, ishga kirishamiz.

(d) БУ́ДЕ — arxaik-kanselyar "agar, …bo'lsa":

Буде — eng eskirgan shart bog'lovchisi, eski kanselyar (idoraviy) hujjat tiliga xos. Zamonaviy tilda deyarli o'lik; faqat klassik hujjatlarni o'qiganda yoki ataylab arxaik-yuridik uslubni taqlid qilganda uchraydi.

text
Бу́де возни́кнут вопро́сы, обраща́йтесь в канцеля́рию.
Agar savollar tug'ilsa, kotibiyatga murojaat qiling. (eski idoraviy uslub)

Бу́де кто нару́шит зако́н, бу́дет нака́зан.
Agar kimdir qonunni buzsa, jazolanadi. (arxaik-yuridik)

(e) РАЗ — og'zaki shart "…ekan, madomiki":

Раз — sof so'zlashuv shart bog'lovchisi. U shart va sababni birlashtiradi: "modomiki A (demak B)". Jonli suhbatga xos, rasmiy matnda ishlatilmaydi.

text
Раз обеща́л — сде́лай.
Va'da bergan ekansan — qilib ber.

Раз ты за́нят, я приду́ поздне́е.
Band ekansan, keyinroq kelaman.

Раз пошла́ така́я пья́нка — режь после́дний огуре́ц!
Bunday ketgan ekan, oxirigacha boramiz! (og'zaki maqol)

Shart bog'lovchilari — registr xaritasi: буде (o'lik, kanselyar-arxaik) ежели / коли (arxaik-xalq, adabiy) коль скоро (kitobiy juft) если (neytral, universal) раз (og'zaki). Ma'no deyarli bir xil ("agar / modomiki"), ammo har biri o'z uslubiy muhitiga bog'langan. C1 o'quvchisi если ni universal ishlatadi, qolganlarini esa tanib oladi va o'rinli joyda (badiiy stilizatsiya, rasmiy hujjat, jonli suhbat) qo'llaydi.

3.4. ZID — хоть, пусть / пуска́й (yon berish)

Zid (yon berish) ergash gapi ("…bo'lsa ham") uchun neytral bog'lovchi — хотя́. Uning og'zaki va yon-berish muqobillari:

text
KITOBIY ──── NEYTRAL ──── OG'ZAKI/YON BERISH
несмотря́     хотя́          хоть · пусть · пуска́й
на то что

(a) ХОТЬ — og'zaki "хотя́":

Хотьхотя́ ning qisqargan, og'zaki shakli. Jonli suhbatga xos, ma'nosi bir xil.

text
Хоть бы́ло тру́дно, он не сда́лся.
Qiyin bo'lsa ham, u taslim bo'lmadi.

Приходи́, хоть на мину́тку.
Kel, bir daqiqaga bo'lsa ham.

Diqqat: хоть ning ikkinchi, juda ko'p ishlatiladigan ma'nosi bor — "hech bo'lmasa, …bo'lsa ham" (kuchaytiruvchi zarra): хоть на мину́тку (bir daqiqaga bo'lsa ham), хоть что́-нибудь (biror narsa bo'lsa ham). Bu — zarra, bog'lovchi emas, ammo shu bir xil so'z. Kontekst ajratadi.

(b) ПУСТЬ / ПУСКА́Й — yon berish "…bo'lsin, …bo'lsa ham":

Пусть (og'zaki varianti — пуска́й) asli buyruq mayli zarrasi ("qo'y, mayli"), ammo u yon berish ma'nosini ham beradi: "A bo'lsa ham, baribir B". Bu qurilma badiiy va publitsistik nutqda kuchli, hissiy ohang beradi.

text
Пусть тру́дно, но я не отступлю́.
Qiyin bo'lsa ham, men chekinmayman.

Пуска́й говоря́т — мне всё равно́.
Gapiraversin — menga baribir.

Пусть я оши́бся, но я хоть попро́бовал.
Xato qilgan bo'lsam ham, hech bo'lmasa urinib ko'rdim.

Nozik nuqta — пусть/пуска́й ohangi: bu qurilma neytral emas — u hissiy, qat'iyatli ohang tashiydi. Пусть тру́дно, но… — "qiyin bo'lsin, lekin baribir…" degan kurash, qat'iyat ohangi. Buni neytral хотя́ тру́дно, я не отступлю́ bilan solishtiring — хотя́ — quruq bayon, пусть — kurashchan e'lon. Badiiy va notiqlik nutqida пусть/пуска́й ko'p ishlatiladi.

3.5. OQIBAT — всле́дствие чего́, в результа́те чего́ (rasmiy)

Oqibat ergash gapi ("natijada nima bo'ldi?") uchun neytral bog'lovchi — так что. Rasmiy va ilmiy uslubda esa bog'lovchi so'zli murakkab qoliplar ishlatiladi. Ular bosh gapga ulanadi va "…ning oqibatida / natijasida" ma'nosini beradi:

text
RASMIY/ILMIY ──────────────── NEYTRAL ──── OG'ZAKI
всле́дствие чего́               так что       так что
в результа́те чего́                          (og'zaki ham)
в си́лу чего́
благодаря́ чему́

Bu qoliplar bosh gapdan keyin, vergul bilan ulanadi:

text
Це́ны вы́росли, всле́дствие чего́ спрос упа́л.
Narxlar oshdi, buning oqibatida talab pasaydi.

Прошли́ си́льные дожди́, в результа́те чего́ река́ вы́шла из берего́в.
Kuchli yomg'irlar yog'di, natijada daryo qirg'oqdan chiqdi.

