WisarWisar
Rus tili kursi/C1 Ilgor30 daqiqa

C1 — 17-dars: Kollokatsiyalar — ilg'or (сочета́емость слов, интенсифика́торы, функциона́льные глаго́лы, узуа́льные и терминологи́ческие сочета́ния)

C1 — ILG'OR · 17-dars


1. Dars nomi va maqsad

Dars nomi: Kollokatsiyalar — ilg'or qatlam (сочета́емость слов): kuchaytiruvchi sifat/ravishlar (интенсифика́торы), funksional ("bo'sh") fe'llar, terminologik va rasmiy kollokatsiyalar, cheklangan birikuvchanlik (ограни́ченная сочета́емость) va "kuchli" tushunchasining registr bo'yicha sinonimlari.

B2 ning 36-darsida siz kollokatsiya bilan birinchi marta tizimli tanishgan edingiz: принять решение, оказать влияние, проливной дождь — so'zlarning tilda "to'g'ri", odatiy juftligi. O'shanda asosiy g'oya oddiy edi: har ot o'zining "sherik fe'li"ni talab qiladi, uni yaxlit yodlash kerak, universal делать / сильный ni hamma joyga tiqishtirmaslik lozim. Bu — poydevor.

C1 darajada esa biz kollokatsiyaning eng nozik, ilg'or qatlamlariga kiramiz. B2 da siz "qaysi so'z qaysi so'z bilan" degan savolga javob topgan edingiz; C1 da esa nega aynan shunday, birikuvchanlik qanchalik keng yoki tor, va bir tushunchani turli registrlarda qanday to'g'ri birikma bilan berish kerakligini o'rganamiz. Bu — tarjimon, muharrir, ilmiy xodim va yuqori darajadagi notiq darajasidagi so'z sezgirligi.

Nima uchun bu — aynan C1 mavzusi? Chunki C1 (ТРКИ-3) darajasining bosh belgisi — so'zni nafaqat to'g'ri, balki tabiiy va o'rinli birikmada ishlatish. Grammatikangiz benuqson bo'lishi mumkin, lekin "глубо́кая оши́бка" (o'rniga гру́бая оши́бка) yoki "си́льный чай" (o'rniga кре́пкий чай) desangiz, ona tili sohibi darrov "bu chet ellik yozgan" deb biladi. Kollokatsiya — grammatika chegarasidan tashqaridagi, sof uzus (til odati) hududi.

Darsda beshta katta yo'nalish bor:

text
C1 KOLLOKATSIYA — besh yo'nalish:
   1. ИНТЕНСИФИКА́ТОРЫ          — "kuchli"ni har otga o'z sifati (круглый дурак, проливной дождь)
   2. ФУНКЦИОНА́ЛЬНЫЕ ГЛАГО́ЛЫ  — "bo'sh"/yordamchi fe'l (питать надежду, вносить вклад)
   3. ТЕРМИНОЛОГИ́ЧЕСКИЕ         — rasmiy/huquqiy klishe (заключить договор, вынести приговор)
   4. ОГРАНИ́ЧЕННАЯ сочетаемость — bir so'z faqat 1–2 sherik bilan (карие глаза, вороной конь)
   5. РЕГИСТР                   — "очень" o'rniga крайне/весьма/чрезвычайно; registrga mos tanlash

Dars oxirida siz quyidagilarni bilib olasiz:

  • Интенсифика́торы — "kuchli, o'ta, mutlaq" ma'nosini rus tili har ot uchun maxsus sifat bilan berishi (круглый дурак, проливной дождь, кромешная тьма, трескучий мороз) va bu sifatlarning "asl" ma'nosidan ajralib qolishi.
  • Функциона́льные глаго́лы (bo'sh fe'llar) — o'z ma'nosi xiralashgan fe'l + ot juftligi (питать надежду, испытывать трудности, оказывать сопротивление), ular oddiy fe'ldan qanday farq qilishi va nega kerakligi.
  • Терминологи́ческие va rasmiy kollokatsiyalar — huquq, ish yuritish, rasmiy uslubning "qotib qolgan" birikmalari (заключить договор, вынести приговор, подать заявление, возбудить дело, дать показания).
  • Ограни́ченная сочета́емость — birikuvchanligi o'ta tor so'zlar: карие faqat глаза, вороной faqat конь, закадычный faqat друг bilan — bir so'z, bitta sherik.
  • Registr va sinonimlar — bitta "kuchaytiruvchi" ma'noni очень / крайне / весьма / чрезвычайно / донельзя orasidan matn uslubiga qarab tanlash.
  • Kollokatsiya xatosini tanib olish va tuzatish: to'g'ri so'z tanlash, "yaqin, lekin noto'g'ri" sinonimdan qochish.

Bu — leksik-stilistik dars: yangi grammatik shakl yo'q, asosiysi — so'z tanlashni uzus (til odati) va registr darajasida boshqarish.


2. Takror — kollokatsiya asoslari (B2 36-dars; C1 16-dars)

Chuqur qismga o'tishdan avval ikki narsani tez tiklab olaylik: B2 dagi kollokatsiya poydevorini va C1 16-darsdagi frazeologik сочета́ние tushunchasini.

a) B2 36-darsdan — kollokatsiya nima. So'zlarning tilda odatiy, "to'g'ri" birikmasi: qaysi fe'l qaysi ot bilan, qaysi sifat qaysi ot bilan tabiiy keladi. Ma'no shaffof, lekin so'z tanlovi majburiy:

Guruh Namuna Xato (universal so'z)
fe'l + ot приня́ть реше́ние, оказа́ть влия́ние сде́лать реше́ние
sifat + ot проливно́й дождь, треску́чий моро́з си́льный дождь (yumshoq)

b) B2 dan — "sherik so'z" printsipi. Otni hech qachon yolg'iz yodlamang — doim sherik fe'li/sifati bilan: реше́ние emas — приня́ть реше́ние; дождь emas — проливно́й дождь. Kollokatsiyani "nega shunday?" emas, "qanday to'g'ri?" deb yodlang.

c) C1 16-darsdan — фразеологи́ческое сочета́ние. O'tgan darsda siz frazeologizmning uchinchi, "eng yumshoq" turini ko'rgan edingiz: bir so'z o'z to'g'ri ma'nosida, ikkinchisi esa faqat shu birikmada ko'chma/bog'langan ma'noda keladi (закады́чный друг, щекотли́вый вопро́с, потупить взор). Aynan shu — kollokatsiya bilan frazeologiya chegarasi. Bugun biz shu chegaraning "kollokatsiya tomonini" chuqur ochamiz.

Muhim bog'lanish: B2 da siz kollokatsiyani tanigan edingiz ("bu — to'g'ri juftlik, yodla"). C1 da siz uni tahlil qilasiz va tabaqalaysiz: bu intensifikatormi (круглый), funksional fe'lmi (питать), terminologik klishemi (заключить договор), yoki o'ta tor birikuvchanlikmi (карие)? Har turning o'z qonuni bor. Va eng muhimi — C1 da siz bitta ma'noni registrga qarab turli kollokatsiya bilan berasiz. Bu — so'z tanlashni "ichkaridan" boshqarish.

Tez mashq — ovoz chiqarib ayting: приня́ть реше́ние · оказа́ть влия́ние · проливно́й дождь · закады́чный друг · щекотли́вый вопро́с.


