C1 — 5-dars: Kelishik — nozik variantlar (вариати́вные паде́жные фо́рмы: ча́ю/ча́я, в лесу́/о ле́се, носко́в/чуло́к)
C1 — ILG'OR · 5-dars
1. Dars nomi va maqsad
B1 va B2 darajalarida siz rus kelishiklarini tizim sifatida o'zlashtirdingiz: qaysi savol qaysi kelishikni chaqiradi, qaysi fe'l qaysi kelishikni boshqaradi, murakkab son otga qanday moslashadi. O'shanda kelishik tugashlari siz uchun bitta to'g'ri javob edi: ча́я — qaratqich, в ле́се — o'rin, носко́в — qaratqich ko'plik. Har bir katakning bitta shakli bor deb o'ylab keldingiz.
C1 darajada shu ishonch buziladi — va bu yaxshi. Chunki jonli rus tilida bir xil so'z, bir xil kelishikda ikki xil tugash olishi mumkin: ста́кан ча́я ham, ста́кан ча́ю ham to'g'ri; в о́тпуске ham, в отпуску́ ham eshitiladi; килогра́мм помидо́ров ham, килогра́мм помидо́р ham gazetada uchraydi. Bular xato emas — bular variantlar (вариати́вные фо́рмы). Ular orasidagi tanlov ma'no, uslub (register), urg'u va hatto so'zlovchining yoshiga bog'liq.
Aynan shu variantlarni his qilish — native tuyg'usining eng nozik qatlami. Chet ellik odam в лесу́ va о ле́се ni chalkashtirsa yoki килограмм помидор deb aytib qo'ysa, gap "tushunarli" bo'ladi, lekin quloqqa "kitobdan o'rganilgan" bo'lib eshiladi. C1 da siz shu darajadan yuqoriga chiqasiz: qaysi variant qachon, nima uchun ishlatilishini bilib tanlaysiz.
Bugungi darsda oltita nozik zonani ochamiz:
- Роди́тельный da -у/-ю — qismlovchi (partitiv) tugash: вы́пить ча́ю, ло́жка са́хару (modda qismi);
- Предло́жный da -у/-е — "o'rin kelishigi" (ме́стный паде́ж): в лесу́ (joy) о ле́се (mavzu);
- Вини́тельный da jonli/jonsiz nozik hollari (вы́йти в лю́ди, ot metonimiyasi);
- Роди́тельный ko'plik nol tugash variantlari: носко́в чуло́к, помидо́ров помидо́р, грамм гра́ммов;
- Твори́тельный da -ой/-ою — kitobiy variant: руко́й руко́ю;
- Ism va familiyalar turlanishidagi nozikliklar (Да́рвином, chet el familiyalari, -о/-ых bilan tugaganlar).
Norma va uzus: bu darsda ikkita tushuncha yonma-yon yuradi. Но́рма (me'yor) — lug'at va grammatika tavsiya qiladigan shakl. У́зус (jonli qo'llanish) — odamlar amalda gapiradigan shakl. Ular ko'pincha mos kelmaydi: килограмм помидо́ров — norma, килограмм помидо́р — keng tarqalgan uzus. C1 da siz ikkalasini ham tanishingiz, lekin norma tomonda turishingiz kerak.
2. Takror — kelishiklar tizimi (C1 ga tayyorgarlik)
Nozik variantlarni ko'rishdan oldin oltita kelishikning "standart" shaklini mustahkam tiklaymiz. Variant — bu har doim standartdan chetlanish, shuning uchun avval standartni aniq bilish shart.
| Kelishik | Savol | Standart namuna |
|---|---|---|
| имени́тельный (bosh) | кто? что? | чай, лес, но́га, оте́ц |
| роди́тельный (qaratqich) | кого́? чего́? | ча́я, ле́са, ноги́, отца́ |
| да́тельный (jo'nalish) | кому́? чему́? | ча́ю, ле́су, ноге́, отцу́ |
| вини́тельный (tushum) | кого́? что? | чай, лес, но́гу, отца́ |
| твори́тельный (vosita) | кем? чем? | ча́ем, ле́сом, ного́й, отцо́м |
| предло́жный (o'rin) | о ком? о чём? | о ча́е, о ле́се, о ноге́, об отце́ |
B1–B2 dan uchta tayanch qoida (bugun ustiga variant quriladi):
1. Р.ед. (m): -а / -я ча́я, ле́са (bugun: qo'shimcha -у/-ю varianti)
2. П.ед. (m): -е о ле́се (bugun: qo'shimcha urg'uli -у́ varianti)
3. Р.мн.: -ов / -ей / Ø столо́в, ноче́й, книг (bugun: nol -ов tanlovi)Muhim bog'lanish: e'tibor bering — ча́ю shakli ikki joyda paydo bo'ladi. Standart tizimda ча́ю — bu дательный (kimga? chayga? — рад ча́ю). Bugun ko'radigan ча́ю esa родительный ning maxsus varianti (вы́пить ча́ю — "chaydan bir oz"). Tashqi shakl bir xil, vazifa boshqacha. Xuddi shu tarzda в лесу́ — предло́жный ning maxsus varianti bo'lib, standart ле́су (дательный, "o'rmonga") bilan tashqaridan yaqin. C1 tuyg'usi — aynan shu ustma-tushlarni ajrata olish.
Tez sinov: в лесу́ qaysi kelishik? о ле́се qaysi kelishik? Ikkalasi ham "o'rmon" haqida — farqi nimada? (Javob 3.2 da: ikkalasi ham предло́жный, lekin -у́ joyni, -е mavzuni bildiradi.)
3. Asosiy tushuntirish (chuqur)
3.1. РОДИТЕЛЬНЫЙ -у/-ю — qismlovchi (partitivnyy) tugash
Ba'zi erkak rod otlar qaratqich kelishikda standart -а/-я o'rniga qo'shimcha -у/-ю shaklini olishi mumkin. Bu — партити́в (qismlovchi qaratqich): butun moddadan bir qism, bir oz ma'nosini bildiradi. Faqat sanab bo'lmaydigan (moddiy, mavhum) otlarda uchraydi: чай, са́хар, суп, мёд, наро́д, снег...