Догово́р был нару́шен, в си́лу чего́ сторона́ поте́ряла пра́во на компенса́цию.
Shartnoma buzildi, shu sababli tomon tovon olish huquqidan mahrum bo'ldi.

Он мно́го труди́лся, благодаря́ чему́ дости́г успе́ха.
U ko'p mehnat qildi, buning natijasida muvaffaqiyatga erishdi.

Diqqat — bu qoliplarning tuzilishi: всле́дствие чего́, в результа́те чего́, в си́лу чего́, благодаря́ чему́ — bularda чего́ / чему́ — bog'lovchi so'z (nisbiy olmosh), u butun oldingi bosh gapga ishora qiladi ("…ning oqibatida"). Bu — sof rasmiy-ilmiy vosita: hisobot, yangilik, ilmiy maqola, yuridik hujjat tili. So'zlashuvda ularning o'rniga oddiy так что yoki поэ́тому ishlatiladi: Це́ны вы́росли, так что спрос упа́л (og'zaki) …, всле́дствие чего́ спрос упа́л (rasmiy). Ma'no bir, registr yer bilan osmoncha.

3.6. QO'SH (juft) BOG'LOVCHILAR — nozik mantiqiy soyalar

C1 darajaning eng nafis vositalaridan biri — juft bog'lovchilar, ya'ni ikki qismdan iborat qoliplar. Ular oddiy "va / lekin / chunki" dan ancha nozik mantiqiy munosabatni ifodalaydi.

(a) НЕ СТО́ЛЬКО… СКО́ЛЬКО — "…dan ko'ra ko'proq…, …emas balki":

Bu qolip ikki narsani solishtiradi va "birinchisi emas, aynan ikkinchisi (yoki ko'proq ikkinchisi)" mantiqini beradi. Juda ko'p ishlatiladigan, nafis vosita.

text
Он не сто́лько зол, ско́лько разочаро́ван.
U jahli chiqqandan ko'ra ko'proq umidsizlikka tushgan.

Пробле́ма не сто́лько в де́ньгах, ско́лько в отноше́нии.
Muammo puldan ko'ra ko'proq munosabatda.

Э́то не сто́лько вопро́с, ско́лько про́сьба.
Bu savoldan ko'ra ko'proq iltimos.

(b) НЕ ТО ЧТО́БЫ… НО (…А) — "…deb bo'lmaydi, ammo…":

Bu qolip yumshoq, ehtiyotkor inkorni ifodalaydi: to'liq inkor ham emas, tasdiq ham emas — o'rtada. So'zlashuv va badiiy nutqda nozik ma'no soyasi beradi.

text
Не то что́бы я был про́тив, но у меня́ есть сомне́ния.
Qarshi deb bo'lmaydi-yu, ammo shubhalarim bor.

Не то что́бы он не хоте́л, про́сто не успе́л.
Xohlamagani emas — shunchaki ulgurmadi.

Фильм не то что́бы плохо́й, но и не осо́бенно интере́сный.
Film yomon deb bo'lmaydi, ammo unchalik qiziq ham emas.

(c) Е́СЛИ НЕ… ТО — "…bo'lmasa ham, hech bo'lmasa…":

Bu shart-taxmin qolipi: to'liq A bo'lmasa ham, kamida B. Ko'pincha baho va taxminni yumshatish uchun ishlatiladi.

text
Э́то е́сли не лу́чшая, то одна́ из лу́чших книг.
Bu eng yaxshisi bo'lmasa ham, eng yaxshilaridan biri.

Рабо́ту на́до сдать е́сли не за́втра, то послеза́втра.
Ishni ertaga bo'lmasa ham, indinga topshirish kerak.

Он е́сли не гений, то о́чень тала́нтливый челове́к.
U daho bo'lmasa ham, juda iste'dodli inson.

Juft bog'lovchilarning qiymati: bu qoliplar C1 nutqiga nozik, ziyoli ohang beradi. Ular fikrni "qora yoki oq" emas, balki soyalari bilan ifodalaydi: не сто́лько… ско́лько — urg'uni ko'chiradi; не то что́бы… но — inkorni yumshatadi; е́сли не… то — bahoni ehtiyotkor qiladi. Yozma insho, esse, publitsistika va ziyoli suhbatda bu qoliplar matnni ancha yetuk ko'rsatadi.

3.7. Umumiy registr xaritasi — hammasi bir jadvalda

Endi bugungi butun materialni bir "xarita"ga jamlaymiz. Har bir ergash gap turi bo'yicha bog'lovchilar arxaikdan og'zakigacha joylashtirilgan:

Tur ARXAIK KITOBIY / RASMIY NEYTRAL OG'ZAKI
sabab и́бо поско́льку, так как потому́ что ведь, раз
maqsad да́бы что́бы что́б
shart бу́де, е́жели, коли́ коль ско́ро е́сли раз
zid несмотря́ на то что хотя́ хоть, пусть, пуска́й
oqibat всле́дствие чего́, в результа́те чего́ так что так что, поэ́тому

Xaritadan qanday foydalanish: yozayotgan yoki gapirayotgan matningizning uslubini aniqlang, keyin shu ustundan bog'lovchi tanlang. Ilmiy maqola yozyapsizmi — o'ng-o'rtadan (поско́льку, всле́дствие чего́); jonli suhbatmi — o'ngdan (раз, ведь, хоть); klassik adabiyotni taqlid qilyapsizmi yoki tantanavor nutqmi — chapdan (и́бо, да́бы, е́жели). Eng xavfli xato — ustunlarni aralashtirish: rasmiy hujjatda раз yoki jonli suhbatda и́бо. C1 o'quvchisining mahorati — aynan shu ustunni to'g'ri tanlashda.

