WisarWisar
Rus tili kursi/C1 Ilgor28 daqiqa

C1 — 5-dars: Kelishik — nozik variantlar (вариати́вные паде́жные фо́рмы: ча́ю/ча́я, в лесу́/о ле́се, носко́в/чуло́к)

C1 — ILG'OR · 5-dars


1. Dars nomi va maqsad

B1 va B2 darajalarida siz rus kelishiklarini tizim sifatida o'zlashtirdingiz: qaysi savol qaysi kelishikni chaqiradi, qaysi fe'l qaysi kelishikni boshqaradi, murakkab son otga qanday moslashadi. O'shanda kelishik tugashlari siz uchun bitta to'g'ri javob edi: ча́я — qaratqich, в ле́се — o'rin, носко́в — qaratqich ko'plik. Har bir katakning bitta shakli bor deb o'ylab keldingiz.

C1 darajada shu ishonch buziladi — va bu yaxshi. Chunki jonli rus tilida bir xil so'z, bir xil kelishikda ikki xil tugash olishi mumkin: ста́кан ча́я ham, ста́кан ча́ю ham to'g'ri; в о́тпуске ham, в отпуску́ ham eshitiladi; килогра́мм помидо́ров ham, килогра́мм помидо́р ham gazetada uchraydi. Bular xato emas — bular variantlar (вариати́вные фо́рмы). Ular orasidagi tanlov ma'no, uslub (register), urg'u va hatto so'zlovchining yoshiga bog'liq.

Aynan shu variantlarni his qilish — native tuyg'usining eng nozik qatlami. Chet ellik odam в лесу́ va о ле́се ni chalkashtirsa yoki килограмм помидор deb aytib qo'ysa, gap "tushunarli" bo'ladi, lekin quloqqa "kitobdan o'rganilgan" bo'lib eshiladi. C1 da siz shu darajadan yuqoriga chiqasiz: qaysi variant qachon, nima uchun ishlatilishini bilib tanlaysiz.

Bugungi darsda oltita nozik zonani ochamiz:

  1. Роди́тельный da -у/-ю — qismlovchi (partitiv) tugash: вы́пить ча́ю, ло́жка са́хару (modda qismi);
  2. Предло́жный da -у/-е — "o'rin kelishigi" (ме́стный паде́ж): в лесу́ (joy) о ле́се (mavzu);
  3. Вини́тельный da jonli/jonsiz nozik hollari (вы́йти в лю́ди, ot metonimiyasi);
  4. Роди́тельный ko'plik nol tugash variantlari: носко́в чуло́к, помидо́ров помидо́р, грамм гра́ммов;
  5. Твори́тельный da -ой/-ою — kitobiy variant: руко́й руко́ю;
  6. Ism va familiyalar turlanishidagi nozikliklar (Да́рвином, chet el familiyalari, -о/-ых bilan tugaganlar).

Norma va uzus: bu darsda ikkita tushuncha yonma-yon yuradi. Но́рма (me'yor) — lug'at va grammatika tavsiya qiladigan shakl. У́зус (jonli qo'llanish) — odamlar amalda gapiradigan shakl. Ular ko'pincha mos kelmaydi: килограмм помидо́ров — norma, килограмм помидо́р — keng tarqalgan uzus. C1 da siz ikkalasini ham tanishingiz, lekin norma tomonda turishingiz kerak.


2. Takror — kelishiklar tizimi (C1 ga tayyorgarlik)

Nozik variantlarni ko'rishdan oldin oltita kelishikning "standart" shaklini mustahkam tiklaymiz. Variant — bu har doim standartdan chetlanish, shuning uchun avval standartni aniq bilish shart.