Asosiy farq — "butun" "qism":
цена́ ча́я chayning narxi (butun modda, umuman -а, standart)
вы́пить ча́ю (bir oz) chay ichmoq (qism, "chaydan" -у, partitiv)
произво́дство са́хара shakar ishlab chiqarish (umuman -а)
ло́жка са́хару bir qoshiq shakar (qism -у)
запах су́па sho'rvaning hidi (butun -а)
нали́ть супу (bir oz) sho'rva quymoq (qism -у)Ya'ni -у faqat "miqdor / qism" mantig'ida yashaydi: доба́вить пе́рцу (bir oz qalampir qo'shmoq), кусо́к сы́ру (bir bo'lak pishloq), ча́шка ко́фейку, мно́го наро́ду (ko'p xalq).
| So'z | Standart (butun) | Partitiv (qism) | Misol |
|---|---|---|---|
| чай | ча́я | ча́ю | Нале́й мне ча́ю. |
| са́хар | са́хара | са́хару | Доба́вь са́хару. |
| суп | су́па | су́пу | Хо́чешь су́пу? |
| наро́д | наро́да | наро́ду | Ско́лько наро́ду! |
| мёд | мёда | мёду | Ло́жка мёду. |
| ко́фе (kam) | — | ко́фейку | Ча́шечку ко́фейку? |
C1 haqiqati — bugun -у SUSAYMOQDA: zamonaviy rus tilida qismlovchi -у shakli kamayib bormoqda va ko'proq -а g'olib chiqmoqda. Стака́н ча́я endi стака́н ча́ю dan tez-tez eshitiladi va ikkalasi ham to'g'ri. -у hozir asosan uchta holatda "tirik" qoladi:
- turg'un iboralarda (frazeologizm): ни ша́гу наза́д, с гла́зу на́ глаз, без го́ду неде́ля, наде́лать шу́му, спо́ру нет, умере́ть с го́лоду;
- kichraytirma / so'zlashuv shaklda: ча́йку, коньячку́, сахарку́, кваску́;
- inkor + miqdor ottenkasida: ни ро́ду ни пле́мени. Neytral yozma matnda esa -а ni tanlang: ча́шка ча́я, кило́ са́хара. Xato qilmaslikning eng xavfsiz yo'li — -а har doim to'g'ri, -у faqat yuqoridagi zonalarda.
Turg'un iboralar (bu yerda faqat -у, -а mumkin emas):
Ни ша́гу наза́д! Bir qadam ham orqaga emas!
Они́ говори́ли с гла́зу на глаз. Ular yuzma-yuz gaplashdi.
Мы зна́комы без го́ду неде́лю. Endigina tanishmiz (juda yaqinda).
Нет ху́да без добра́... сро́ду не ви́дел. Umrimda ko'rmaganman.3.2. ПРЕДЛОЖНЫЙ -у/-е — "o'rin kelishigi" (ме́стный паде́ж)
Bu — bugungi darsning eng muhim va eng chiroyli qismi. Bir qator erkak rod ot предло́жный (o'rin) kelishikda ikki xil tugash oladi va tanlov ma'noni butunlay o'zgartiradi:
- urg'uli -у́ — JOY, o'rin ma'nosi (в чём? где? — qayerda?). Odatda в yoki на predlogi bilan;
- -е — MAVZU, ob'yekt ma'nosi (о чём? — nima haqida?). Odatda о predlogi bilan.
Я гуля́л в лесу́. O'rmonda sayr qildim. (JOY -у́, urg'uli)
Мы говори́ли о ле́се. O'rmon haqida gaplashdik. (MAVZU -е)
Де́ти игра́ют в саду́. Bolalar bog'da o'ynayapti. (JOY -у́)
В "Вишнёвом са́де" Че́хова... Chexovning "Gilos bog'i"da... (asar haqida -е)
Кора́бль на берегу́. Kema qirg'oqda. (JOY -у́)
Мы говори́м о бе́реге. Qirg'oq haqida gaplashamiz. (MAVZU -е)Diqqat qiling: в "Вишнёвом са́де" da -е kelishi bejiz emas — u yerda gap fizik bog' haqida emas, balki pyesa nomi (mavhum ob'yekt) haqida, shuning uchun mavzu-shakli.
Eng ko'p uchraydigan -у́ oluvchi otlar (yodlang):
| Bosh k. | O'rin -у́ (JOY) | Mavzu -е | O'zbekcha (joy) |
|---|---|---|---|
| лес | в лесу́ | о ле́се | o'rmonda |
| сад | в саду́ | о са́де | bog'da |
| бе́рег | на берегу́ | о бе́реге | qirg'oqda |
| год | в году́ | о го́де | yilda |
| край | на краю́ | о кра́е | chetida |
| пол | на полу́ | о по́ле* | polda |
| у́гол | в углу́ | об угле́ | burchakda |
| шкаф | в шкафу́ | о шка́фе | shkafda |
| мост | на мосту́ | о мо́сте | ko'prikda |
| пост | на посту́ | о по́сте | postda |
| снег | в снегу́ | о сне́ге | qorda |
| ряд | в ряду́ | о ря́де | qatorda |
| Крым | в Крыму́ | о Кры́ме | Qrimda |
| Дон | на Дону́ | о До́не | Donda |
| ад / рай | в аду́ / в раю́ | об а́де / о ра́е | do'zaxda / jannatda |
| час | в кото́ром часу́ | о ча́се | soat nechada |
* о по́ле (pol haqida) va о по́ле (dala haqida, "по́ле") shakli bir xil — kontekst ajratadi.
Nozik farq — hamma so'zda ham -у yo'q: bu ro'yxat yopiq (cheklangan). Ko'pchilik otda faqat -е bo'ladi: в до́ме (в дому́ — faqat turg'un/eskirgan), в го́роде (в городу́ — dialekt), в теа́тре (в театру́ — noto'g'ri). Shuning uchun -у́ ni so'zma-so'z yodlash kerak — uni "qoida" bo'yicha yasab bo'lmaydi.
Ba'zi so'zlarda ikkala variant ham JOY, lekin uslub farqi bilan:
textв о́тпуске (neytral, yozma) в отпуску́ (so'zlashuv) — ta'tilda в це́хе (neytral) в цеху́ (kasbiy nutq) — sexda в аэропо́рте (norma) в аэропорту́ (keng uzus) — aeroportda на ду́бе (norma) на дубу́ (xalq/she'r) — emandaBu yerda ma'no bir xil (ikkalasi ham "joy"), lekin -у́ ko'proq og'zaki/kasbiy, -е kitobiy-neytral.