3.8. Klassik adabiyot va zamonaviy matn — bir necha misol

Bu bog'lovchilarni "jonli" his qilish uchun ularni ikki muhitda — klassik adabiyot va zamonaviy matn — ko'rish foydali:

Klassik adabiyot (XIX asr — arxaik bog'lovchilar tabiiy):

text
«Я к вам пишу́ — чего́ же бо́ле? Что я могу́ ещё сказа́ть?»
(Pushkin — bu yerda arxaik ohang butun matnga singgan.)

Он реши́л молча́ть, да́бы не выдава́ть своего́ волне́ния.
U hayajonini oshkor qilmaslik uchun jim turishga qaror qildi. (klassik uslub)

Е́жели бы вы зна́ли, как мне тяжело́!
Bilsangiz edi, menga qanchalik og'irligini! (klassik-xalq nutqi)

Zamonaviy matn (arxaik bog'lovchi — ataylab, stilistik):

text
Мы обя́заны сохрани́ть язы́к, и́бо без него́ нет наро́да.
Biz tilni asrashga majburmiz, zero usiz xalq yo'q. (zamonaviy publitsistika, tantanavor)

Поско́льку да́нные не подтверди́лись, экспериме́нт повтори́ли.
Ma'lumotlar tasdiqlanmagani sababli, tajriba takrorlandi. (zamonaviy ilmiy matn)

Раз уж мы здесь, дава́й вы́пьем ко́фе.
Modomiki shu yerda ekanmiz, kel, qahva ichaylik. (zamonaviy og'zaki)

Xulosa-kuzatuv: klassik adabiyotda ибо, дабы, ежели, колиtabiiy til, ular o'sha davr me'yori edi. Zamonaviy matnda esa aynan shu bog'lovchilar stilistik marker bo'lib qoldi: ибо — tantanavorlik, дабы — eskilik/hazil, ежели/коли — xalqonalik beradi. Shuning uchun C1 o'quvchisi bu bog'lovchilarni ikki xil o'qiydi: klassik matnda — davr tili sifatida; zamonaviy matnda — muallif ataylab tanlagan ohang sifatida.


4. Ko'p misollar

SABAB — registr bo'yicha (bir fikr, to'rt uslub):

text
Я оста́лся до́ма, ведь бы́ло хо́лодно.          Uyda qoldim, sovuq edi-da.           (og'zaki)
Я оста́лся до́ма, потому́ что бы́ло хо́лодно.    Uyda qoldim, chunki sovuq edi.        (neytral)
Я оста́лся до́ма, так как бы́ло хо́лодно.        Uyda qoldim, chunki sovuq edi.        (kitobiy)
Я оста́лся до́ма, поско́льку бы́ло хо́лодно.     Sovuq bo'lgani sababli uyda qoldim.   (rasmiy)
Я оста́лся до́ма, и́бо бы́ло хо́лодно.           Uyda qoldim, zero sovuq edi.          (tantanavor/hazil)

MAQSAD — что́бы да́бы:

text
Он встал ра́но, что́бы успе́ть на по́езд.       U poyezdga ulgurish uchun erta turdi.   (neytral)
Он встал ра́но, да́бы успе́ть на по́езд.        U poyezdga ulgurish maqsadida erta turdi. (arxaik/rasmiy-tantanavor)
Запиши́, что́б не забы́ть.                       Yozib qo'y, unutmaslik uchun.            (og'zaki)

SHART — registr yelpig'ichi:

text
Раз ты уста́л, отдохни́.                        Charchagan ekansan, dam ol.             (og'zaki)
Е́сли ты уста́л, отдохни́.                        Charchagan bo'lsang, dam ol.            (neytral)
Коль ско́ро ты уста́л, отдохни́.                  Charchagan ekansan, dam ol.             (kitobiy)
Е́жели ты уста́л, приля́г отдохну́ть.             Charchagan bo'lsang, cho'zilib dam ol.  (arxaik-xalq)
Бу́де почу́вствуете уста́лость, сде́лайте переры́в. Charchoq sezsangiz, tanaffus qiling.  (arxaik-kanselyar)

ZID — хотя́ хоть пусть:

text
Хотя́ бы́ло по́здно, он продолжа́л рабо́тать.    Kech bo'lsa-da, u ishlashda davom etdi.  (neytral)
Хоть бы́ло по́здно, он продолжа́л рабо́тать.     Kech bo'lsa ham, u ishlashda davom etdi. (og'zaki)
Пусть бы́ло по́здно, но он не останови́лся.      Kech bo'lgan bo'lsa ham, u to'xtamadi.   (hissiy/kurashchan)

OQIBAT — rasmiy qoliplar:

text
Ста́вки вы́росли, всле́дствие чего́ кредиты подорожа́ли.
Stavkalar oshdi, buning oqibatida kreditlar qimmatlashdi.

Заво́д закры́ли, в результа́те чего́ мно́гие потеря́ли рабо́ту.
Zavod yopildi, natijada ko'plar ishini yo'qotdi.

Он нару́шил усло́вия, в си́лу чего́ контра́кт растро́гли.
U shartlarni buzdi, shu sababli shartnoma bekor qilindi.

QO'SH bog'lovchilar amalda:

text
Он согласи́лся не сто́лько из интере́са, ско́лько из ве́жливости.
U qiziqishdan ko'ra ko'proq odob yuzasidan rozi bo'ldi.

Не то что́бы мне не нра́вилось, но я ожида́л друго́го.
Yoqmadi deb bo'lmaydi, ammo boshqacharoq kutgandim.