Kelishik Savol Standart namuna
имени́тельный (bosh) кто? что? чай, лес, но́га, оте́ц
роди́тельный (qaratqich) кого́? чего́? ча́я, ле́са, ноги́, отца́
да́тельный (jo'nalish) кому́? чему́? ча́ю, ле́су, ноге́, отцу́
вини́тельный (tushum) кого́? что? чай, лес, но́гу, отца́
твори́тельный (vosita) кем? чем? ча́ем, ле́сом, ного́й, отцо́м
предло́жный (o'rin) о ком? о чём? о ча́е, о ле́се, о ноге́, об отце́

B1–B2 dan uchta tayanch qoida (bugun ustiga variant quriladi):

text
1. Р.ед. (m):   -а / -я           ча́я, ле́са  (bugun: qo'shimcha -у/-ю varianti)
2. П.ед. (m):   -е                о ле́се     (bugun: qo'shimcha urg'uli -у́ varianti)
3. Р.мн.:       -ов / -ей / Ø     столо́в, ноче́й, книг  (bugun: nol  -ов tanlovi)

Muhim bog'lanish: e'tibor bering — ча́ю shakli ikki joyda paydo bo'ladi. Standart tizimda ча́ю — bu дательный (kimga? chayga? — рад ча́ю). Bugun ko'radigan ча́ю esa родительный ning maxsus varianti (вы́пить ча́ю — "chaydan bir oz"). Tashqi shakl bir xil, vazifa boshqacha. Xuddi shu tarzda в лесу́ — предло́жный ning maxsus varianti bo'lib, standart ле́су (дательный, "o'rmonga") bilan tashqaridan yaqin. C1 tuyg'usi — aynan shu ustma-tushlarni ajrata olish.

Tez sinov: в лесу́ qaysi kelishik? о ле́се qaysi kelishik? Ikkalasi ham "o'rmon" haqida — farqi nimada? (Javob 3.2 da: ikkalasi ham предло́жный, lekin -у́ joyni, -е mavzuni bildiradi.)


3. Asosiy tushuntirish (chuqur)

3.1. РОДИТЕЛЬНЫЙ -у/-ю — qismlovchi (partitivnyy) tugash

Ba'zi erkak rod otlar qaratqich kelishikda standart -а/-я o'rniga qo'shimcha -у/-ю shaklini olishi mumkin. Bu — партити́в (qismlovchi qaratqich): butun moddadan bir qism, bir oz ma'nosini bildiradi. Faqat sanab bo'lmaydigan (moddiy, mavhum) otlarda uchraydi: чай, са́хар, суп, мёд, наро́д, снег...

Asosiy farq — "butun" "qism":

text
цена́ ча́я         chayning narxi        (butun modda, umuman  -а, standart)
вы́пить ча́ю       (bir oz) chay ichmoq   (qism, "chaydan"  -у, partitiv)

произво́дство са́хара   shakar ishlab chiqarish   (umuman  -а)
ло́жка са́хару          bir qoshiq shakar         (qism  -у)

запах су́па        sho'rvaning hidi      (butun  -а)
нали́ть супу       (bir oz) sho'rva quymoq  (qism  -у)

Ya'ni faqat "miqdor / qism" mantig'ida yashaydi: доба́вить пе́рцу (bir oz qalampir qo'shmoq), кусо́к сы́ру (bir bo'lak pishloq), ча́шка ко́фейку, мно́го наро́ду (ko'p xalq).

So'z Standart (butun) Partitiv (qism) Misol
чай ча́я ча́ю Нале́й мне ча́ю.
са́хар са́хара са́хару Доба́вь са́хару.
суп су́па су́пу Хо́чешь су́пу?
наро́д наро́да наро́ду Ско́лько наро́ду!
мёд мёда мёду Ло́жка мёду.
ко́фе (kam) ко́фейку Ча́шечку ко́фейку?