3. Asosiy tushuntirish (chuqur)

Bu — darsning yuragi. Kollokatsiyaning C1 qatlamlarini beshta blokda ochamiz. Har blok — so'z tanlashning alohida "mexanizmi".

3.1. ИНТЕНСИФИКА́ТОРЫ — "kuchli"ni har otga o'z sifati bilan

Интенсифика́тор (kuchaytirgich) — biror belgi yoki tushunchani eng yuqori darajada, mutlaq ko'rsatuvchi so'z. O'zbek yoki ingliz tilida biz universal kuchaytirgich ishlatamiz: "juda", "o'ta", "kuchli", "to'liq". Rus tilida esa har ot o'zining "sevimli" kuchaytiruvchi sifatini talab qiladi — va bu sifat ko'pincha o'zining to'g'ri ma'nosini yo'qotgan bo'ladi.

Solishtiring — o'zbekcha bitta "kuchli/to'liq", ruscha esa har otga boshqa sifat:

Kuchaytirilgan tushuncha To'g'ri intensifikator So'zma-so'z ma'nosi Xato (universal)
batamom ahmoq кру́глый дура́к "dumaloq" ahmoq по́лный дура́к (yumshoqroq)
jala, quyma yomg'ir проливно́й дождь "quyib yuboruvchi" си́льный дождь
zim-ziyo zulmat кроме́шная тьма "eng chekka" zulmat по́лная тьма
chirsillama sovuq треску́чий моро́з "chatirlovchi" sovuq си́льный моро́з
ashaddiy dushman закля́тый враг "la'natlangan" си́льный враг
o'lik/tang sukunat гробова́я тишина́ "tobutdek" больша́я тишина́
chuqur adashuv глубо́кое заблужде́ние "chuqur" си́льное заблужде́ние
o'tkir/jiddiy zarurat о́страя необходи́мость "o'tkir" си́льная необходи́мость
dolzarb ehtiyoj насу́щная потре́бность "kundalik non-day" ва́жная потре́бность

E'tibor bering — bu sifatlar kuchaytirgich bo'lib qotib qolgan: кру́глый endi "dumaloq" emas, balki "mutlaq, batamom"; гробова́я "tobutga tegishli" emas, "o'lik darajada to'liq". Ular boshqa otga o'tmaydi: кру́глый враг, проливна́я тишина́ — kulgili chiqadi. Har intensifikator o'z otiga "yopishgan".

"Kuchli"ni har otga to'g'ri bering (kengaytirilgan ro'yxat):

text
проливно́й дождь / ли́вень       — jala           (yomg'ir uchun)
треску́чий моро́з                 — qattiq sovuq   (sovuq uchun)
паля́щее со́лнце / зной           — jazirama       (quyosh/issiq uchun)
кроме́шная тьма                  — zim-ziyo       (qorong'ilik uchun)
гробова́я тишина́                 — o'lik jimjitlik (sukunat uchun)
заклятый враг                   — ashaddiy dushman (dushman uchun)
круглый дура́к / кру́глый сирота́  — batamom ahmoq / to'liq yetim
о́страя боль / о́страя нужда́      — o'tkir og'riq / o'tkir muhtojlik
глубо́кая ста́рость / глубо́кий сон — qattiq keksalik / qattiq uyqu
беспросве́тная нищета́           — umidsiz qashshoqlik

Kalit qoida — intensifikator "kalit-qulf" kabi: har kuchaytiruvchi sifat o'z otiga to'g'ri keladi, xuddi kalit o'z qulfiga. Otni ko'rgan zahoti "uning kuchaytirgichi qaysi?" degan savol yonishi kerak: дождь проливно́й, моро́з треску́чий, тьма кроме́шная, враг закля́тый. Universal си́льный / по́лный / большо́й — faqat "xavfsiz" holatlarda (си́льный ве́тер, си́льная боль — bular ham to'g'ri); ammo yuqoridagi otlar maxsus sifatni talab qiladi. Bu — B2 dagi проливно́й дождь qoidasining C1 darajada to'liq tizimga aylangani.

3.2. ФУНКЦИОНА́ЛЬНЫЕ ГЛАГО́ЛЫ — "bo'sh" fe'l + ot

Функциона́льный глаго́л (bo'sh fe'l) — o'z leksik ma'nosi xiralashgan, susaygan fe'l; u ma'noni emas, faqat grammatikani (zamon, shaxs, mayl) "ushlab turadi", asosiy ma'no esa otda bo'ladi. Bu — C1 8-darsda ko'rgan расщеплённое сказу́емое (bo'lingan kesim) hodisasining leksik tomoni.

B2 da siz принять решение, оказать помощь kabi asosiy juftlarni bilib oldingiz. Endi kengroq, nozikroq funksional fe'llar guruhini ochamiz — bu yerda fe'l tanlash yanada "mantiqsiz":

(a) ПИТА́ТЬ — "oziqlantirmoq" fe'li his-tuyg'u/umid otlari bilan:

Kollokatsiya O'zbekcha So'zma-so'z "питать"?
пита́ть наде́жду umid boqmoq, umidvor bo'lmoq "umidni oziqlantirmoq"
пита́ть иллю́зии xayolot surmoq "illyuziyani oziqlantirmoq"
пита́ть отвраще́ние nafratlanmoq, jirkanmoq "nafratni oziqlantirmoq"
пита́ть сла́бость (к) zaifligi/mayli bo'lmoq "zaiflikni oziqlantirmoq"
пита́ть дове́рие ishonch tutmoq

DIQQAT: пита́ть fe'lining to'g'ri ma'nosi — "oziqlantirmoq, ovqatlantirmoq" (пита́ть органи́зм). Lekin his-tuyg'u va umid otlari bilan u funksional bo'lib qoladi: пита́ть наде́жду = наде́яться (umid qilmoq). име́ть наде́жду, де́лать наде́жду — noto'g'ri; пита́ть наде́жду yoki oddiy наде́яться.

(b) ИСПЫ́ТЫВАТЬ — "sinamoq" fe'li holat/tuyg'u otlari bilan:

Kollokatsiya O'zbekcha
испы́тывать тру́дности qiyinchiliklarga duch kelmoq
испы́тывать чу́вство (ра́дости) (quvonch) tuyg'usini his qilmoq
испы́тывать по́требность ehtiyoj sezmoq
испы́тывать не́хватку tanqislik/yetishmovchilik sezmoq
испы́тывать давле́ние bosim his qilmoq

(c) ВНОСИ́ТЬ / ВОЗЛАГА́ТЬ / ПРИДАВА́ТЬ — nozik funksional fe'llar:

Kollokatsiya O'zbekcha Oddiy fe'l
вноси́ть вклад hissa qo'shmoq (poydevorlash)
вноси́ть измене́ния o'zgartirish kiritmoq измени́ть
вноси́ть я́сность oydinlik kiritmoq проясни́ть
возлага́ть наде́жды (на) umid bog'lamoq наде́яться
возлага́ть отве́тственность mas'uliyat yuklamoq
придава́ть значе́ние ahamiyat bermoq
придава́ть уве́ренность ishonch bag'ishlamoq
оказыва́ть сопротивле́ние qarshilik ko'rsatmoq сопротивля́ться
игра́ть роль rol o'ynamoq
име́ть ме́сто ro'y bermoq, mavjud bo'lmoq случи́ться

DIQQAT — funksional fe'lni oddiy fe'ldan farqlash: aksar funksional juftlikning bitta so'zli sinonimi bor: пита́ть наде́жду = наде́яться, оказыва́ть сопротивле́ние = сопротивля́ться, вноси́ть измене́ния = изменя́ть. Nega u holda funksional variant kerak? Chunki u rasmiyroq, kitobiyroq eshitiladi va — eng muhimi — otni sifat bilan boyitishga imkon beradi: питать несбы́точные наде́жды, оказать упо́рное сопротивление, внести́ существенные измене́ния. Ravish fe'lni "yondan" aniqlaydi, sifat esa otni "ichkaridan". Rasmiy/ilmiy til shuning uchun funksional fe'lni afzal ko'radi. Ammo har juftlikda fe'l qat'iy belgilangan: наде́жда пита́ть / возлага́ть, сопротивле́ние оказыва́ть; де́лать наде́жду, дава́ть сопротивле́ние — noto'g'ri.