3.3. ВИНИТЕЛЬНЫЙ — jonli/jonsizlik nozikliklari
B1 da qoidani bilib olgansiz: jonli ot (одушевлённое) tushum kelishigida qaratqich shaklini oladi (ви́жу бра́та), jonsiz — bosh shaklini (ви́жу дом). C1 da bu qoidaning chegara hollari muhim.
(1) Metonimiya — ot "jonli"dan "jonsiz"ga o'tadi:
Я слу́шаю Чайко́вского. Chaykovskiyni tinglayman. (kompozitor jonli: -ого)
Я купи́л Чайко́вского. Chaykovskiyni sotib oldim. (uning DISKINI, lekin baribir jonli!)
но:
Я чита́ю "Войну́ и мир". "Urush va tinchlik"ni o'qiyman. (asar nomi jonsiz)(2) Turg'un iboralarda "jonli"ning kutilmagan shakli:
вы́йти в лю́ди odam qatoriga qo'shilmoq (в + бош k. ko'plik, jonli bo'lsa ham!)
пойти́ в со́лдаты askarlikka bormoq (в + бош k. — "kasbga o'tish")
взять в жёны xotinlikka olmoq
подда́ться в бе́гство qochishga tushmoqBu iboralarda в + винительный dan keyin jonli ot bosh kelishik ko'plik shaklini oladi (в лю́ди, emas в люде́й), chunki bu yerda "shaxs" emas, holat / toifa ma'nosi bor.
(3) Ba'zi otlarda jonli/jonsizlik ikkilanadi (norma o'zgarib turadi):
изучать бакте́рий / бакте́рии bakteriyalarni o'rganmoq (ikkalasi mumkin)
рассма́тривать микро́бов / микро́бы mikroblarni ko'rmoq
но: убить ви́рус (не ви́руса) virusni yo'q qilmoq (ви́рус — jonsiz sanaladi)C1 kaliti: jonli/jonsizlik — bu grammatik kategoriya, biologik emas. Мертве́ц, поко́йник, ку́кла, туз, валет, ро́бот — grammatik jihatdan jonli (ви́жу мертвеца́, короля́, ту́за), garchi "tirik" bo'lmasa ham. Aksincha, труп (murda), наро́д, толпа́ — jonsiz (ви́жу труп, толпу́). Buni mantiq bilan emas, an'ana bilan yodlash kerak.
3.4. РОДИТЕЛЬНЫЙ ko'plik — nol tugash -ов tanlovi
Bu — o'zbek (va hatto rus) o'quvchilar uchun eng chalkash zona. Qaratqich ko'plikda ba'zi erkak rod otlar nol tugash (Ø), ba'zilari -ов oladi — va bu ba'zan ikkala shaklga yo'l qo'yadi. Bu yerda "mantiq" kam, ro'yxat ko'p.
(a) NOL tugash oladigan an'anaviy guruhlar (norma — Ø, -ов XATO):
JUFT narsa / kiyim: па́ра чуло́к (paypoq — uzun), сапо́г, боти́нок, вале́нок, пого́н, ма́нжет
MILLAT (ba'zi): мно́го грузи́н, армя́н, цыга́н, солда́т, партиза́н, гуса́р
O'LCHOV (an'anaviy): сто вольт, ампе́р, ватт, аршинYa'ni: па́ра чуло́к (Ø), отря́д солда́т (Ø), пять грузи́н (Ø).
(b) -ОВ oladigan guruhlar (norma — -ов, Ø xato):
KIYIM (kalta / boshqa): па́ра носко́в (kalta paypoq!), гольфо́в
MEVA / SABZAVOT: кило́ помидо́ров, апельси́нов, мандари́нов, бана́нов, баклажа́нов, лимо́нов
MILLAT (ko'pi): мно́го тата́р... нет: узбе́ков, кази́хов, таджи́ков, монго́лов
O'LCHOV: мно́го гра́ммов, килогра́ммов, гекта́ровYa'ni: па́ра носко́в (-ов!), кило́ помидо́ров (-ов), пять килогра́ммов.
Eng mashhur juftlik — чуло́к носко́в: eslab qolish uchun mnemonika bor: "chulki" (uzun, katta so'z) qisqa tugash (Ø): чуло́к; "noski" (kalta, kichik so'z) uzun tugash (-ов): носко́в. Aksincha — xato. чулко́в, носо́к — noto'g'ri.
(c) Ikkala shakl ham mumkin — biri norma, biri uzus:
| So'z | Qat'iy norma | Keng tarqalgan uzus (og'zaki) |
|---|---|---|
| грамм | гра́ммов | грамм (сто грамм) |
| килогра́мм | килогра́ммов | килограмм |
| помидо́р | помидо́ров | помидо́р (кило помидо́р) |
| апельси́н | апельси́нов | (ba'zan) апельси́н |
| мандари́н | мандари́нов | мандари́н |
Norma (yozma, rasmiy): Купи́ пятьсо́т гра́ммов сы́ра. 500 gramm pishloq ol.
Uzus (og'zaki, bozor): Взве́сьте два кило́ помидо́р. Ikki kilo pomidor torting.C1 pozitsiyasi: rasmiy va yozma nutqda -ов ni tanlang (гра́ммов, помидо́ров) — bu har doim to'g'ri. Nol tugashli грамм, помидо́р — jonli so'zlashuv, "bozor tili"; uni tanish, lekin xujjatda ishlatmang. Faqat an'anaviy Ø-guruhlar (чуло́к, солда́т, сапо́г) istisno — u yerda aksincha, Ø majburiy.