C1 haqiqati — bugun -у SUSAYMOQDA: zamonaviy rus tilida qismlovchi shakli kamayib bormoqda va ko'proq g'olib chiqmoqda. Стака́н ча́я endi стака́н ча́ю dan tez-tez eshitiladi va ikkalasi ham to'g'ri. hozir asosan uchta holatda "tirik" qoladi:

  • turg'un iboralarda (frazeologizm): ни ша́гу наза́д, с гла́зу на́ глаз, без го́ду неде́ля, наде́лать шу́му, спо́ру нет, умере́ть с го́лоду;
  • kichraytirma / so'zlashuv shaklda: ча́йку, коньячку́, сахарку́, кваску́;
  • inkor + miqdor ottenkasida: ни ро́ду ни пле́мени. Neytral yozma matnda esa ni tanlang: ча́шка ча́я, кило́ са́хара. Xato qilmaslikning eng xavfsiz yo'li — har doim to'g'ri, faqat yuqoridagi zonalarda.
text
Turg'un iboralar (bu yerda faqat -у, -а mumkin emas):
   Ни ша́гу наза́д!            Bir qadam ham orqaga emas!
   Они́ говори́ли с гла́зу на глаз.  Ular yuzma-yuz gaplashdi.
   Мы зна́комы без го́ду неде́лю.    Endigina tanishmiz (juda yaqinda).
   Нет ху́да без добра́... сро́ду не ви́дел.   Umrimda ko'rmaganman.

3.2. ПРЕДЛОЖНЫЙ -у/-е — "o'rin kelishigi" (ме́стный паде́ж)

Bu — bugungi darsning eng muhim va eng chiroyli qismi. Bir qator erkak rod ot предло́жный (o'rin) kelishikda ikki xil tugash oladi va tanlov ma'noni butunlay o'zgartiradi:

  • urg'uli -у́JOY, o'rin ma'nosi (в чём? где? — qayerda?). Odatda в yoki на predlogi bilan;
  • MAVZU, ob'yekt ma'nosi (о чём? — nima haqida?). Odatda о predlogi bilan.
text
Я гуля́л в лесу́.            O'rmonda sayr qildim.        (JOY  -у́, urg'uli)
Мы говори́ли о ле́се.       O'rmon haqida gaplashdik.    (MAVZU  -е)

Де́ти игра́ют в саду́.       Bolalar bog'da o'ynayapti.   (JOY  -у́)
В "Вишнёвом са́де" Че́хова...  Chexovning "Gilos bog'i"da... (asar haqida  -е)

Кора́бль на берегу́.        Kema qirg'oqda.              (JOY  -у́)
Мы говори́м о бе́реге.      Qirg'oq haqida gaplashamiz.  (MAVZU  -е)

Diqqat qiling: в "Вишнёвом са́де" da kelishi bejiz emas — u yerda gap fizik bog' haqida emas, balki pyesa nomi (mavhum ob'yekt) haqida, shuning uchun mavzu-shakli.

Eng ko'p uchraydigan -у́ oluvchi otlar (yodlang):

Bosh k. O'rin -у́ (JOY) Mavzu -е O'zbekcha (joy)
лес в лесу́ о ле́се o'rmonda
сад в саду́ о са́де bog'da
бе́рег на берегу́ о бе́реге qirg'oqda
год в году́ о го́де yilda
край на краю́ о кра́е chetida
пол на полу́ о по́ле* polda
у́гол в углу́ об угле́ burchakda
шкаф в шкафу́ о шка́фе shkafda
мост на мосту́ о мо́сте ko'prikda
пост на посту́ о по́сте postda
снег в снегу́ о сне́ге qorda
ряд в ряду́ о ря́де qatorda
Крым в Крыму́ о Кры́ме Qrimda
Дон на Дону́ о До́не Donda
ад / рай в аду́ / в раю́ об а́де / о ра́е do'zaxda / jannatda
час в кото́ром часу́ о ча́се soat nechada

* о по́ле (pol haqida) va о по́ле (dala haqida, "по́ле") shakli bir xil — kontekst ajratadi.