Прие́дем е́сли не в пя́тницу, то в суббо́ту то́чно.
Juma bo'lmasa ham, shanba kuni aniq kelamiz.

E'tibor bering: har misolda ma'no bir xil, o'zgargani — registr va ohang. Ведь va и́бо bir xil sababni beradi, ammo biri oshxona, biri minbar tili. Bog'lovchi tanlash — bu ma'no emas, uslub tanlash. C1 da aynan shu tanlov nutqingizning yetukligini ko'rsatadi.


5. Talaffuz bo'limi

Bu darsdagi bog'lovchilar ko'pincha qisqa, ammo urg'u va reduksiya jihatidan e'tibor talab qiladi.

  • и́бо /Í-ba/ — urg'u birinchi bo'g'inda: "íba". Ikkinchi "о" urg'usiz "a". Xato: ибо́ (). To'g'ri: и́бо.
  • да́бы /DÁ-by/ — urg'u birinchi bo'g'inda: "dáby". Что́бы kabi urg'u boshda.
  • е́жели /YÉ-zhy-li/ — urg'u birinchi bo'g'inda: "yézhyli". Uch bo'g'in, urg'u boshda.
  • коли́ /ka-LÍ/ — urg'u oxirgi bo'g'inda: "kalí". Boshdagi "о" urg'usiz "a". Qisqargani коль /kol/ — bir bo'g'in.
  • коль ско́ро /kol SKÓ-ra/ — urg'u ско́da: "kol skóra". Ikki so'z, bir ohangda.
  • бу́де /BÚ-dye/ — urg'u birinchi bo'g'inda: "búdye". Бу́дет fe'liga o'xshaydi, ammo bu — bog'lovchi.
  • поско́льку /pa-SKÓL-ku/ — urg'u ско́da: "paskól'ku". Boshdagi "о" reduksiya "a".
  • посто́льку /pa-STÓL-ku/ — urg'u сто́da: "pastól'ku".
  • всле́дствие /FSLÉD-stvi-ye/ — urg'u сле́da; boshdagi "в" "f" (jarangsizlashadi): "fsléttsviye". Murakkab undosh birikma, sekin mashq qiling.
  • не сто́лько… ско́лько /nye STÓL-ka… SKÓL-ka/ — ikkala so'zda urg'u birinchi bo'g'inda; farq faqat "т" va "к" da: "stól'ka… skól'ka". Bularni chalkashtirmang!

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) URG'U O'RNI — ma'no va to'g'rilik kaliti. И́бо, да́бы, е́жели, бу́де — hammasida urg'u birinchi bo'g'inda; коли́ da esa oxirgida. Xato urg'u — darhol bilinadigan xato. (2) Bog'lovchi — urg'usiz "tayanch so'z". Ergash gapdagi bog'lovchi odatda o'zidan keyingi so'zga qo'shilib, bir ohangda aytiladi: раз обеща́л "razabishchál", коль лю́бишь "kol'lyúbish". Bosh gap va ergash gap orasida — vergul o'rnida kichik pauza.

Topshiriq: ovoz chiqarib, urg'uga e'tibor berib o'qing: и́бо · да́бы · е́жели · коли́ · коль ско́ро · бу́де · поско́льку · всле́дствие чего́. Har birida urg'uli bo'g'inni kuchaytiring.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
и́бо и́-бо chunki, zero (tantanavor) Молча́л, и́бо не знал. — Jim turdi, zero bilmasdi.
поско́льку по-ско́ль-ку chunki, …ekan (rasmiy) Поско́льку по́здно, идём. — Kech ekan, ketamiz.
посто́льку по-сто́ль-ку shu darajada (juft) Ва́жно посто́льку, поско́льку… — Shu darajada muhimki…
так как так как chunki (kitobiy) Оста́лся, так как уста́л. — Qoldi, chunki charchadi.
да́бы да́-бы …deb, …uchun (arxaik) Ти́хо, да́бы не буди́ть. — Jimgina, uyg'otmaslik uchun.
е́жели е́-же-ли agar (arxaik-xalq) Е́жели что — зови́. — Biror gap bo'lsa — chaqir.
коли́ (коль) ко-ли́ agar, modomiki (arxaik) Коль лю́бишь — терпи́. — Sevsang — sabr qil.
коль ско́ро коль ско́-ро modomiki, …ekan (kitobiy) Коль ско́ро реши́л — де́лай. — Qaror qilgan ekansan — qil.
бу́де бу́-де agar (arxaik-kanselyar) Бу́де вопро́сы — пиши́те. — Savol bo'lsa — yozing.
раз (bog'lovchi) раз modomiki, …ekan (og'zaki) Раз обеща́л — сде́лай. — Va'da bergan ekansan — qil.
хоть хоть …bo'lsa ham (og'zaki) Хоть тру́дно, я рад. — Qiyin bo'lsa ham, xursandman.
пусть / пуска́й пусть / пу-ска́й …bo'lsa ham (yon berish) Пусть тру́дно, но идём. — Qiyin bo'lsa ham, boramiz.
всле́дствие чего́ всле́д-стви-е че-го́ buning oqibatida (rasmiy) Дождь, всле́дствие чего́ поте́ри. — Yomg'ir, oqibatida yo'qotish.
в результа́те чего́ в ре-зуль-та́-те че-го́ natijada (rasmiy) Кри́зис, в результа́те чего́ спад. — Inqiroz, natijada tushkunlik.
в си́лу чего́ в си́-лу че-го́ shu sababli (rasmiy) Нару́шил, в си́лу чего́ уво́лен. — Buzdi, shu sababli bo'shatildi.
не сто́лько… ско́лько не сто́ль-ко ско́ль-ко …dan ko'ra ko'proq Не зол, ско́лько оби́жен. — Jahli emas, xafa ko'proq.
не то что́бы… но не то что́-бы но …deb bo'lmaydi, ammo Не то что́бы про́тив, но… — Qarshi emas-u, ammo…
е́сли не… то е́с-ли не то …bo'lmasa ham, kamida Е́сли не сего́дня, то за́втра. — Bugun bo'lmasa, ertaga.
разочаро́ван ра-зо-ча-ро́-ван umidsizlikka tushgan Он разочаро́ван. — U umidsizlikka tushgan.
предотврати́ть пред-от-вра-ти́ть oldini olmoq Да́бы предотврати́ть беду́. — Balo oldini olish uchun.