Xavfsiz eslab qolish jadvali:
| Faqat Ø (majburiy) | Faqat -ов (majburiy) | Ikkalasi (norma = -ов) |
|---|---|---|
| чуло́к, сапо́г, боти́нок | носко́в, гольфо́в | гра́ммов / грамм |
| солда́т, партиза́н | помидо́ров, апельси́нов | килогра́ммов / килограмм |
| грузи́н, армя́н, цыга́н | узбе́ков, таджи́ков | помидо́ров / помидо́р |
| глаз, раз, во́лос | ба́йтов*, но́мер... нет: | (bozor uzusi) |
3.5. ТВОРИТЕЛЬНЫЙ -ой/-ою — kitobiy variant
Ayol rod otlar va sifatlar vosita kelishikda -ой/-ей (neytral) va -ою/-ею (kitobiy, she'riy) variantlariga ega. Ma'no bir xil, farq faqat uslubda:
Neytral (kundalik): Kitobiy / she'riy (arxaik ottenka):
руко́й руко́ю
душо́й душо́ю
весно́й весно́ю
го́рькой судьбо́й го́рькою судьбо́ю
краси́вой де́вушкой краси́вою де́вушкой-ою/-ею shakli:
- she'riyat va qo'shiqda ritm/qofiya uchun keng ishlatiladi ("Отвори́ потихо́ньку кали́тку..." — руко́ю дрожа́щей);
- tantanavor, ko'tarinki nasrda ("озарённый весно́ю");
- kundalik nutqda deyarli ishlatilmaydi — u yerda faqat -ой/-ей.
C1 kaliti: -ою/-ею ni siz faol yozishda emas, tanishda bilishingiz kerak. Klassik she'r yoki qo'shiq o'qiganda весно́ю, судьбо́ю, зарёю ni ko'rasiz — bu весно́й, судьбо́й, зарёй ning bir xil shakli, faqat "yuqori uslub". Zamonaviy matn yozayotganda har doim -ой/-ей ni tanlang. Uni "grammatik xato" deb o'ylamang — bu stilistik variant.
Alohida holat — фамилия / ism -ым/-ом:
Vosita kelishikda familiyalar va joy nomlari orasidagi nozik farq (keyingi bo'limda batafsil): Пу́шкиным (familiya -ым) го́родом Пу́шкином (shahar nomi -ом).
3.6. Ism va familiyalarning turlanishidagi nozikliklar
Rus tilida familiya turlanadimi yoki yo'qmi — bu C1 darajaning nozik va ko'p xato chiqadigan mavzusi. Bir necha aniq qoida bor.
(a) Rus familiyalari -ов/-ёв/-ин/-ын — aralash turlanish:
Vosita kelishikda -ым oladi (sifat kabi), qolganida ot kabi:
И. Петро́в Петро́ва (f)
Р. Петро́ва Петро́вой
Д. Петро́ву Петро́вой
В. Петро́ва Петро́ву
Т. Петро́вым (!) Петро́вой
П. о Петро́ве о Петро́войJoy nomi familiya farqi (Т.п.): aynan shu -ым/-ом farqi C1 belgisidir. Familiya -ым, xuddi shu ko'rinishdagi shahar/joy nomi -ом:
textЯ знако́м с Пу́шкиным. Pushkin (shoir) bilan tanishman. (familiya -ым) Мы прое́хали под Пу́шкином. Pushkin (shahar) yonidan o'tdik. (shahar -ом) писа́телем Черны́шевским (familiya -ым) го́родом Черны́шевском? — yo'q, shahar bo'lsa -ом
(b) Chet el familiyalari — undoshga tugasa:
ERKAK turlanadi: рома́н Да́рвина, тео́рия Да́рвина, знако́м с Да́рвином
кни́га Ре́мбрандта, конце́рт Шопе́на, о Шекспи́ре
AYOL turlanMAYDI: рома́н Э́тель Ли́лиан Во́йнич (не Во́йнича!)
я говори́л с госпожо́й Смит (не Сми́т... o'zgarmaydi)Ya'ni: undoshga tugagan chet familiya — erkakniki turlanadi, ayolniki qotib qoladi: у Ка́рла Ма́ркса (erkak) у Кла́ры Це́ткин (ayol, -ин chet familiya turlanmaydi... aslida Це́ткин ayol с Кла́рой Це́ткин).
(c) Turlanmaydigan familiyalar (har ikki jinsda ham qotadi):
-о, -е, -и, -у, -ых, -их, -аго ga tugaganlar:
Дюма́, Гюго́, Ме́рло, Данте, Го́рло рома́н Дюма́, стихи́ Гюго́
-ко (ukraincha): Шевче́нко, Петре́нко кни́га Шевче́нко (не Шевче́нка!*)
-ых / -их: Чёрных, Кручёных, Седы́х дом Черны́х, встре́ча с Седы́х
-аго / -ово: Живаго, Дурново́ "До́ктор Жива́го" (не Жива́га)* Шевче́нко rasmiy nutqda turlanmaydi; jonli so'zlashuvda ba'zan Шевче́нка eshitiladi, lekin bu norma emas.
(d) -а/-я ga tugagan familiyalar — jinsdan qat'i nazar turlanadi:
у Гли́нки, о Ша́поваленко? нет у поэ́та Оку́джавы, кни́га Кафки, роль Ба́лбеса
но yapon/gruzin -а ba'zan qotadi: фи́льмы Куроса́вы (turlanadi), но: у Ниноши́ли...C1 kaliti — uchta savol: familiyani turlash oldidan uchta narsani aniqlang: (1) jinsi (erkakmi/ayolmi — undoshga tugaganlar uchun hal qiluvchi); (2) tugashi (unli -о/-и/-ых turlanmaydi; undosh yoki -а/-я turlanadi); (3) Т.п.da familiyami yoki joy nomimi (-ым -ом). Bu uchta savolga javob bersangiz, xato deyarli qolmaydi.
3.7. Umumiy jadval — C1 nozik variantlar xaritasi
| Zona | Variant A | Variant B | Farqi |
|---|---|---|---|
| Р.ед. -у/-а | ча́ю (partitiv, qism) | ча́я (umuman) | -у susaymoqda, faqat turg'un iborada tirik |
| П.ед. -у/-е | в лесу́ (JOY, urg'uli) | о ле́се (MAVZU) | -у́ joyni, -е mavzuni bildiradi |
| В.ед. jonli | ви́жу короля́ (jonli) | ви́жу труп (jonsiz) | grammatik, biologik emas |
| Р.мн. Ø/-ов | чуло́к, солда́т (Ø) | носко́в, помидо́ров (-ов) | ro'yxat bo'yicha; norma odatda -ов |
| Т.ед. -ой/-ою | руко́й (neytral) | руко́ю (kitobiy) | faqat uslub, ma'no bir xil |
| Familiya Т. | Петро́вым (familiya) | (го́родом) Петро́вом | familiya -ым, joy -ом |
4. Ko'p misollar
Партити́в -у (turg'un iboralar va so'zlashuv):
Нале́й-ка мне ча́йку да положи́ са́хару. Menga bir piyola choy quy-chi, shakar ham sol.