3.3. ТЕРМИНОЛОГИ́ЧЕСКИЕ va rasmiy kollokatsiyalar

Rasmiy-ish, huquqiy va terminologik uslubda kollokatsiya "qotib qolgan klishe" darajasiga yetadi. Bu birikmalarni so'zma-so'z tarjima qilib ham, sinonim bilan almashtirib ham bo'lmaydi — ular atama (termin) sifatida yaxlit ishlaydi. Bu — hujjat, sud, ariza tilining "g'ishtlari".

(a) HUQUQIY va sud tili:

Kollokatsiya O'zbekcha Xato/almashib bo'lmas
заключи́ть догово́р / контра́кт shartnoma tuzmoq сде́лать догово́р
расто́ргнуть догово́р shartnomani bekor qilmoq слома́ть догово́р
вы́нести пригово́р hukm chiqarmoq сде́лать пригово́р
вы́нести реше́ние qaror chiqarmoq (sud)
возбуди́ть де́ло ish qo'zg'atmoq откры́ть де́ло (og'zaki)
дать показа́ния guvohlik bermoq сказа́ть показа́ния
предъяви́ть обвине́ние ayblov qo'ymoq/e'lon qilmoq
пода́ть иск / жа́лобу da'vo/shikoyat bermoq

(b) ISH YURITISH va rasmiy protsedura:

Kollokatsiya O'zbekcha
пода́ть заявле́ние ariza bermoq/topshirmoq
приня́ть ме́ры chora ko'rmoq
нести́ отве́тственность javobgarlikni zimmasiga olmoq
соблюда́ть усло́вия shartlarga rioya qilmoq
вступи́ть в си́лу kuchga kirmoq (qonun/hujjat)
провести́ перегово́ры muzokara o'tkazmoq
устанавливать сро́ки muddat belgilamoq

Kalit qoida — terminologik kollokatsiya = atama: заключи́ть догово́р, вы́нести пригово́р, возбуди́ть де́ло — bularni butun holda, bitta atama sifatida yodlang. Ularda fe'l almashmaydi: shartnoma заключа́ется (tuziladi), lekin не де́лается; hukm выно́сится (chiqariladi), lekin не де́лается. Bu — huquqiy tilning standartligi: xato fe'l darrov "notarial savodsizlik"ni ko'rsatadi. So'zma-so'z o'zbek/ingliz mantiqi bu yerda ayniqsa xavfli: inglizcha "make a contract" ta'sirida сде́лать догово́р — tipik xato.

3.4. ОГРАНИ́ЧЕННАЯ сочета́емость — "bir so'z, bitta sherik"

Rus tilida ba'zi sifatlar (kamdan-kam otlar ham) o'ta tor birikuvchanlikka ega — ular faqat bitta yoki ikkita so'z bilan yuradi, boshqasi bilan mutlaqo emas. Bu — 16-darsdagi фразеологи́ческое сочета́ние ning eng "qatiy" ko'rinishi. Bunday so'zni ko'rsangiz — uning yagona sherigini avtomatik bilishingiz kerak.

Klassik "tor" sifatlar (rang va belgi):

Cheklangan sifat Yagona sherigi O'zbekcha Boshqa so'z bilan
ка́рий / ка́рие глаза́ to'q jigarrang (ko'z) ка́рие во́лосы кашта́новые
кашта́новый во́лосы kashtan rang (soch) (odamning sochi/mo'ynasi)
вороно́й конь / ло́шадь qora (ot) вороно́й кот чёрный
гнедо́й конь to'q qizg'ish (ot) (faqat ot rangi)
закады́чный друг jonajon (do'st) закады́чный сосе́д
зая́длый охо́тник / курильщик ashaddiy (ovchi/chekuvchi) зая́длый врач
проливно́й дождь / ли́вень quyma (yomg'ir) проливно́й снег
кро́мешный ад / тьма zim-ziyo (faqat shu ikkisi)
непробу́дный сон qattiq (uyqu) непробу́дное пья́нство ham
щеко́тливый вопро́с / те́ма nozik (masala)

E'tibor bering: ка́рий — rang bildiradi, lekin faqat ko'z uchun. Soch to'q jigarrang bo'lsa — кашта́новый, ot qora bo'lsa — вороно́й, mushuk qora bo'lsa — чёрный. Bitta "to'q jigarrang/qora" tushunchasi rus tilida obyektga qarab boshqa-boshqa so'z bilan beriladi. Bu — cheklangan birikuvchanlikning eng ajoyib namunasi.

Kalit qoida — "yagona sherik"ni juftlik bilan yodlang: cheklangan birikuvchan so'zni hech qachon yolg'iz yodlamang — u ma'noga ega bo'lish uchun o'z sherigini talab qiladi. Ка́рий — bu "ko'z rangi", boshqa hech narsa. Вороно́й — "ot rangi". Закады́чный — "do'st sifati". Anki kartochkasi old tomoniga o'zbekcha ma'noni, orqasiga butun juftlikni (ка́рие глаза́, вороно́й конь) yozing. Sherigidan ajratilgan bu so'zlar — "yetim", ularni alohida ishlatib bo'lmaydi.

3.5. РЕГИСТР — intensifikator sinonimlari va "очень" ning qatlamlari

C1 muallifining bosh mahorati — bitta ma'noni registrga qarab turli so'z bilan berish. "Kuchaytiruvchi" (очень — "juda") ma'nosi rus tilida butun bir sinonimik qator hosil qiladi, va ular uslub bo'yicha taqsimlangan. Bir so'zni noto'g'ri registrda ishlatish — o'zi kollokatsiya xatosidek yomon.