Yodlash qoidasi: har bir bog'lovchini registr yorlig'i bilan birga yodlang — bu darsning kaliti. Kartaning old tomoniga bog'lovchini, orqasiga uning uslubiy muhitini yozing: "и́бо tantanavor/kitobiy; klassik va publitsistika", "раз og'zaki; jonli suhbat", "да́бы arxaik; klassik yoki ataylab-hazil". Bir necha bog'lovchini bir ma'no guruhiga jamlab yodlang: sabab (и́бо · поско́льку · так как · ведь), shart (бу́де · е́жели · коли · коль ско́ро · раз) — shunda registr farqi yaqqol ko'rinadi.


7. Dialog

Quyidagi suhbatda ikki tanish — biri adabiyot o'qituvchisi, biri talaba — matn uslublari haqida gaplashadi. Diqqat qiling: og'zaki bog'lovchilar (раз, хоть, ведь) tabiiy, arxaiklari (и́бо, да́бы) esa ataylab, iqtibos sifatida keladi.

text
— Раз уж ты чита́ешь кла́ссику, объясни́       — Modomiki klassika o'qiyapsan, tushuntir-chi:
  мне одну́ вещь.                                menga bir narsani.
— Дава́й, спра́шивай.                           — Ayt, so'ra.
— Вот у Толсто́го всё вре́мя «да́бы», «е́жели».  — Mana, Tolstoyda doim "dabi", "yejeli".
  Э́то же не по-совреме́нному?                    Bu zamonaviy emasmi?
— Коне́чно. Э́то арха́ика. В его́ вре́мя так     — Albatta. Bu arxaika. Uning davrida shunday
  писа́ли, поско́льку э́то была́ но́рма.           yozishgan, chunki bu me'yor edi.
— А сейча́с так нельзя́?                         — Hozir bunday bo'lmaydimi?
— Мо́жно, но то́лько наро́чно. Е́сли ты          — Mumkin, ammo faqat ataylab. Agar
  напи́шешь «да́бы» в СМС, э́то бу́дет ли́бо       SMSda "dabi" yozsang, bu yo hazil,
  шу́тка, ли́бо стиль.                            yo uslub bo'ladi.
— А «и́бо»?                                      — "Ibo"-chi?
— «И́бо» — торже́ственно. Его́ пи́шут, коль      — "Ibo" — tantanavor. Uni matnga vazminlik,
  ско́ро хотя́т прида́ть те́ксту ве́сомость.       salobat bermoqchi bo'lganda yozishadi.
  Наприме́р: «Береги́те кни́ги, и́бо в них        Masalan: "Kitoblarni asrang, zero ularda
  па́мять наро́да».                               xalqning xotirasi bor".
— Краси́во, хоть и старомо́дно.                  — Chiroyli, eskicha bo'lsa ham.
— И́менно. А в жи́зни мы говори́м про́ще:         — Aynan. Hayotda esa oddiyroq gapiramiz:
  «Оста́лся, потому́ что уста́л», и́ли даже       "Qoldim, chunki charchadim", yoki hatto
  «Оста́лся — уста́л ведь».                        "Qoldim — charchadim-da".
— Поня́тно. Зна́чит, гла́вное — чу́вствовать,    — Tushunarli. Demak, asosiysi — qayerda
  где кака́я кни́га.                               qaysi so'z kerakligini his qilish.
— Да. Не сто́лько зна́ть слова́, ско́лько        — Ha. So'zlarni bilishdan ko'ra ko'proq
  чу́вствовать их ме́сто.                          ularning o'rnini his qilish.

E'tibor bering: dialogda bugungi butun tizim ishladi. Раз уж ты чита́ешь (og'zaki shart), поско́льку э́то была́ но́рма (rasmiy sabab), коль ско́ро хотя́т (kitobiy shart), хоть и старомо́дно (og'zaki zid), ведь (og'zaki sabab zarrasi), va nihoyat не сто́лько знать, ско́лько чу́вствовать (qo'sh bog'lovchi). Eng muhimi — o'qituvchi и́бо va да́бы ni iqtibos sifatida keltirdi, jonli nutqda emas: bu — registrni to'g'ri his qilishning namunasi.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

Ilg'or o'quvchi bu bog'lovchilarda aynan registrni chalkashtirish tufayli adashadi:

  • Og'zaki nutqda arxaik bog'lovchi: Я не пришёл на встре́чу, и́бо проспа́л. (do'st bilan suhbatda) Я не пришёл, потому́ что проспа́л (yoki og'zaki: …проспа́л ведь). Sabab: ибо — tantanavor/kitobiy registr; jonli suhbatda u kulgili-dabdabali tuyuladi. Neytral yoki og'zaki bog'lovchi tanlang.