Ско́лько наро́ду собрало́сь на пло́щади! Maydonga qancha odam yig'ilibdi!
Он на́чал спор — а спо́ру-то и нет. U bahs ochdi — aslida bahslashadigan narsa yo'q.
Мы не отступи́м ни ша́гу. Bir qadam ham chekinmaymiz.
Они́ поговори́ли с гла́зу на глаз. Ular yuzma-yuz suhbatlashdi.Ме́стный -у́ (joy) -е (mavzu):
Всю зи́му медве́дь спит в лесу́. Butun qish ayiq o'rmonda uxlaydi. (JOY)
Мы посмотре́ли фильм о ру́сском ле́се. Rus o'rmoni haqidagi filmni ko'rdik. (MAVZU)
Ло́дка кача́лась на берегу́. Qayiq qirg'oqda tebranardi. (JOY)
В про́шлом году́ мы бы́ли в Крыму́. O'tgan yili Qrimda edik. (JOY×2)
Действие происхо́дит в "Вишнёвом са́де". Voqea "Gilos bog'i"da kechadi. (asar -е)
Он стоя́л на посту́ всю ночь. U butun tun postda turdi. (JOY)Р.мн. — nol -ов:
Он купи́л па́ру носко́в и па́ру чуло́к. U bir juft paypoq va bir juft (uzun) paypoq oldi.
На ры́нке взве́сили килогра́мм помидо́ров. Bozorda bir kilo pomidor tortishdi.
В батальо́не бы́ло две́сти солда́т. Batalyonda ikki yuz askar bor edi.
Доба́вьте сто гра́ммов ма́сла. Yuz gramm sariyog' qo'shing.
Сре́ди госте́й бы́ло мно́го узбе́ков и грузи́н. Mehmonlar orasida ko'p o'zbek va gruzin bor edi.Т.ед. -ою (kitobiy / she'riy):
Он шёл, озарённый весно́ю. U bahordan nurlanib ketardi. (she'riy)
С го́рькою усме́шкой он замолча́л. Achchiq tabassum bilan jim bo'ldi. (kitobiy)
neytral variant: ...с го́рькой усме́шкой... (bir xil ma'no, kundalik uslub)Familiya turlanishi:
Я зачита́лся рома́ном Достое́вского. Dostoyevskiy romanini berilib o'qidim.
Мы обсужда́ли тео́рию Да́рвина. Darvin nazariyasini muhokama qildik.
Э́то стихи́ Була́та Окуджа́вы. Bu Bulat Okudjavaning she'rlari.
Она́ вы́шла за́муж за господи́на Смит. U janob Smitga turmushga chiqdi. (ayol Smit turlanadi... erkak Smit Сми́том)
Мы прое́хали ми́мо го́рода Пу́шкина. Pushkin shahri yonidan o'tdik. (joy -а/-ом)E'tibor bering: har variantda tanlov ma'no yoki uslub bilan bog'liq — в лесу́ (joy) ni о ле́се (mavzu) bilan almashtirib bo'lmaydi, lekin руко́й va руко́ю — bir xil ma'no, faqat "balandlik" farqi. C1 tuyg'usi — qaysi variant ma'no o'zgartiradi, qaysi biri faqat uslub ekanini his qilish.
5. Talaffuz bo'limi
Nozik variantlarda urg'u ko'pincha hal qiluvchi — chunki aynan urg'u -у́ (joy) ni ajratadi.
- в лесу́ /v li-SÚ/ — urg'u oxirda (bu "joy" belgisi). Solishtiring: о ле́се /a-LÉ-si/ — urg'u boshda. Urg'u siljishi = ma'no o'zgarishi.
- на берегу́ /na bi-ri-GÚ/ — uch bo'g'in, urg'u eng oxirda: "nabiryegú". о бе́реге /a-BÉ-ri-gi/ — urg'u boshda.
- в году́ /v ga-DÚ/ — urg'u oxirda; о го́де /a-GÓ-di/ — boshda.
- ча́ю /CHÁ-yu/ va ча́я /CHÁ-ya/ — ikkalasida urg'u boshda, farq faqat oxirgi unlida: "cháyu" "cháya".
- носко́в /nas-KÓF/ — urg'u oxirda, oxirgi "в" jarangsizlanadi "f": "naskóf". чуло́к /chu-LÓK/ — urg'u oxirda.
- помидо́ров /pa-mi-DÓ-raf/ — urg'u "до"da, oxirgi "ов" "af": "pamidóraf".
- весно́ю /vis-NÓ-yu/ — she'riy shakl; urg'u "но"da, oxiri ravon "-yu": "visnóyu".
- Да́рвином /DÁR-vi-nam/ — familiya, urg'u boshda; -ым/-ом farqi urg'usiz, lekin yozuvda muhim.
Ikki oltin qoida bugun: (1) -у́ (o'rin) HAR DOIM urg'uli — bu uning "belgisi": в лесу́, на мосту́, в углу́, на краю́, в снегу́. Agar urg'u boshga tushsa (в ле́се) — bu allaqachon boshqa shakl (mavzu -е). Urg'u = ma'no. (2) Turg'un iboradagi -у qisqa, urg'usiz yoki kuchsiz: ни ша́гу /ni-SHÁ-gu/, без го́ду /biz-GÓ-du/ — bu yerda urg'u asosiy bo'g'inda qoladi, -у "yopishib" ketadi.