"Juda / o'ta" ning registr shkalasi:

text
   OG'ZAKI / NEYTRAL          KITOBIY / RASMIY           EKSPRESSIV / KUCHLI
   ────────────────────────────────────────────────────────────────────────
   о́чень              весьма́ · кра́йне · чрезвыча́йно      донельзя́ · безме́рно
   (juda)              (nihoyatda, o'ta)                    (haddan tashqari)
Kuchaytirgich Registr Ma'no ottenkasi Namuna
о́чень neytral, universal "juda" о́чень интере́сный
весьма́ kitobiy, rasmiy "ancha, o'ta" (yumshoqroq) весьма́ ва́жный вопро́с
кра́йне kitobiy "nihoyatda" (salbiy bilan ko'p) кра́йне опа́сная ситуа́ция
чрезвыча́йно kitobiy, yuqori "favqulodda, o'ta" чрезвыча́йно ва́жно
исключи́тельно kitobiy "istisno darajada" исключи́тельно тала́нтлив
донельзя́ og'zaki-ekspressiv "chidab bo'lmas darajada" донельзя́ надое́л
безме́рно badiiy, ko'tarinki "cheksiz" безме́рно сча́стлив

DIQQAT — registr va ma'no birikuvi: ba'zi kuchaytirgichlar ma'no bo'yicha ham tanlanadi. Кра́йне ko'proq salbiy belgi bilan (кра́йне опа́сный, кра́йне неприя́тный); ijobiy belgi bilan g'aliz: кра́йне краси́вый — noodatiy, o'rniga необыкнове́нно / порази́тельно краси́вый. Весьма́ — muloyim, rasmiy suhbat uchun; og'zaki nutqda quruq eshitiladi. Чрезвыча́йно — yuqori uslub, kundalik gapda dabdabali. C1 muallifi bu ottenkalarni his qiladi: hujjatda весьма́, ilmiy matnda чрезвыча́йно / исключи́тельно, do'st bilan о́чень yoki донельзя́.

3.6. Nega kollokatsiyani "hisoblab" bo'lmaydi — uzus va distribusiya

Kollokatsiyaning barcha qatlamini bitta g'oya birlashtiradi: bu — uzus (til odati), mantiq emas. Til shu birikmani "shunday qabul qilgan", boshqacha emas. Tilshunoslikda so'zning "kim bilan yura olishi"ni дистрибу́ция (distribusiya, tarqalish doirasi) deyishadi. Си́льный keng distribusiyaga ega (си́льный ве́тер, си́льная боль, си́льный челове́к), lekin проливно́й — tor (faqat дождь / ли́вень).

Shuning uchun:

  1. So'zma-so'z tarjima ishonchsiz. Inglizcha "make a decision/contract", o'zbekcha "shartnoma qilmoq" ta'sirida сде́лать chiqadi — lekin ruscha приня́ть реше́ние, заключи́ть догово́р.

  2. Sinonim — kollokatsiyada "do'st" emas. Оши́бка va погре́шность sinonim, lekin гру́бая оши́бка (qo'pol xato) to'g'ri, гру́бая погре́шность — g'aliz. So'zni sinonimiga almashtirsangiz, uning sheriklari birga ko'chmaydi.

  3. So'zni "sherigi bilan" yodlang. Наде́жда пита́ть / возлага́ть; дождь проливно́й; глаза́ ка́рие; догово́р заключи́ть. Karta orqasiga butun blokni yozing.

C1 tuyg'usi: kollokatsiyada "nega shunday?" degan savolning javobi yo'q — bu uzus. "Qanday tabiiy?" deb so'rang va tayyor blokni, uning registri va cheklovi bilan yodlang. Ona tili sohibi buni ming marta eshitib "his qiladi"; siz esa ongli ravishda, tabaqalab o'zlashtirasiz — bu C1 ning uslubi.

3.7. Yig'ma xarita — kollokatsiya qatlamlari

Bu jadval — darsning ish quroli. Matn yozayotganda yoki tahrir qilayotganda har vosita shu yerdan:

Qatlam Mexanizm Namuna Tipik xato
интенсифика́тор otga maxsus kuchaytiruvchi sifat проливно́й дождь, кру́глый дура́к си́льный дождь
функциона́льный глаго́л "bo'sh" fe'l + ot пита́ть наде́жду, вноси́ть вклад де́лать наде́жду
терминологи́ческий qotgan rasmiy/huquqiy klishe заключи́ть догово́р, вы́нести пригово́р сде́лать догово́р
ограни́ченная сочет. bir so'z — bitta sherik ка́рие глаза́, вороно́й конь ка́рие во́лосы
регистр "juda"ni uslubga qarab tanlash весьма́ / кра́йне / чрезвыча́йно кра́йне краси́вый

4. Ko'p misol — kollokatsiya qatlamlari kontekstda

Quyida beshta qatlamning har biri keng misollarda. Har juftda kollokatsiya ajratib ko'rsatilgan.

A) Интенсифика́торы (kuchaytiruvchi sifat + ot):

text
Це́лый день лил проливно́й дождь.              Kun bo'yi jala quydi.
На у́лице стоя́л треску́чий моро́з.             Ko'chada chirsillama sovuq turardi.
В за́ле повисла гробова́я тишина́.             Zalda o'lik sukunat cho'kdi.
Он — кру́глый дура́к, с ним не сговори́шься.   U — batamom ahmoq, kelisha olmaysiz.
Э́то глубо́кое заблужде́ние, пове́рьте.        Bu chuqur adashuv, ishoning.
Возни́кла о́страя необходи́мость в реше́нии.   Yechimga o'tkir zarurat tug'ildi.
В по́двале была́ кроме́шная тьма.             Yerto'lada zim-ziyo qorong'ilik edi.
Они́ — закля́тые враги́ уже́ мно́го лет.       Ular ko'p yildan beri ashaddiy dushman.

B) Функциона́льные глаго́лы ("bo'sh" fe'l + ot):

text
Не сто́ит пита́ть напра́сные наде́жды.         Behuda umid boqishga arzimaydi.
Он пита́ет отвраще́ние ко лжи.               U yolg'ondan jirkanadi.
Мы испы́тываем серьёзные тру́дности.         Biz jiddiy qiyinchiliklarga duch kelyapmiz.
Учёный внёс огро́мный вклад в нау́ку.        Olim fanga ulkan hissa qo'shdi.
Пришло́сь внести́ измене́ния в план.         Rejaga o'zgartirish kiritishga to'g'ri keldi.
Роди́тели возлага́ют на него́ больши́е наде́жды. Ota-ona unga katta umid bog'lagan.
Не придава́йте э́тому большо́го значе́ния.    Bunga katta ahamiyat bermang.
Проти́вник оказа́л упо́рное сопротивле́ние.   Raqib qattiq qarshilik ko'rsatdi.

C) Терминологи́ческие / rasmiy:

text
Сто́роны заключи́ли долгосро́чный догово́р.    Tomonlar uzoq muddatli shartnoma tuzdi.
Суд вы́нес обвини́тельный пригово́р.          Sud aybdorlik hukmini chiqardi.
Прокуро́р возбуди́л уголо́вное де́ло.          Prokuror jinoyat ishi qo'zg'atdi.
Свиде́тель дал правди́вые показа́ния.         Guvoh rost guvohlik berdi.
Я пода́л заявле́ние об отпуске́.              Men ta'til to'g'risida ariza berdim.
Компа́ния несёт по́лную отве́тственность.     Kompaniya to'liq javobgarlikni zimmasiga oladi.
Зако́н вступа́ет в си́лу с января́.            Qonun yanvardan kuchga kiradi.

D) Ограни́ченная сочета́емость (tor birikuvchanlik):

text
У неё краси́вые ка́рие глаза́.                U chiroyli to'q jigarrang ko'zli.
По по́лю мча́лся вороно́й конь.               Dala bo'ylab qora ot chopardi.
Э́то мой закады́чный друг с де́тства.         Bu bolalikdan jonajon do'stim.
Мой дед — зая́длый охо́тник и рыболо́в.       Bobom — ashaddiy ovchi va baliqchi.
У ма́льчика густы́е кашта́новые во́лосы.       Bolaning quyuq kashtan rang sochi bor.
Он спал непробу́дным сном.                   U qattiq uyquda edi.