  • Rasmiy hujjatda og'zaki bog'lovchi: Раз бюдже́т превы́шен, прое́кт приостано́влен. (rasmiy hisobotda) Поско́льку бюдже́т превы́шен, прое́кт приостано́влен (yoki …в си́лу превыше́ния бюдже́та…). Sabab: раз — sof og'zaki; rasmiy matnda поско́льку / так как / в си́лу того́ что ishlating.

  • да́бы ni neytral kontekstda: Я зашёл в магази́н, да́бы купи́ть хлеб. (kundalik bayon) Я зашёл в магази́н, что́бы купи́ть хлеб. Sabab: дабы — arxaik; oddiy maqsad uchun что́бы. Дабы faqat klassik matnda yoki ataylab-tantanavor/hazil ohangda o'rinli.

  • и́бо ni jumla boshiga qo'yish: И́бо бы́ло по́здно, мы оста́лись. Мы оста́лись, и́бо бы́ло по́здно. Sabab: ибо boshlagan ergash gap doim bosh gapdan keyin keladi, uni jumla boshiga chiqarib bo'lmaydi (farqli o'laroq так как, поско́льку boshda kela oladi).

  • благодаря́ ni salbiy oqibatga (oqibat qoliplarida): Заво́д закры́ли, благодаря́ чему́ лю́ди потеря́ли рабо́ту. …в результа́те чего́ / всле́дствие чего́ лю́ди потеря́ли рабо́ту. Sabab: благодаря́ чему́ijobiy natija (minnatdorlik ohangi); salbiy oqibatga всле́дствие чего́ / в результа́те чего́ ishlating.

  • не сто́лько… ско́лько qismlarini almashtirish: Он не ско́лько уста́л, сто́лько го́лоден. Он не сто́лько уста́л, ско́лько го́лоден. Sabab: qolipning birinchi qismi doim не сто́лько (inkor), ikkinchisiско́лько (asosiy, tasdiqlangan qism). Tartibni buzib bo'lmaydi.

  • коль ско́ро ni "tez orada" deb tushunish: Я приду́ коль ско́ро ("tezda kelaman" ma'nosida). Коль ско́ро — bu "modomiki, …ekan" (shart-sabab), "tez orada" emas. "Tezda" = ско́ро, вско́ре. Коль скоро — juft bog'lovchi: Коль ско́ро вы здесь, начнём (modomiki shu yerdasiz, boshlaymiz).

Mini-mashq (registrni to'g'rilang — javoblar 11-bo'limda)

Har jumlada bog'lovchi registrga mos yoki nomos? "MOS" yoki "NOMOS" deb ayting va nomoslarini to'g'rilang:

text
1. (do'stga SMS) Не приду́, и́бо за́нят.
2. (ilmiy maqola) Раз да́нные неполны́, вы́вод предвари́телен.
3. (klassik roman iqtibosi) Он говори́л ти́хо, да́бы не потрево́жить спя́щих.
4. (rasmiy hisobot) Це́ны вы́росли, всле́дствие чего́ спрос сни́зился.
5. (jonli suhbat) Коль ско́ро ты уста́л, дава́й отдохнём.

9. Mashqlar

Qoida: kitobga qaramay yeching, javoblaringizni daftaringizga yozing. Tugatgach 11-bo'limdan tekshiring.

Mashq 1. Har bir bog'lovchini registr bo'yicha belgilang — arxaik (A), kitobiy/rasmiy (K), neytral (N) yoki og'zaki (O):

text
и́бо · поско́льку · е́сли · раз · да́бы · что́бы · е́жели · так как · коль ско́ро · хоть · бу́де

Mashq 2. Har juftlikda registrga qarab rasmiy yoki og'zaki variantni ayting:

text
1. (ilmiy maqola)  Он не пришёл, ___ был бо́лен.        (и́бо / поско́льку)
2. (suhbat)        ___ уж ты здесь, помоги́.             (Поско́льку / Раз)
3. (rasmiy)        ___ усло́вия не вы́полнены, догово́р расто́ргнут. (Раз / Поско́льку)
4. (suhbat)        ___ хо́лодно, наде́нь ку́ртку.          (И́бо / Раз)

Mashq 3. Sabab bog'lovchini registriga qarab tanlang (и́бо / поско́льку / так как / потому́ что / ведь):

text
1. (tantanavor nutq)   Мы сохрани́м тради́ции, ___ в них на́ша душа́.
2. (ilmiy hisobot)     Экспериме́нт повтори́ли, ___ пе́рвые да́нные бы́ли неточны́.
3. (kundalik)          Я не позвони́л, ___ забы́л но́мер.
4. (jonli suhbat)      Пойдём домо́й, ___ по́здно уже́.

Mashq 4. Ergash gapni arxaik/kitobiy bog'lovchi bilan qayta yozing (qavsdagi bog'lovchini ishlating):

text
1. Е́сли захо́чешь, приходи́.                    (коли́)
2. Он встал ра́но, что́бы не опозда́ть.          (да́бы)
3. Я согла́сен, потому́ что э́то справедли́во.    (и́бо)
4. Е́сли вопро́сы возни́кнут, обраща́йтесь.        (бу́де)

Mashq 5. Oqibat rasmiy qolipini qo'ying (всле́дствие чего́ / в результа́те чего́ / в си́лу чего́):

text
1. Проливны́е дожди́ размы́ли доро́гу, ___ движе́ние останови́ли.
2. Компа́ния нару́шила усло́вия, ___ ей вы́писали штраф.
3. Спрос ре́зко упа́л, ___ це́ны сни́зились.