Nozik farq — hamma so'zda ham -у yo'q: bu ro'yxat yopiq (cheklangan). Ko'pchilik otda faqat bo'ladi: в до́ме (в дому́ — faqat turg'un/eskirgan), в го́роде (в городу́ — dialekt), в теа́тре (в театру́ — noto'g'ri). Shuning uchun -у́ ni so'zma-so'z yodlash kerak — uni "qoida" bo'yicha yasab bo'lmaydi.

Ba'zi so'zlarda ikkala variant ham JOY, lekin uslub farqi bilan:

text
в о́тпуске   (neytral, yozma)    в отпуску́   (so'zlashuv)   — ta'tilda
в це́хе      (neytral)           в цеху́      (kasbiy nutq)  — sexda
в аэропо́рте (norma)             в аэропорту́ (keng uzus)    — aeroportda
на ду́бе     (norma)             на дубу́     (xalq/she'r)   — emanda

Bu yerda ma'no bir xil (ikkalasi ham "joy"), lekin -у́ ko'proq og'zaki/kasbiy, kitobiy-neytral.

3.3. ВИНИТЕЛЬНЫЙ — jonli/jonsizlik nozikliklari

B1 da qoidani bilib olgansiz: jonli ot (одушевлённое) tushum kelishigida qaratqich shaklini oladi (ви́жу бра́та), jonsiz — bosh shaklini (ви́жу дом). C1 da bu qoidaning chegara hollari muhim.

(1) Metonimiya — ot "jonli"dan "jonsiz"ga o'tadi:

text
Я слу́шаю Чайко́вского.     Chaykovskiyni tinglayman.    (kompozitor  jonli: -ого)
Я купи́л Чайко́вского.      Chaykovskiyni sotib oldim.   (uning DISKINI, lekin baribir jonli!)
но:
Я чита́ю "Войну́ и мир".    "Urush va tinchlik"ni o'qiyman. (asar nomi  jonsiz)

(2) Turg'un iboralarda "jonli"ning kutilmagan shakli:

text
вы́йти в лю́ди            odam qatoriga qo'shilmoq   (в + бош k. ko'plik, jonli bo'lsa ham!)
пойти́ в со́лдаты         askarlikka bormoq          (в + бош k. — "kasbga o'tish")
взять в жёны             xotinlikka olmoq
подда́ться в бе́гство     qochishga tushmoq

Bu iboralarda в + винительный dan keyin jonli ot bosh kelishik ko'plik shaklini oladi (в лю́ди, emas в люде́й), chunki bu yerda "shaxs" emas, holat / toifa ma'nosi bor.

(3) Ba'zi otlarda jonli/jonsizlik ikkilanadi (norma o'zgarib turadi):

text
изучать бакте́рий / бакте́рии    bakteriyalarni o'rganmoq  (ikkalasi mumkin)
рассма́тривать микро́бов / микро́бы   mikroblarni ko'rmoq
но: убить ви́рус (не ви́руса)   virusni yo'q qilmoq  (ви́рус — jonsiz sanaladi)

C1 kaliti: jonli/jonsizlik — bu grammatik kategoriya, biologik emas. Мертве́ц, поко́йник, ку́кла, туз, валет, ро́бот — grammatik jihatdan jonli (ви́жу мертвеца́, короля́, ту́за), garchi "tirik" bo'lmasa ham. Aksincha, труп (murda), наро́д, толпа́jonsiz (ви́жу труп, толпу́). Buni mantiq bilan emas, an'ana bilan yodlash kerak.

3.4. РОДИТЕЛЬНЫЙ ko'plik — nol tugash -ов tanlovi

Bu — o'zbek (va hatto rus) o'quvchilar uchun eng chalkash zona. Qaratqich ko'plikda ba'zi erkak rod otlar nol tugash (Ø), ba'zilari -ов oladi — va bu ba'zan ikkala shaklga yo'l qo'yadi. Bu yerda "mantiq" kam, ro'yxat ko'p.