Topshiriq: ovoz chiqarib, urg'u siljishini his qiling — лес в лесу́ о ле́се · бе́рег на берегу́ о бе́реге · сад в саду́ о са́де · год в году́ о го́де. Har juftda urg'u qanday "sakrashini" quloq bilan tuting.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| партити́в (-у/-ю) | пар-ти-ти́в | qismlovchi qaratqich | вы́пить ча́ю |
| ме́стный паде́ж (-у́) | ме́ст-ный па-де́ж | o'rin kelishigi | в лесу́ |
| ча́ю / ча́я | ча́-ю / ча́-я | (bir oz) chay / chayning | нале́й ча́ю |
| са́хару | са́-ха-ру | (bir oz) shakar | ло́жка са́хару |
| наро́ду | на-ро́-ду | (ko'p) xalq | мно́го наро́ду |
| в лесу́ | в ле-су́ | o'rmonda (joy) | гуля́ть в лесу́ |
| на берегу́ | на бе-ре-гу́ | qirg'oqda | дом на берегу́ |
| в саду́ | в са-ду́ | bog'da | игра́ть в саду́ |
| в году́ | в го-ду́ | yilda | в про́шлом году́ |
| на краю́ | на кра-ю́ | chetida, labida | на краю́ све́та |
| на посту́ | на пос-ту́ | postda, vazifada | стоя́ть на посту́ |
| в Крыму́ | в Кры-му́ | Qrimda | о́тдых в Крыму́ |
| носко́в (Р.мн.) | нос-ко́в | paypoqlar (qaratqich) | па́ра носко́в |
| чуло́к (Р.мн.) | чу-ло́к | uzun paypoqlar (qaratqich) | па́ра чуло́к |
| помидо́ров | по-ми-до́-ров | pomidorlar (qaratqich) | кило́ помидо́ров |
| гра́ммов | гра́м-мов | grammlar (qaratqich) | сто гра́ммов |
| солда́т (Р.мн.) | сол-да́т | askarlar (qaratqich) | мно́го солда́т |
| весно́ю | вес-но́-ю | bahorda (she'riy) | ра́ннею весно́ю |
| руко́ю | ру-ко́-ю | qo'l bilan (kitobiy) | взмахну́ть руко́ю |
| но́рма / у́зус | но́р-ма / у́-зус | me'yor / jonli qo'llanish | но́рма и у́зус |
Yodlash qoidasi: o'rin kelishigidagi -у́ so'zlarni predlog bilan birga va urg'u bilan yodlang: quruq "лес" emas — "в лесу́", "на берегу́", "в саду́". Р.мн. juftliklarni qarama-qarshi qo'yib eslang: чуло́к (Ø) носко́в (-ов). Partitiv -у ni turg'un ibora bilan yodlang: "ни ша́гу, с гла́зу на глаз, мно́го наро́ду" — chunki -у aynan shu yerda "tirik".
7. Dialog
Vaziyat: Kamron (o'zbekistonlik, C1 talaba) va rus do'sti Oleg dala-hovlida dam olishmoqda; suhbatda barcha nozik variantlar tabiiy ishlaydi.
— Оле́г, дава́й посиди́м на берегу́, у са́мой воды́. — Oleg, keling qirg'oqda, suvning yonginasida
o'tiraylik. (на берегу́ — JOY -у́)
— Дава́й. Пра́вда, зде́сь, в лесу́, комаро́в мно́го. — Bo'ldi. Faqat bu yerda, o'rmonda,
chivin ko'p. (в лесу́ — JOY; комаро́в — Р.мн. -ов)
— Терпи́мо. Нале́й-ка лу́чше ча́ю из терму́са. — Chidasa bo'ladi. Yaxshisi termosdan
bir oz choy quy. (ча́ю — partitiv -у)
— С са́харом? — Shakar bilanmi?
— Ло́жечку са́хару, да. Спаси́бо. — Bir choy qoshiq shakar, ha. Rahmat.
(са́хару — partitiv -у)
— Слу́шай, а ты чита́л что́-нибудь о ру́сском ле́се? — Ayt-chi, rus o'rmoni haqida biror narsa
У Пришвина есть. o'qiganmisan? Prishvinda bor.
(о ле́се — MAVZU -е; У Пришвина — familiya Р.)
— Чита́л расска́зы Пришвина, да. И ещё Пауто́вского. — Ha, Prishvinning hikoyalarini o'qiganman.
Yana Paustovskiynikini. (familiya turlanadi)
— Кста́ти, о́сенью я был в Крыму́, на берегу́ мо́ря. — Aytgancha, kuzda Qrimda, dengiz qirg'og'ida
edim. (в Крыму́, на берегу́ — JOY -у́)
— Здо́рово! А ско́лько там бы́ло наро́ду? — Zo'r! U yerda qancha odam bor edi?
(наро́ду — partitiv -у, turg'un)
— Ты́сячи. Я купи́л там кило́ помидо́ров и виногра́ду — — Minglab. U yerda bir kilo pomidor va bir oz
таки́х вку́сных не про́бовал сро́ду. uzum oldim — bunday mazalisini umrimda
tatib ko'rmaganman.
(помидо́ров -ов; виногра́ду partitiv; сро́ду turg'un -у)
— Ве́рю. Ла́дно, допива́ем ча́й — и пойдём, ско́ро тут — Ishonaman. Xo'p, choyni ichib bo'laylik-da,
ни зги не бу́дет ви́дно. ketaylik; tez orada bu yerda hech narsa
ko'rinmay qoladi.E'tibor bering: bir suhbatda barcha zonalar ishladi: на берегу́, в лесу́, в Крыму́ (o'rin -у́), о ле́се (mavzu -е), ча́ю, са́хару, наро́ду, виногра́ду, сро́ду (partitiv -у), комаро́в, помидо́ров (Р.мн. -ов), Пришвина, Пауто́вского (familiya turlanishi). Nozik variantlar "kitobiy" emas — ular tabiiy jonli nutqning bir qismi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
O'rin -у́ ni mavzu -е bilan almashtirish: я гуля́л в ле́се (agar "sayr" bo'lsa — noto'g'ri urg'u/shakl), дом на бе́реге. я гуля́л в лесу́, дом на берегу́. Sabab: JOY ma'nosi urg'uli -у́ talab qiladi; -е faqat MAVZU (о ле́се) uchun.
Mavzu bo'lganda ham -у́ qo'yish: фильм о ру́сском лесу́, кни́га о са́ду. фильм о ру́сском ле́се, кни́га о са́де. Sabab: "nima haqida?" (mavzu) har doim -е, hatto so'z -у́ ni "yaxshi ko'rsa" ham.