E) Registr (bir ma'no — turli kuchaytirgich):

text
NEYTRAL:  Э́то о́чень ва́жный вопро́с.          Bu juda muhim masala.
RASMIY:   Э́то весьма́ актуа́льная пробле́ма.   Bu o'ta dolzarb muammo.
ILMIY:    Результа́т чрезвыча́йно ва́жен.       Natija favqulodda muhim.
KITOBIY:  Ситуа́ция кра́йне опа́сна.           Vaziyat nihoyatda xavfli.
OG'ZAKI:  Он мне донельзя́ надое́л.            U meni chidab bo'lmas darajada bezor qildi.

E'tibor bering: har qatlam o'z qonuniga bo'ysunadi. A da sifat otga "qulflangan", B da fe'l otga "yopishgan", C da butun birikma atama, D da so'z faqat bitta sherik biladi, E da esa tanlov registr bilan boshqariladi. C1 muallifi har blokdan to'g'ri, tabiiy birikmani avtomatik oladi.


5. Talaffuz bo'limi

Kollokatsiyada ikki so'z bir ohangda, deyarli bitta "blok" bo'lib aytiladi. Har juftlikni yaxlit talaffuz qilishga o'rganing.

  • проливно́й дождь /pra-liv-NÓY DÓSHT/ — дождь oxirida "ждь" "sht"/"shch"ga yaqin: "dosht". Urg'u ikkalasida ham oxirda.
  • треску́чий моро́з /tris-KÚ-chiy ma-RÓS/ — моро́з oxirida "з" "s" (jarangsizlashadi): "marós".
  • гробова́я тишина́ /gra-ba-VÁ-ya ti-shy-NÁ/ — ikkala so'zda urg'u oxirda; urg'usiz "о" "a": "grabaváya".
  • кроме́шная тьма /kra-MYÉSH-na-ya TMA/ — тьма dagi "ь" "t"ni yumshatadi: "t'ma", bir bo'g'inda.
  • пита́ть наде́жду /pi-TÁT na-DYÉ-zhdu/ — наде́жду da "жд" birga: "nadyézhdu"; urg'u "-де́-" da.
  • испы́тывать тру́дности /is-PÝ-ty-vat TRÚD-nas-ti/ — испы́тывать da urg'u boshiga yaqin "-пы́-" da; uzun fe'l, oxiri kuchsiz.
  • заключи́ть догово́р /za-klyu-CHÍT da-ga-VÓR/ — догово́р da urg'u oxirgi "о" da ( до́говор — savodsiz og'zaki variant, C1 da догово́р).
  • вы́нести пригово́р /VÝ-nis-ti pri-ga-VÓR/ — вы́нести da urg'u boshda вы́- prefiksida; пригово́р da urg'u oxirda.
  • ка́рие глаза́ /KÁ-ri-ye gla-ZÁ/ — ка́рие urg'u boshda; глаза́ urg'u oxirda: "glazá".
  • вороно́й конь /va-ra-NÓY KÓN'/ — вороно́й uch bo'g'in, urg'u oxirda: "varanóy"; конь yumshoq "n'".
  • чрезвыча́йно /chriz-vy-CHÁY-na/ — urg'u "-ча́й-" da; boshi "чрез-" qiyin undosh to'plami: "chrizvycháyna".

Ikki urg'u qoidasi: kollokatsiya — ikki so'z, har birida o'z urg'usi, ammo bir ohangda, pauzasiz aytiladi: проливно́й дождь = "pralivnóy dosht", ка́рие глаза́ = "káriye glazá" — bitta "mantiqiy blok" kabi. Reduksiya esda tursin: so'z oxiridagi jarangli undoshlar jarangsizlashadi — дождь "dosht", моро́з "marós", враг "vrak". Bu nutqni "ruscha" qiladigan muhim detal.

Urg'u-tuzoq: догово́р — urg'u oxirda ("dagavór"), до́говор emas. C1 darajada bu — savodxonlik belgisi. Ko'plikda: догово́ры ( договора́ — og'zaki-professional jargon).

Topshiriq: har blokdan bittadan iborani 3 martadan yaxlit ayting: проливно́й дождь · пита́ть наде́жду · заключи́ть догово́р · ка́рие глаза́ · чрезвыча́йно ва́жно.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
проливно́й дождь про-лив-но́й дождь jala, quyma yomg'ir Лил проливно́й дождь.
треску́чий моро́з трес-ку́-чий мо-ро́з chirsillama sovuq Стоя́л треску́чий моро́з.
кроме́шная тьма кро-ме́ш-ная тьма zim-ziyo zulmat Была́ кроме́шная тьма.
гробова́я тишина́ гро-бо-ва́-я ти-ши-на́ o'lik sukunat Повисла гробова́я тишина́.
кру́глый дура́к кру́г-лый ду-ра́к batamom ahmoq Он кру́глый дура́к.
закля́тый враг зак-ля́-тый враг ashaddiy dushman Э́то его́ закля́тый враг.
глубо́кое заблужде́ние глу-бо́-ко-е за-блуж-де́-ни-е chuqur adashuv Э́то глубо́кое заблужде́ние.
о́страя необходи́мость о́ст-ра-я не-об-хо-ди́-мость o'tkir zarurat Возни́кла о́страя необходи́мость.
насу́щная потре́бность на-су́щ-ная по-тре́б-ность dolzarb ehtiyoj Э́то насу́щная потре́бность.
пита́ть наде́жду пи-та́ть на-де́ж-ду umid boqmoq Не пита́й напра́сных наде́жд.
пита́ть иллю́зии пи-та́ть ил-лю́-зи-и xayolot surmoq Он пита́ет иллю́зии.
испы́тывать тру́дности ис-пы́-ты-вать тру́д-нос-ти qiyinchilikka duch kelmoq Мы испы́тываем тру́дности.
вноси́ть вклад вно-си́ть вклад hissa qo'shmoq Внёс большо́й вклад.
вноси́ть измене́ния вно-си́ть из-ме-не́-ни-я o'zgartirish kiritmoq Внесли́ измене́ния в план.
возлага́ть наде́жды воз-ла-га́ть на-де́ж-ды umid bog'lamoq Возлага́ют больши́е наде́жды.
оказа́ть сопротивле́ние о-ка-за́ть со-про-тив-ле́-ни-е qarshilik ko'rsatmoq Оказа́л упо́рное сопротивле́ние.
придава́ть значе́ние при-да-ва́ть зна-че́-ни-е ahamiyat bermoq Не придава́й значе́ния.
заключи́ть догово́р за-клю-чи́ть до-го-во́р shartnoma tuzmoq Заключи́ли догово́р.
вы́нести пригово́р вы́-нес-ти при-го-во́р hukm chiqarmoq Суд вы́нес пригово́р.
возбуди́ть де́ло воз-бу-ди́ть де́-ло ish qo'zg'atmoq Возбуди́ли уголо́вное де́ло.
дать показа́ния дать по-ка-за́-ни-я guvohlik bermoq Свиде́тель дал показа́ния.
пода́ть заявле́ние по-да́ть за-яв-ле́-ни-е ariza bermoq Пода́л заявле́ние.
ка́рие глаза́ ка́-ри-е гла-за́ to'q jigarrang ko'z У неё ка́рие глаза́.
вороно́й конь во-ро-но́й конь qora ot Мча́лся вороно́й конь.
закады́чный друг за-ка-ды́ч-ный друг jonajon do'st Мой закады́чный друг.
зая́длый охо́тник за-я́д-лый о-хо́т-ник ashaddiy ovchi Он зая́длый охо́тник.
весьма́ весь-ма́ o'ta, ancha (kitobiy) Весьма́ ва́жный вопро́с.
кра́йне кра́й-не nihoyatda Кра́йне опа́сно.
чрезвыча́йно чрез-вы-ча́й-но favqulodda, o'ta Чрезвыча́йно ва́жно.