(a) NOL tugash oladigan an'anaviy guruhlar (norma — Ø, -ов XATO):

text
JUFT narsa / kiyim:      па́ра чуло́к (paypoq — uzun), сапо́г, боти́нок, вале́нок, пого́н, ма́нжет
MILLAT (ba'zi):          мно́го грузи́н, армя́н, цыга́н, солда́т, партиза́н, гуса́р
O'LCHOV (an'anaviy):     сто вольт, ампе́р, ватт, аршин

Ya'ni: па́ра чуло́к (Ø), отря́д солда́т (Ø), пять грузи́н (Ø).

(b) -ОВ oladigan guruhlar (norma — -ов, Ø xato):

text
KIYIM (kalta / boshqa):  па́ра носко́в (kalta paypoq!), гольфо́в
MEVA / SABZAVOT:         кило́ помидо́ров, апельси́нов, мандари́нов, бана́нов, баклажа́нов, лимо́нов
MILLAT (ko'pi):          мно́го тата́р... нет: узбе́ков, кази́хов, таджи́ков, монго́лов
O'LCHOV:                 мно́го гра́ммов, килогра́ммов, гекта́ров

Ya'ni: па́ра носко́в (-ов!), кило́ помидо́ров (-ов), пять килогра́ммов.

Eng mashhur juftlik — чуло́к носко́в: eslab qolish uchun mnemonika bor: "chulki" (uzun, katta so'z) qisqa tugash (Ø): чуло́к; "noski" (kalta, kichik so'z) uzun tugash (-ов): носко́в. Aksincha — xato. чулко́в, носо́к — noto'g'ri.

(c) Ikkala shakl ham mumkin — biri norma, biri uzus:

So'z Qat'iy norma Keng tarqalgan uzus (og'zaki)
грамм гра́ммов грамм (сто грамм)
килогра́мм килогра́ммов килограмм
помидо́р помидо́ров помидо́р (кило помидо́р)
апельси́н апельси́нов (ba'zan) апельси́н
мандари́н мандари́нов мандари́н
text
Norma (yozma, rasmiy):    Купи́ пятьсо́т гра́ммов сы́ра.   500 gramm pishloq ol.
Uzus (og'zaki, bozor):    Взве́сьте два кило́ помидо́р.    Ikki kilo pomidor torting.

C1 pozitsiyasi: rasmiy va yozma nutqda -ов ni tanlang (гра́ммов, помидо́ров) — bu har doim to'g'ri. Nol tugashli грамм, помидо́р — jonli so'zlashuv, "bozor tili"; uni tanish, lekin xujjatda ishlatmang. Faqat an'anaviy Ø-guruhlar (чуло́к, солда́т, сапо́г) istisno — u yerda aksincha, Ø majburiy.

Xavfsiz eslab qolish jadvali:

Faqat Ø (majburiy) Faqat -ов (majburiy) Ikkalasi (norma = -ов)
чуло́к, сапо́г, боти́нок носко́в, гольфо́в гра́ммов / грамм
солда́т, партиза́н помидо́ров, апельси́нов килогра́ммов / килограмм
грузи́н, армя́н, цыга́н узбе́ков, таджи́ков помидо́ров / помидо́р
глаз, раз, во́лос ба́йтов*, но́мер... нет: (bozor uzusi)

3.5. ТВОРИТЕЛЬНЫЙ -ой/-ою — kitobiy variant

Ayol rod otlar va sifatlar vosita kelishikda -ой/-ей (neytral) va -ою/-ею (kitobiy, she'riy) variantlariga ega. Ma'no bir xil, farq faqat uslubda:

text
Neytral (kundalik):        Kitobiy / she'riy (arxaik ottenka):
   руко́й                      руко́ю
   душо́й                       душо́ю
   весно́й                      весно́ю
   го́рькой судьбо́й             го́рькою судьбо́ю
   краси́вой де́вушкой           краси́вою де́вушкой

-ою/-ею shakli:

  • she'riyat va qo'shiqda ritm/qofiya uchun keng ishlatiladi ("Отвори́ потихо́ньку кали́тку..." — руко́ю дрожа́щей);
  • tantanavor, ko'tarinki nasrda ("озарённый весно́ю");
  • kundalik nutqda deyarli ishlatilmaydi — u yerda faqat -ой/-ей.