чуло́к / носко́в ni almashtirish: па́ра чулко́в, па́ра носо́к. па́ра чуло́к (Ø), па́ра носко́в (-ов). Sabab: an'anaviy: uzun чуло́к nol tugash; kalta носо́к -ов. Mnemonika: "uzun so'z — qisqa tugash".
Meva/sabzavotni nol tugashda (bozor uzusini yozma nutqda): кило́ помидо́р, сто грамм (rasmiy matnda). кило́ помидо́ров, сто гра́ммов. Sabab: norma — -ов; nol tugash faqat og'zaki so'zlashuvda yo'l qo'yiladi, hujjatda emas.
Askar/millatni -ов da: мно́го солда́тов, пять грузи́нов. мно́го солда́т, пять грузи́н. Sabab: солда́т, партиза́н, грузи́н, армя́н — an'anaviy nol tugash guruhi.
Familiyani Т.п.da -ом bilan (joy nomi bilan chalkashtirish): знако́м с Петро́вом, с Да́рвиным? нет — с Да́рвином to'g'ri, lekin: с Пу́шкином (shoir haqida). знако́м с Петро́вым (familiya -ым), с Пу́шкиным (shoir). Faqat shahar: под Пу́шкином (-ом). Sabab: familiya vosita kelishikda -ым, joy nomi -ом.
Chet ayol familiyasini turlash: рома́н Во́йнича (ayol Voynich haqida), с госпожо́й Смито́й. рома́н Во́йнич, с госпожо́й Смит. Sabab: undoshga tugagan chet ayol familiyasi turlanmaydi (erkakniki turlanadi: с ми́стером Сми́том).
Mini-mashq (to'g'ri variantni tanlang)
1. Мы отдыха́ли (в лесу́ / в ле́се) це́лую неде́лю.
2. Учи́тель рассказа́л нам (о лесу́ / о ле́се).
3. Купи́ па́ру (носко́в / носо́к) и па́ру (чуло́к / чулко́в).
4. На собра́нии бы́ло мно́го (наро́да / наро́ду).
5. Я знако́м с (Петро́вым / Петро́вом).(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Qavsdagi so'zni to'g'ri o'rin shakliga (-у́ yoki -е) qo'ying, ma'noga qarab:
1. Де́ти игра́ли (сад) ___ це́лый день.
2. Мы прочита́ли статью́ (сад) ___ Че́хова. [asar!]
3. Ло́дка стоя́ла (бе́рег) ___ .
4. В про́шлом (год) ___ бы́ло жа́рко.
5. Он всю ночь простоя́л (пост) ___ .Mashq 2. Partitiv -у mumkinmi? Agar ha — turg'un ibora yoki so'zlashuv ekanini belgilang, aks holda -а qo'ying:
1. Нале́й мне ___ (чай).
2. Мы не отступи́м ни ___ (шаг).
3. Це́на ___ (са́хар) вы́росла.
4. Ско́лько ___ (наро́д) на пло́щади!
5. Они́ поговори́ли с ___ (глаз) на глаз.Mashq 3. Qaratqich ko'plikni to'g'ri qo'ying (Ø yoki -ов):
1. па́ра (носо́к) ___
2. па́ра (чуло́к) ___
3. кило́ (помидо́р) ___
4. отря́д (солда́т) ___
5. сто (грамм) ___ [norma]Mashq 4. Familiyani to'g'ri shaklga qo'ying (qavsdagi kelishik):
1. рома́н (Достое́вский, Р.) ___
2. знако́м с (Да́рвин, Т.) ___
3. стихи́ (Окуджа́ва, Р.) ___
4. письмо́ (госпожа́ Смит — ayol, Д.) ___
5. кни́га (Шевче́нко, Р.) ___Mashq 5. -ой yoki -ою? Uslubni belgilang (neytral / she'riy):
1. Он взмахну́л ___ (рука́) — прощай! [she'riy variantni tanlang]
2. Я пишу́ пра́вой ___ (рука́). [neytral]
3. Ра́ннею ___ (весна́) расцвели́ сады́. [she'riy]Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Мы гуля́ли в ле́се и говори́ли о лесу́.
2. Купи́ два кило́ помидо́р.
3. В по́лку бы́ло три́ста солда́тов.
4. Я знако́м с писа́телем Петро́вом.
5. Ло́жка са́хара, пожа́луйста. [so'zlashuvda -у tabiiyroq bo'lsa]Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring (nozik variantga e'tibor bering):
1. Butun yoz o'rmonda yashadik.
2. Bu — o'rmon haqidagi kitob.
3. Menga bir oz choy quying.
4. Bir juft paypoq va bir kilo pomidor oldim.
5. Darvin nazariyasi bilan tanishdik.Mashq 8. Bir so'z — ikki shakl, ikki ma'no. Farqni izohlang:
1. в лесу́ / о ле́се ___
2. ча́ю / ча́я ___
3. Пу́шкиным / (под) Пу́шкином ___10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
O'rin mavzu drill'i: Wisar AIdan 8 ta so'z bersin (лес, сад, бе́рег, год, у́гол, мост, шкаф, край). Har biri bilan ikkita gap tuzing — biri JOY (в/на + -у́), biri MAVZU (о + -е). AI urg'u va shakl to'g'riligini tekshirsin.
Partitiv chegarasi: AIga 6 ta ibora bering (ni qadam, bir oz choy, shakar narxi, ko'p xalq, yuzma-yuz, umrimda). Qaysida -у majburiy (turg'un ibora), qaysida -а afzal — ayting va sababini tushuntiring. AI baholasin.
Р.мн. bozor o'yini: AIdan tasodifiy "xarid ro'yxati" so'rang (paypoq, pomidor, apelsin, gramm, askar, gruzin). Har birini qaratqich ko'plikda ayting va norma shaklini tanlang, uzus shaklidan farqini ko'rsating. AI xatolarni tuzatsin.
Familiya turlash: AIga 5 ta familiya bering (rus -ов, chet erkak, chet ayol, -ко, -ых). Har birini uchta kelishikda (Р. Д. Т.) turlang yoki "turlanmaydi" deng. AI, ayniqsa Т.п.dagi -ым/-ом farqini tekshirsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. в лесу́ (JOY); 2. о ле́се (MAVZU); 3. носко́в (-ов) ... чуло́к (Ø); 4. наро́ду (partitiv, turg'un) yoki наро́да — ikkalasi mumkin, so'zlashuvda -у tabiiy; 5. Петро́вым (familiya Т. -ым).