Yodlash qoidasi: bu darsda so'zni hech qachon yolg'iz yodlamang — doim turi va sherigi bilan. (1) Интенсифика́тор: sifatni oti bilan (проливно́й дождь, ка́рие глаза́). (2) Funksional fe'l: otni fe'li bilan (наде́жда пита́ть/возлага́ть, сопротивле́ние оказа́ть). (3) Terminologik: butun klishe bir atama (заключи́ть догово́р). (4) Registr: har kuchaytirgichni uslubi bilan (весьма́ — rasmiy, донельзя́ — og'zaki). Anki kartochkasi orqasiga: (1) butun blok, (2) qatlam turi, (3) bir misol.


7. Dialog

Ikki hamkasb — huquqshunos Ти́мур va yosh jurnalist Ди́на — sud reportaji matni ustida ishlashmoqda.

text
Ди́на:  Ти́мур, я написа́ла: «Судья́ сде́лал        — Timur, men yozdim: "Sudya
        пригово́р». Пра́вильно?                       hukm qildi". To'g'rimi?

Ти́мур: Нет, э́то гру́бая оши́бка. Пригово́р         — Yo'q, bu qo'pol xato. Hukm
        не «де́лают», а **выно́сят**. Судья́          "qilinmaydi", balki **chiqariladi**.
        **вы́нес пригово́р**. Э́то юриди́ческий         Sudya hukm chiqardi. Bu — huquqiy
        те́рмин, его́ нельзя́ меня́ть.                 atama, uni o'zgartirib bo'lmaydi.

Ди́на:  Поняла́. А да́льше: «Прокуро́р откры́л       — Tushundim. Keyin: "Prokuror ish
        де́ло»?                                       ochdi"?

Ти́мур: В разгово́ре — мо́жно, но в тексте́ —         — Suhbatda — mumkin, lekin matnda —
        **возбуди́л де́ло**. Устойчивое              **ish qo'zg'atdi**. Barqaror
        сочета́ние.                                    birikma.

Ди́на:  А про свиде́теля я написа́ла «сказа́л        — Guvoh haqida "guvohlikni aytdi"
        показа́ния».                                  deb yozdim.

Ти́мур: То́же не так. Показа́ния **даю́т**:           — Bu ham noto'g'ri. Guvohlik
        свиде́тель **дал показа́ния**. Ви́дишь,       **beriladi**: guvoh guvohlik berdi.
        в юриди́ческом языке́ ка́ждое сло́во          Ko'ryapsanmi, huquqiy tilda har so'z
        име́ет **свой** глаго́л.                       o'z fe'liga ega.

Ди́на:  А в конце́ я хоте́ла напи́сать, что де́ло    — Oxirida yozmoqchi edim, ish "juda
        «о́чень ва́жное».                             muhim".

Ти́мур: Для аналити́ческой статьи́ лу́чше            — Tahliliy maqola uchun "o'ta
        **весьма́ ва́жное** или **чрезвыча́йно**.     muhim" yoki "favqulodda" yaxshiroq.
        «О́чень» — сли́шком разгово́рно.               "Juda" — o'ta og'zaki.

Ди́на:  Зна́чит, «весьма́ ва́жное де́ло, кото́рое     — Ya'ni "o'ta muhim ish, u
        привлекло́ **при́стальное внима́ние**»?        **diqqat-e'tibor** tortdi"?

Ти́мур: Вот и́менно! «**При́стальное внима́ние**» —    — Ana shu! "Sinchkov e'tibor" —
        то́чная коллока́ция. Не «си́льное»,           aniq kollokatsiya. "Kuchli" emas,
        а и́менно «при́стальное». Тепе́рь текст        aynan "sinchkov". Endi matn
        звучи́т профессиона́льно.                      professional yangraydi.

E'tibor bering: bu dialogda C1 ning uch nozik ko'nikmasi ko'rsatildi: (1) terminologik kollokatsiya almashib bo'lmasligi (вы́нести пригово́р, возбуди́ть де́ло, дать показа́ния — har otga "o'z fe'li"); (2) registr tanlash (о́чень весьма́ / чрезвыча́йно rasmiy matn uchun); (3) aniq intensifikator (при́стальное внима́ние — "sinchkov e'tibor", си́льное emas). Aynan shu — "kollokatsiyani bilaman" dan "kollokatsiyani his qilaman" ga o'tishning belgisi.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Universal си́льный ni intensifikator o'rniga qo'yish: си́льный дождь, си́льный моро́з, си́льная тьма. проливно́й дождь, треску́чий моро́з, кроме́шная тьма. Sabab: rus tili har ot uchun kuchaytirgichni maxsus sifat bilan beradi. Си́льный faqat ba'zi ot bilan (си́льный ве́тер, си́льная боль); yomg'ir/sovuq/zulmat esa o'z sifatini talab qiladi.

  • Funksional fe'lni universal де́лать / дать / име́ть bilan almashtirish: де́лать наде́жду, дать сопротивле́ние, име́ть вклад. пита́ть / возлага́ть наде́жду, оказа́ть сопротивле́ние, вноси́ть вклад. Sabab: har mavhum ot o'z funksional fe'lini talab qiladi (kollokatsiya). Де́лать universal emas.

  • Terminologik klisheni so'zma-so'z tarjima qilish (inglizcha "make a contract" ta'sirida): сде́лать догово́р, сде́лать пригово́р. заключи́ть догово́р, вы́нести пригово́р. Sabab: huquqiy birikma — atama, yaxlit va o'zgarmas; fe'l almashtirilmaydi.

  • Cheklangan birikuvchan so'zni "begona" ot bilan qo'shish: ка́рие во́лосы, вороно́й кот, закады́чный сосе́д. ка́рие глаза́ (soch — кашта́новые), вороно́й конь (mushuk — чёрный), закады́чный друг. Sabab: bu so'zlar bitta sherik bilangina yashaydi; boshqa otga o'tsa — xato.

  • Registrni buzish — rasmiy matnda og'zaki о́чень, yoki kundalik gapda dabdabali чрезвыча́йно: (hujjatda) о́чень ва́жный; (do'stga) чрезвыча́йно уста́л. (hujjatda) весьма́ / чрезвыча́йно ва́жный; (do'stga) о́чень / стра́шно уста́л. Sabab: kuchaytirgich registrga mos bo'lishi shart; noto'g'ri qatlam matnni "g'aliz" qiladi.