C1 kaliti: -ою/-ею ni siz faol yozishda emas, tanishda bilishingiz kerak. Klassik she'r yoki qo'shiq o'qiganda весно́ю, судьбо́ю, зарёю ni ko'rasiz — bu весно́й, судьбо́й, зарёй ning bir xil shakli, faqat "yuqori uslub". Zamonaviy matn yozayotganda har doim -ой/-ей ni tanlang. Uni "grammatik xato" deb o'ylamang — bu stilistik variant.

Alohida holat — фамилия / ism -ым/-ом:

Vosita kelishikda familiyalar va joy nomlari orasidagi nozik farq (keyingi bo'limda batafsil): Пу́шкиным (familiya -ым) го́родом Пу́шкином (shahar nomi -ом).

3.6. Ism va familiyalarning turlanishidagi nozikliklar

Rus tilida familiya turlanadimi yoki yo'qmi — bu C1 darajaning nozik va ko'p xato chiqadigan mavzusi. Bir necha aniq qoida bor.

(a) Rus familiyalari -ов/-ёв/-ин/-ын — aralash turlanish:

Vosita kelishikda -ым oladi (sifat kabi), qolganida ot kabi:

text
И.  Петро́в            Петро́ва (f)
Р.  Петро́ва           Петро́вой
Д.  Петро́ву           Петро́вой
В.  Петро́ва           Петро́ву
Т.  Петро́вым  (!)    Петро́вой
П.  о Петро́ве         о Петро́вой

Joy nomi familiya farqi (Т.п.): aynan shu -ым/-ом farqi C1 belgisidir. Familiya -ым, xuddi shu ko'rinishdagi shahar/joy nomi -ом:

text
Я знако́м с Пу́шкиным.        Pushkin (shoir) bilan tanishman.  (familiya  -ым)
Мы прое́хали под Пу́шкином.   Pushkin (shahar) yonidan o'tdik.   (shahar  -ом)
писа́телем Черны́шевским      (familiya -ым)    го́родом Черны́шевском? — yo'q, shahar bo'lsa -ом

(b) Chet el familiyalari — undoshga tugasa:

text
ERKAK  turlanadi:    рома́н Да́рвина, тео́рия Да́рвина, знако́м с Да́рвином
                      кни́га Ре́мбрандта, конце́рт Шопе́на, о Шекспи́ре
AYOL   turlanMAYDI:  рома́н Э́тель Ли́лиан Во́йнич (не Во́йнича!)
                      я говори́л с госпожо́й Смит (не Сми́т... o'zgarmaydi)

Ya'ni: undoshga tugagan chet familiya — erkakniki turlanadi, ayolniki qotib qoladi: у Ка́рла Ма́ркса (erkak) у Кла́ры Це́ткин (ayol, -ин chet familiya turlanmaydi... aslida Це́ткин ayol с Кла́рой Це́ткин).

(c) Turlanmaydigan familiyalar (har ikki jinsda ham qotadi):

text
-о, -е, -и, -у, -ых, -их, -аго ga tugaganlar:
   Дюма́, Гюго́, Ме́рло, Данте, Го́рло     рома́н Дюма́, стихи́ Гюго́
   -ко (ukraincha):  Шевче́нко, Петре́нко    кни́га Шевче́нко (не Шевче́нка!*)
   -ых / -их:        Чёрных, Кручёных, Седы́х    дом Черны́х, встре́ча с Седы́х
   -аго / -ово:      Живаго, Дурново́        "До́ктор Жива́го" (не Жива́га)

* Шевче́нко rasmiy nutqda turlanmaydi; jonli so'zlashuvda ba'zan Шевче́нка eshitiladi, lekin bu norma emas.