Mashq 6. Qo'sh bog'lovchi bilan gapni to'ldiring (не сто́лько… ско́лько / не то что́бы… но / е́сли не… то):

text
1. Он ___ зол, ___ разочаро́ван.
2. ___ мне не нра́вится, ___ я ожида́л друго́го.
3. Прие́дем ___ в пя́тницу, ___ в суббо́ту.
4. Пробле́ма ___ в де́ньгах, ___ во вре́мени.

Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang (registr yoki tuzilish xatosi):

text
1. (do'stga) Не смог прийти́, и́бо проспа́л.
2. (ilmiy) Раз результа́т подтверждён, тео́рия ве́рна.
3. И́бо шёл дождь, мы оста́лись до́ма.
4. Заво́д закры́т, благодаря́ чему́ лю́ди без рабо́ты.
5. Он не ско́лько уста́л, сто́лько расстро́ен.

Mashq 8. O'zbekchadan ruschaga o'giring, qavsdagi registrga rioya qiling:

text
1. Kech bo'lsa ham, u ishlashda davom etdi.                    (og'zaki: хоть)
2. Ma'lumotlar tasdiqlanmagani sababli, tajriba takrorlandi.   (rasmiy: поско́льку)
3. Va'da bergan ekansan — qilib ber.                           (og'zaki: раз)
4. Biz tilni asrashimiz kerak, zero usiz xalq yo'q.            (tantanavor: и́бо)
5. U jahli chiqqandan ko'ra ko'proq umidsizlikka tushgan.       (не сто́лько… ско́лько)
6. Narxlar oshdi, buning oqibatida talab pasaydi.              (rasmiy: всле́дствие чего́)

Mashq 9. Bir fikrni uch registrda ("chunki" ma'nosi) qayta yozing — og'zaki, neytral, rasmiy:

text
Namuna: "Kelmadim, chunki band edim."
  og'zaki:  Не пришёл — за́нят был ведь.
  neytral:  ___
  rasmiy:   ___

Endi o'zingiz: "Imtihon bekor qilindi, chunki o'qituvchi kasal bo'lib qoldi."
  og'zaki:  ___
  neytral:  ___
  rasmiy:   ___

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Registr aniqlash drill: Wisar AIdan turli registrdagi 8 ta jumla so'rang (ba'zilari и́бо, да́бы, е́жели bilan, ba'zilari раз, ведь, хоть bilan). Har birining registrini aniqlang — arxaik, kitobiy, neytral yoki og'zaki — va bu jumla qayerda o'rinli bo'lishini ayting (klassik roman / ilmiy maqola / gazeta / suhbat). AI javobingizni tekshirsin.

  2. Registr almashtirish mashqi: AIga bitta neytral jumla bering (masalan: Я оста́лся до́ма, потому́ что уста́л), u sizdan uni to'rt registrda qayta yozishni so'rasin — og'zaki (…уста́л ведь), kitobiy (…так как уста́л), rasmiy (…поско́льку уста́л), tantanavor (…и́бо уста́л). AI har variantning uslubiy mosligini baholasin.

  3. Klassik zamonaviy: AIdan ибо, дабы, ежели, коли bilan bir necha klassik uslubdagi jumla bersin. Siz ularni zamonaviy neytral tilga o'giring (дабы чтобы, ежели если va h.k.). Keyin teskarisini qiling: neytral jumlani ataylab arxaiklashtiring. AI ohangni tekshirsin.

  4. Oqibat qoliplari drill: AIdan всле́дствие чего́ / в результа́те чего́ / в си́лу чего́ qoliplari bilan 5 ta rasmiy jumla bersin, ba'zilari ataylab xato (благодаря́ чему́ salbiy oqibatga). Siz xatolarni toping va to'g'rilang. AI izohlab bersin.

  5. Qo'sh bog'lovchi mashqi: AIga не сто́лько… ско́лько, не то что́бы… но, е́сли не… то qoliplarining har biri uchun vaziyat bering, u sizdan shu qolip bilan jumla tuzishni so'rasin. Keyin AIdan bu qoliplar bilan qisqa esse-parcha (5–6 jumla) yozishingizni so'rang — ziyoli, nozik ohangda.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim):

  1. NOMOS do'stga SMSda ибо juda kitobiy; to'g'ri: Не приду́, за́нят yoki …я за́нят. 2. NOMOS ilmiy maqolada раз juda og'zaki; to'g'ri: Поско́льку да́нные неполны́, вы́вод предвари́телен. 3. MOS — klassik iqtibosda дабы tabiiy va to'g'ri. 4. MOS — rasmiy hisobotda всле́дствие чего́ o'rinli. 5. NOMOS jonli suhbatda коль скоро kitobiy; tabiiyroq: Раз ты уста́л, дава́й отдохнём.

Mashq 1: и́бо — A (arxaik/yuqori kitobiy); поско́льку — K; е́сли — N; раз — O; да́бы — A; что́бы — N; е́жели — A; так как — K; коль ско́ро — K; хоть — O; бу́де — A (arxaik-kanselyar).

Mashq 2: 1. поско́льку (ilmiy — rasmiy); 2. Раз (suhbat — og'zaki); 3. Поско́льку (rasmiy); 4. Раз (suhbat).

Mashq 3: 1. и́бо (tantanavor); 2. поско́льку (ilmiy hisobot); 3. потому́ что (kundalik neytral); 4. ведь (jonli suhbat — yoki раз).

Mashq 4: 1. Коли́ захо́чешь, приходи́. 2. Он встал ра́но, да́бы не опозда́ть. 3. Я согла́сен, и́бо э́то справедли́во. 4. Бу́де вопро́сы возни́кнут, обраща́йтесь (yoki Бу́де возни́кнут вопро́сы…).