  • "Yaqin, lekin noto'g'ri" sinonimni tanlash: глубо́кая оши́бка (o'rniga гру́бая), си́льное внима́ние (o'rniga при́стальное), кре́пкий дождь. гру́бая оши́бка (qo'pol xato), при́стальное внима́ние (sinchkov e'tibor), проливно́й дождь. Sabab: sinonim so'z kollokatsiyada "do'st" emas — sheriklari birga ko'chmaydi. Глубо́кий заблужде́ние bilan, оши́бка гру́бая bilan.

  • Urg'u-tuzoq: до́говор (og'zaki-professional), ка́рий ni "kári" deb. догово́р (urg'u oxirda), ка́рие (urg'u boshda). Sabab: C1 da adabiy urg'u — savodxonlik belgisi.

Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)

text
1. Всю ночь шёл си́льный дождь.            (intensifikator)
2. Дире́ктор и рабо́чий сде́лали догово́р.  (terminologik)
3. У ма́льчика ка́рие во́лосы.             (tor birikuvchanlik)
4. Не на́до де́лать напра́сные наде́жды.    (funksional fe'l)
5. (в отчёте) Э́то о́чень серьёзная пробле́ма. (registr — rasmiy variant)

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Har otga to'g'ri intensifikator (kuchaytiruvchi sifat)ni qo'ying (проливно́й / треску́чий / кроме́шная / гробова́я / закля́тый):

1. ___ дождь        4. ___ тишина́
2. ___ моро́з        5. ___ враг
3. ___ тьма

Mashq 2. Har otga funksional fe'lini ulang (пита́ть / испы́тывать / вноси́ть / возлага́ть / оказа́ть):

1. ___ наде́жду        4. ___ вклад
2. ___ тру́дности       5. ___ сопротивле́ние
3. ___ наде́жды (на)

Mashq 3. Terminologik kollokatsiyani to'g'ri fe'l bilan to'ldiring (заключи́ть / вы́нести / возбуди́ть / дать / пода́ть):

1. ___ догово́р        4. ___ показа́ния
2. ___ пригово́р        5. ___ заявле́ние
3. ___ уголо́вное де́ло

Mashq 4. Cheklangan birikuvchan sifatga yagona sherigini toping va to'g'ri variantni tanlang:

1. ка́рие (глаза́ / во́лосы)
2. вороно́й (конь / кот)
3. закады́чный (друг / сосе́д)
4. зая́длый (охо́тник / врач)
5. кашта́новые (глаза́ / во́лосы)

Mashq 5. Registr — berilgan kontekstga mos kuchaytirgichni tanlang (о́чень / весьма́ / чрезвыча́йно / кра́йне / донельзя́):

1. (rasmiy hujjatda) Э́то ___ актуа́льный вопро́с.
2. (ilmiy maqolada) Да́нные ___ ва́жны для нау́ки.
3. (do'st bilan chatda) Он мне ___ надое́л!
4. (rasmiy ogohlantirish) Ситуа́ция ___ опа́сна.

Mashq 6. "Yaqin, lekin noto'g'ri" sinonimni to'g'rilang:

1. глубо́кая оши́бка         ___ оши́бка
2. си́льное внима́ние        ___ внима́ние
3. кре́пкий дождь           ___ дождь
4. большо́е заблужде́ние     ___ заблужде́ние

Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:

1. Компа́ния сде́лала догово́р на год.
2. Всю ночь был си́льный моро́з.
3. У неё краси́вые ка́рие во́лосы.
4. Ро́дители де́лают на сы́на больши́е наде́жды.
5. (в докла́де) Тема о́чень ва́жная.

Mashq 8. O'zbekchadan ruschaga o'giring (to'g'ri kollokatsiya va urg'u bilan):

1. Kun bo'yi jala quydi.
2. Tomonlar shartnoma tuzdi.
3. Ota-ona unga katta umid bog'lagan.
4. Uning to'q jigarrang chiroyli ko'zlari bor.
5. (rasmiy) Bu o'ta muhim masala.
6. Guvoh rost guvohlik berdi.

Mashq 9 (ijodiy). Har qatlamdan bittadan kollokatsiya ishlatib, o'zingiz haqingizda yoki atrofingiz haqida 5 ta gap tuzing:

1. bitta intensifikator (masalan: проливно́й дождь / кру́глый дура́к)
2. bitta funksional fe'l (masalan: пита́ть наде́жду / вноси́ть вклад)
3. bitta terminologik klishe (masalan: пода́ть заявле́ние)
4. bitta cheklangan birikma (masalan: ка́рие глаза́ / закады́чный друг)
5. bitta registr-kuchaytirgich (masalan: весьма́ / чрезвыча́йно)

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

Wisar platformasidagi AI suhbatdosh bilan kollokatsiyani mashq qiling — AI qatlam turini, so'z tanlashni va registrni tekshiradi.

  1. Intensifikator drill: Wisar AIdan 10 ta ot bering (дождь, моро́з, тьма, тишина́, дура́к, враг, заблужде́ние, необходи́мость, ста́рость, сон). Har biriga to'g'ri kuchaytiruvchi sifatni tanlab, gap tuzing. AI qaysi sifat to'g'ri va nega си́льный mos kelmasligini izohlasin.

  2. Funksional fe'l tanlash: AIdan 8 ta mavhum ot bersin (наде́жда, иллю́зии, тру́дности, вклад, измене́ния, сопротивле́ние, значе́ние, отве́тственность). Har biriga to'g'ri funksional fe'lni ulang va aniqlovchi sifat qo'shing (masalan: пита́ть напра́сные наде́жды). AI kollokatsiya to'g'ri-noto'g'ri ekanini tekshirsin.

  3. Terminologik matn: AIga qisqa "sud/rasmiy hujjat" parchasini yozing, unda kamida 5 ta terminologik kollokatsiya bo'lsin (заключи́ть догово́р, вы́нести пригово́р, возбуди́ть де́ло, дать показа́ния, пода́ть заявле́ние). AI har birining fe'li to'g'ri ekanini va so'zma-so'z tarjima xatosi (сде́лать догово́р) yo'qligini baholasin.

  4. Registr transformatsiyasi: AIdan 5 ta gap bersin, har birida о́чень bo'lsin. Har birini kontekstga qarab весьма́ / кра́йне / чрезвыча́йно / донельзя́ bilan almashtiring; AI registr to'g'ri o'zgardimi, ma'no saqlandimi — baholasin.

  5. "Yaqin sinonim" ovi: AIdan ataylab noto'g'ri sinonimli iboralar ro'yxatini bersin (глубо́кая оши́бка, си́льное внима́ние, кре́пкий дождь), siz har birini to'g'ri kollokatsiyaga tuzating va nega sinonim mos kelmasligini ayting.

Maqsad: kamida 10 ta to'g'ri intensifikator, 8 ta funksional fe'l (kollokatsiya + sifat) va 5 ta terminologik klishe yozing, 5 ta gapni registr bo'yicha transformatsiya qiling va 5 ta "yaqin sinonim" xatosini tuzating; AI ularni "kollokatsiya tabiiy, registr o'z o'rnida" deb tasdiqlaguncha qayta ishlang.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim):

  1. Всю ночь шёл проливно́й дождь (не си́льный). 2. Дире́ктор и рабо́чий заключи́ли догово́р (не сде́лали). 3. У ма́льчика кашта́новые во́лосы (ка́рие — faqat ko'z). 4. Не на́до пита́ть напра́сные наде́жды (не де́лать). 5. (в отчёте) Э́то весьма́ / чрезвыча́йно серьёзная пробле́ма (rasmiy registr).