(d) -а/-я ga tugagan familiyalar — jinsdan qat'i nazar turlanadi:

text
у Гли́нки, о Ша́поваленко? нет   у поэ́та Оку́джавы, кни́га Кафки, роль Ба́лбеса
но yapon/gruzin -а ba'zan qotadi:  фи́льмы Куроса́вы (turlanadi), но: у Ниноши́ли...

C1 kaliti — uchta savol: familiyani turlash oldidan uchta narsani aniqlang: (1) jinsi (erkakmi/ayolmi — undoshga tugaganlar uchun hal qiluvchi); (2) tugashi (unli -о/-и/-ых turlanmaydi; undosh yoki -а/-я turlanadi); (3) Т.п.da familiyami yoki joy nomimi (-ым -ом). Bu uchta savolga javob bersangiz, xato deyarli qolmaydi.

3.7. Umumiy jadval — C1 nozik variantlar xaritasi

Zona Variant A Variant B Farqi
Р.ед. -у/-а ча́ю (partitiv, qism) ча́я (umuman) -у susaymoqda, faqat turg'un iborada tirik
П.ед. -у/-е в лесу́ (JOY, urg'uli) о ле́се (MAVZU) -у́ joyni, -е mavzuni bildiradi
В.ед. jonli ви́жу короля́ (jonli) ви́жу труп (jonsiz) grammatik, biologik emas
Р.мн. Ø/-ов чуло́к, солда́т (Ø) носко́в, помидо́ров (-ов) ro'yxat bo'yicha; norma odatda -ов
Т.ед. -ой/-ою руко́й (neytral) руко́ю (kitobiy) faqat uslub, ma'no bir xil
Familiya Т. Петро́вым (familiya) (го́родом) Петро́вом familiya -ым, joy -ом

4. Ko'p misollar

Партити́в -у (turg'un iboralar va so'zlashuv):

text
Нале́й-ка мне ча́йку да положи́ са́хару.   Menga bir piyola choy quy-chi, shakar ham sol.
Ско́лько наро́ду собрало́сь на пло́щади!   Maydonga qancha odam yig'ilibdi!
Он на́чал спор — а спо́ру-то и нет.        U bahs ochdi — aslida bahslashadigan narsa yo'q.
Мы не отступи́м ни ша́гу.                  Bir qadam ham chekinmaymiz.
Они́ поговори́ли с гла́зу на глаз.          Ular yuzma-yuz suhbatlashdi.

Ме́стный -у́ (joy) -е (mavzu):

text
Всю зи́му медве́дь спит в лесу́.           Butun qish ayiq o'rmonda uxlaydi.       (JOY)
Мы посмотре́ли фильм о ру́сском ле́се.     Rus o'rmoni haqidagi filmni ko'rdik.    (MAVZU)
Ло́дка кача́лась на берегу́.                Qayiq qirg'oqda tebranardi.             (JOY)
В про́шлом году́ мы бы́ли в Крыму́.         O'tgan yili Qrimda edik.                (JOY×2)
Действие происхо́дит в "Вишнёвом са́де".   Voqea "Gilos bog'i"da kechadi.          (asar  -е)
Он стоя́л на посту́ всю ночь.              U butun tun postda turdi.               (JOY)

Р.мн. — nol -ов:

text
Он купи́л па́ру носко́в и па́ру чуло́к.     U bir juft paypoq va bir juft (uzun) paypoq oldi.
На ры́нке взве́сили килогра́мм помидо́ров.  Bozorda bir kilo pomidor tortishdi.
В батальо́не бы́ло две́сти солда́т.          Batalyonda ikki yuz askar bor edi.
Доба́вьте сто гра́ммов ма́сла.              Yuz gramm sariyog' qo'shing.
Сре́ди госте́й бы́ло мно́го узбе́ков и грузи́н.   Mehmonlar orasida ko'p o'zbek va gruzin bor edi.