Mashq 1: 1. в саду́ (JOY -у́); 2. о са́де — bu yerda статья́ о са́де MAVZU (-е); 3. на берегу́ (-у́); 4. в году́ (-у́); 5. на посту́ (-у́).
Mashq 2: 1. ча́ю (yoki ча́я — so'zlashuvda -у tabiiy, partitiv); 2. ни ша́гу (turg'un ibora — faqat -у!); 3. са́хара (bu yerda "narx" — umuman, butun -а, partitiv emas); 4. наро́ду (turg'un, "ско́лько наро́ду"); 5. с гла́зу на глаз (turg'un ibora — faqat -у!).
Mashq 3: 1. носко́в (-ов); 2. чуло́к (Ø); 3. помидо́ров (-ов, norma); 4. солда́т (Ø); 5. гра́ммов (-ов, norma; грамм — og'zaki uzus).
Mashq 4: 1. рома́н Достое́вского (Р. -ого); 2. знако́м с Да́рвином (Т., chet erkak turlanadi, -ом); 3. стихи́ Окуджа́вы (-а/-я turlanadi, Р. -ы); 4. госпоже́ Смит (ayol chet familiya turlanmaydi, "госпоже́" turlanadi); 5. кни́га Шевче́нко (-ко turlanmaydi).
Mashq 5: 1. руко́ю (she'riy); 2. руко́й (neytral); 3. ра́ннею весно́ю (she'riy).
Mashq 6:
- ...говори́ли о ле́се (mavzu -е; в лесу́ to'g'ri qolgan).
- два кило́ помидо́ров (norma -ов).
- три́ста солда́т (Ø — an'anaviy guruh).
- знако́м с писа́телем Петро́вым (familiya Т. -ым).
- Ло́жка са́хару (so'zlashuvda partitiv -у tabiiyroq; са́хара ham xato emas).
Mashq 7 (namuna javoblar):
- Всё ле́то мы жи́ли в лесу́.
- Э́то кни́га о ле́се.
- Нале́йте мне ча́ю (yoki ча́я).
- Я купи́л па́ру носко́в и кило́ помидо́ров.
- Мы познако́мились с тео́рией Да́рвина.
Mashq 8:
- в лесу́ (предл., JOY, urg'uli -у́) — "o'rmonda, jismoniy joyda"; о ле́се (предл., MAVZU -е) — "o'rmon haqida (fikr, suhbat mavzusi sifatida)".
- ча́ю (род., partitiv -у) — "bir oz chaydan, qism"; ча́я (род., standart -а) — "chayning (umuman, butun modda)" yoki цена́ ча́я (chayning narxi).
- Пу́шкиным (Т., familiya -ым) — "shoir Pushkin bilan"; под Пу́шкином (Т., shahar -ом) — "Pushkin shahri yaqinida".
12. Xulosa va keyingi dars
- Nozik variant ≠ xato: C1 da bir kelishik bir so'zda ikki tugash olishi mumkin. Tanlov ma'no, uslub yoki an'ana bilan boshqariladi. Xavfsiz qoida — standart shakl (-а, -е, -ов, -ой) har doim to'g'ri; variant faqat aniq zonalarda "tirik".
- Роди́тельный -у (partitiv): "bir oz, qism" ma'nosi (вы́пить ча́ю, ло́жка са́хару). Zamonaviy tilda susaymoqda — asosan turg'un iborada (ни ша́гу, с гла́зу на глаз, мно́го наро́ду) va so'zlashuvda (ча́йку) qoladi. Neytral matnda -а.
- Предло́жный -у́ / -е (местный падеж): urg'uli -у́ = JOY (в лесу́, на берегу́, в саду́, в году́, на краю́, на посту́), -е = MAVZU (о ле́се, о са́де). Bu — ma'no farqi, uslub emas: в "Вишнёвом са́де" (asar) -е.
- Вини́тельный jonli/jonsiz: grammatik kategoriya, biologik emas (ви́жу короля́, ту́за — jonli; труп, наро́д — jonsiz). Turg'un iborada: вы́йти в лю́ди, пойти́ в со́лдаты.
- Роди́тельный ko'plik Ø / -ов: an'anaviy Ø — чуло́к, солда́т, грузи́н, сапо́г; norma -ов — носко́в, помидо́ров, гра́ммов, узбе́ков. Ikkilanishda (грамм/гра́ммов, помидо́р/помидо́ров) rasmiy matnda -ов ni tanlang.
- Твори́тельный -ой / -ою: ma'no bir xil, -ою/-ею — she'riy/kitobiy (весно́ю, руко́ю); zamonaviy matnda -ой/-ей. Familiyada Т.п.: -ым (familiya: Петро́вым) -ом (joy nomi: под Пу́шкином).
- Familiyalar: undoshga tugagan chet familiya — erkakniki turlanadi, ayolniki qotadi (с Да́рвином с госпожо́й Смит); unli -о/-и/-ых/-ко turlanmaydi (Дюма́, Шевче́нко, Черны́х); -а/-я turlanadi (Окуджа́вы).
Keyingi dars — C1 — 6-dars: Predloglar — nozik ma'nolar (по/за/при/о; sinonim predloglarning farqi va register). Bugun siz kelishik tugashi darajasidagi nozikliklarni ko'rdingiz; ertaga bir qadam yuqoriga — predlog tanlovi darajasiga chiqamiz. По ning uch xil ma'nosi (идти́ по у́лице — o'rin, по оши́бке — sabab, по прие́зде — vaqt), за va при ning nozik farqlari, sinonim predloglar (о / про / насчёт, из-за / вследствие / благодаря́) va ularning register (uslub) bo'yicha taqsimlanishi. Bugungi -у́/-е farqi aynan predloglar (в, на, о) bilan yashaydi, shuning uchun ertangi mavzu bevosita davomi bo'ladi. Уда́чи! (Omad!)
C1 kursi · 5-dars · © Rus Tili Kursi (o'zbeklar uchun)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!