Mashq 1: 1. проливно́й дождь; 2. треску́чий моро́з; 3. кроме́шная тьма; 4. гробова́я тишина́; 5. закля́тый враг.

Mashq 2: 1. пита́ть наде́жду; 2. испы́тывать тру́дности; 3. возлага́ть наде́жды (на); 4. вноси́ть вклад; 5. оказа́ть сопротивле́ние.

Mashq 3: 1. заключи́ть догово́р; 2. вы́нести пригово́р; 3. возбуди́ть уголо́вное де́ло; 4. дать показа́ния; 5. пода́ть заявле́ние.

Mashq 4: 1. глаза́ (ка́рие глаза́; soch — кашта́новые); 2. конь (вороно́й конь; mushuk — чёрный); 3. друг (закады́чный друг); 4. охо́тник (зая́длый охо́тник); 5. во́лосы (кашта́новые во́лосы).

Mashq 5: 1. весьма́ (rasmiy); 2. чрезвыча́йно (ilmiy); 3. донельзя́ (og'zaki-ekspressiv); 4. кра́йне (salbiy belgi bilan, rasmiy ogohlantirish).

Mashq 6: 1. гру́бая оши́бка (qo'pol xato; глубо́кий заблужде́ние); 2. при́стальное внима́ние (sinchkov e'tibor); 3. проливно́й дождь; 4. глубо́кое заблужде́ние (большо́е emas).

Mashq 7:

  • Компа́ния заключи́ла догово́р на год. (заключи́ть, не сде́лать)
  • Всю ночь был треску́чий моро́з. (треску́чий, не си́льный)
  • У неё краси́вые ка́рие глаза́. (глаза́, не во́лосы)
  • Роди́тели возлага́ют на сы́на больши́е наде́жды. (возлага́ть, не де́лать)
  • (в докла́де) Те́ма весьма́ / чрезвыча́йно ва́жная. (rasmiy registr, не о́чень)

Mashq 8 (namuna javoblar):

  1. Це́лый день лил проливно́й дождь.
  2. Сто́роны заключи́ли догово́р.
  3. Роди́тели возлага́ют на него́ больши́е наде́жды.
  4. У неё краси́вые ка́рие глаза́.
  5. Э́то весьма́ (чрезвыча́йно) ва́жный вопро́с.
  6. Свиде́тель дал правди́вые показа́ния.

Mashq 9 (namuna javoblar): На у́лице лил проливно́й дождь, и я не вы́шел из до́ма. Я пита́ю наде́жду сдать экза́мен на отли́чно. Вчера́ я по́дал заявле́ние на но́вую рабо́ту. Мой закады́чный друг живёт в сосе́днем до́ме. Для меня́ э́то весьма́ ва́жное реше́ние. (O'z javobingiz — asosiysi har qatlamning kollokatsiyasini to'g'ri va tabiiy qo'llash.)


12. Xulosa va keyingi dars

Bugun siz o'rgandingiz:

  • Интенсифика́торы — "kuchli/mutlaq" ma'nosini rus tili har ot uchun maxsus sifat bilan beradi: проливно́й дождь, треску́чий моро́з, кроме́шная тьма, гробова́я тишина́, кру́глый дура́к, закля́тый враг, глубо́кое заблужде́ние, о́страя необходи́мость. Bu sifatlar "asl" ma'nosini yo'qotib, kuchaytirgichga aylangan; universal си́льный / по́лный mos kelmaydi.
  • Функциона́льные глаго́лы (bo'sh fe'llar) — ma'nosi xiralashgan fe'l + ot: пита́ть наде́жду / иллю́зии, испы́тывать тру́дности, вноси́ть вклад / измене́ния, возлага́ть наде́жды, оказа́ть сопротивле́ние, придава́ть значе́ние. Har ot o'z fe'lini talab qiladi; ular oddiy fe'ldan rasmiyroq va otni sifat bilan boyitishga imkon beradi.
  • Терминологи́ческие / rasmiy klishe — huquq va ish yuritishning "qotgan" atamalari: заключи́ть догово́р, вы́нести пригово́р, возбуди́ть де́ло, дать показа́ния, пода́ть заявле́ние, вступи́ть в си́лу. Yaxlit, o'zgarmas; so'zma-so'z tarjima (сде́лать догово́р) — tipik xato.
  • Ограни́ченная сочета́емость — bir so'z, bitta sherik: ка́рие faqat глаза́, вороно́й faqat конь, закады́чный faqat друг, зая́длый faqat охо́тник. "To'q jigarrang/qora" tushunchasi obyektga qarab boshqa-boshqa so'z (ка́рие ko'z, кашта́новые soch, вороно́й ot) bilan beriladi.
  • Registr — bitta "kuchaytiruvchi" ma'noni uslubga qarab tanlang: о́чень (neytral), весьма́ / кра́йне / чрезвыча́йно / исключи́тельно (kitobiy-rasmiy), донельзя́ / безме́рно (ekspressiv). Кра́йне ko'proq salbiy belgi bilan.
  • Asosiy ko'nikma: kollokatsiya — uzus (til odati), mantiq emas. "Nega shunday?" emas, "qanday tabiiy?" deb so'rang. So'zni hech qachon yolg'iz yodlamang — turi va sherigi bilan yodlang, sinonimga ishonmang (sheriklari birga ko'chmaydi), registrga mos tanlang.

Eslatib qo'yamiz: kollokatsiya — nutqni "ona tili sohibinikidek" qiladigan eng nozik qatlam. Grammatikangiz benuqson bo'lsa ham, глубо́кая оши́бка yoki си́льный чай darrov "chet ellik"ni fosh qiladi. To'g'ri so'z tanlash — bu bilim emas, odat; uni ro'yxat bo'yicha, blok-blok, registri va cheklovi bilan o'zlashtiring. C1 muallifi har otni ko'rganda uning "tabiiy sherigi" miyasida avtomatik yonadi.

Keyingi dars — C1 — 18-dars: Paronimlar — chuqur (парони́мы, паронома́зия, тонкие семанти́ческие разли́чия, типичные оши́бки словоупотребле́ния). Bugun siz so'zlarning tabiiy do'stligini (kollokatsiya) chuqur ko'rdingiz — qaysi so'z qaysi so'z bilan yuradi. Keyingi darsda esa nigohni bitta so'zning ichiga qaratamiz: shakli o'xshash, lekin ma'nosi boshqa-boshqa so'zlar — парони́мы (эффекти́вный эффе́ктный, представить предоставить, ды́шащий дыша́щий, оде́ть наде́ть). Kollokatsiya "qaysi so'z bilan" desa, paronimiya "qaysi shakl, qaysi ma'no" deydi. Ikkovi birga — C1 leksik aniqligining ikki qanoti: biri so'zni to'g'ri sherik bilan qo'yadi, ikkinchisi to'g'ri so'zni tanlaydi. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C1 — 17-dars: Kollokatsiyalar — ilg'or (сочета́емость слов, интенсифика́торы, функциона́льные глаго́лы, узуа́льные и терминологи́ческие сочета́ния) — Wisar