Mashq 5: 1. …размы́ли доро́гу, в результа́те чего́ (yoki всле́дствие чего́) движе́ние останови́ли. 2. …нару́шила усло́вия, в си́лу чего́ (yoki всле́дствие чего́) ей вы́писали штраф. 3. Спрос упа́л, всле́дствие чего́ (yoki в результа́те чего́) це́ны сни́зились.

Mashq 6: 1. Он не сто́лько зол, ско́лько разочаро́ван. 2. Не то что́бы мне не нра́вится, но я ожида́л друго́го. 3. Прие́дем е́сли не в пя́тницу, то в суббо́ту. 4. Пробле́ма не сто́лько в де́ньгах, ско́лько во вре́мени.

Mashq 7: 1. do'stga: ибо Не смог прийти́, проспа́л (og'zaki, ибо olib tashlandi). 2. ilmiy: раз Поско́льку результа́т подтверждён, тео́рия ве́рна. 3. tuzilish xatosi: ибо boshda bo'lmaydi Мы оста́лись до́ма, и́бо шёл дождь (yoki neytral: …так как шёл дождь). 4. salbiy oqibat: благодаря́ чему́ …в результа́те чего́ (yoki всле́дствие чего́) лю́ди без рабо́ты. 5. tartib xatosi Он не сто́лько уста́л, ско́лько расстро́ен.

Mashq 8 (namuna javoblar):

  1. Хоть бы́ло по́здно, он продолжа́л рабо́тать.
  2. Поско́льку да́нные не подтверди́лись, экспериме́нт повтори́ли.
  3. Раз обеща́л — сде́лай.
  4. Мы должны́ бере́чь язы́к, и́бо без него́ нет наро́да.
  5. Он не сто́лько зол, ско́лько разочаро́ван.
  6. Це́ны вы́росли, всле́дствие чего́ спрос упа́л.

Mashq 9 (namuna): Birinchi (namuna to'ldiruvchisi): neytral — Не пришёл, потому́ что был за́нят; rasmiy — Не смог прийти́, поско́льку был за́нят. Ikkinchi (o'zingiz): og'zaki — Экза́мен отмени́ли — преподава́тель заболе́л ведь; neytral — Экза́мен отмени́ли, потому́ что преподава́тель заболе́л; rasmiy — Экза́мен отмени́ли, поско́льку преподава́тель заболе́л (yoki …в си́лу боле́зни преподава́теля).


12. Xulosa va keyingi dars

  • C1 daraja bog'lovchida — registr tuyg'usi darajasi. Bir xil ma'noni (sabab, maqsad, shart, zid, oqibat) ifodalovchi bir necha bog'lovchi bor, va ular ma'nosi bir xil, registri har xil. Bog'lovchi tanlash — ma'no emas, uslub tanlash.
  • SABAB: и́бо (arxaik/tantanavor) поско́льку (rasmiy-ilmiy) так как (kitobiy) потому́ что (neytral) ведь, раз (og'zaki). Поско́льку… посто́льку — juft, falsafiy.
  • MAQSAD: да́бы (arxaik) что́бы (neytral). Дабы — faqat klassik yoki ataylab-tantanavor/hazil ohangda.
  • SHART: бу́де (kanselyar-arxaik) · е́жели, коли́ (arxaik-xalq) · коль ско́ро (kitobiy juft) · е́сли (neytral) · раз (og'zaki). Ma'no bir — "agar/modomiki".
  • ZID: хоть (og'zaki "хотя́"), пусть/пуска́й (yon berish, hissiy-kurashchan: Пусть тру́дно, но…).
  • OQIBAT (rasmiy): всле́дствие чего́, в результа́те чего́, в си́лу чего́ — bog'lovchi so'zli qoliplar, hujjat/ilmiy tili. So'zlashuvda — oddiy так что, поэ́тому.
  • QO'SH bog'lovchilar: не сто́лько… ско́лько (urg'uni ko'chiradi), не то что́бы… но (inkorni yumshatadi), е́сли не… то (bahoni ehtiyotkor qiladi) — ziyoli, nozik ohang.
  • Oltin qoida: bog'lovchini registri bilan birga yodlang va gap tuzayotganda avval matnning uslubini aniqlang — keyin shu ustundan bog'lovchi tanlang. Eng xavfli xato — ustunlarni aralashtirish (rasmiy hujjatda раз, jonli suhbatda и́бо).

Keyingi dars — C1 — 10-dars: Modallik — nozik ma'nolar (мода́льность) — ehtimol, majburiyat, imkoniyat, taxminning nafis vositalari. Bugun siz bog'lovchilarning registr yelpig'ichini his qildingiz — ergash gapni bosh gapga ulash uslubini tanlashni o'rgandingiz. Keyingi darsda esa gapning ma'no-munosabatini — so'zlovchining aytilganga bo'lgan qarashini — nozik ifodalash vositalariga o'tamiz. Modallik: bir xil "kerak"ni до́лжен, ну́жно, сле́дует, обя́зан, надлежи́т, прихо́дится qanday farqli ifodalashi; "mumkin"ni мо́жно, впра́ве, вольны́; taxminni ви́димо, по-ви́димому, должно́ быть, вероя́тно, наверняка́. Bugungi "bog'lovchi — uslub kaliti" tuyg'usi ertaga "modal so'z — munosabat kaliti" tuyg'usiga aylanadi. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C1 — 9-dars: Ergash gap — nozik bog'lovchilar (то́нкие сою́зы) — arxaik va kitobiy vositalar: и́бо, да́бы, коль ско́ро, е́жели, коли́, бу́де, поско́льку, посто́льку — Wisar