Т.ед. -ою (kitobiy / she'riy):

text
Он шёл, озарённый весно́ю.                 U bahordan nurlanib ketardi.       (she'riy)
С го́рькою усме́шкой он замолча́л.          Achchiq tabassum bilan jim bo'ldi.  (kitobiy)
neytral variant: ...с го́рькой усме́шкой... (bir xil ma'no, kundalik uslub)

Familiya turlanishi:

text
Я зачита́лся рома́ном Достое́вского.        Dostoyevskiy romanini berilib o'qidim.
Мы обсужда́ли тео́рию Да́рвина.             Darvin nazariyasini muhokama qildik.
Э́то стихи́ Була́та Окуджа́вы.               Bu Bulat Okudjavaning she'rlari.
Она́ вы́шла за́муж за господи́на Смит.       U janob Smitga turmushga chiqdi.   (ayol Smit turlanadi... erkak Smit  Сми́том)
Мы прое́хали ми́мо го́рода Пу́шкина.         Pushkin shahri yonidan o'tdik.     (joy  -а/-ом)

E'tibor bering: har variantda tanlov ma'no yoki uslub bilan bog'liq — в лесу́ (joy) ni о ле́се (mavzu) bilan almashtirib bo'lmaydi, lekin руко́й va руко́ю — bir xil ma'no, faqat "balandlik" farqi. C1 tuyg'usi — qaysi variant ma'no o'zgartiradi, qaysi biri faqat uslub ekanini his qilish.


5. Talaffuz bo'limi

Nozik variantlarda urg'u ko'pincha hal qiluvchi — chunki aynan urg'u -у́ (joy) ni ajratadi.

  • в лесу́ /v li-SÚ/ — urg'u oxirda (bu "joy" belgisi). Solishtiring: о ле́се /a-LÉ-si/ — urg'u boshda. Urg'u siljishi = ma'no o'zgarishi.
  • на берегу́ /na bi-ri-GÚ/ — uch bo'g'in, urg'u eng oxirda: "nabiryegú". о бе́реге /a-BÉ-ri-gi/ — urg'u boshda.
  • в году́ /v ga-DÚ/ — urg'u oxirda; о го́де /a-GÓ-di/ — boshda.
  • ча́ю /CHÁ-yu/ va ча́я /CHÁ-ya/ — ikkalasida urg'u boshda, farq faqat oxirgi unlida: "cháyu" "cháya".
  • носко́в /nas-KÓF/ — urg'u oxirda, oxirgi "в" jarangsizlanadi "f": "naskóf". чуло́к /chu-LÓK/ — urg'u oxirda.
  • помидо́ров /pa-mi-DÓ-raf/ — urg'u "до"da, oxirgi "ов" "af": "pamidóraf".
  • весно́ю /vis-NÓ-yu/ — she'riy shakl; urg'u "но"da, oxiri ravon "-yu": "visnóyu".
  • Да́рвином /DÁR-vi-nam/ — familiya, urg'u boshda; -ым/-ом farqi urg'usiz, lekin yozuvda muhim.

Ikki oltin qoida bugun: (1) -у́ (o'rin) HAR DOIM urg'uli — bu uning "belgisi": в лесу́, на мосту́, в углу́, на краю́, в снегу́. Agar urg'u boshga tushsa (в ле́се) — bu allaqachon boshqa shakl (mavzu -е). Urg'u = ma'no. (2) Turg'un iboradagi -у qisqa, urg'usiz yoki kuchsiz: ни ша́гу /ni-SHÁ-gu/, без го́ду /biz-GÓ-du/ — bu yerda urg'u asosiy bo'g'inda qoladi, -у "yopishib" ketadi.

Topshiriq: ovoz chiqarib, urg'u siljishini his qiling — лес в лесу́ о ле́се · бе́рег на берегу́ о бе́реге · сад в саду́ о са́де · год в году́ о го́де. Har juftda urg'u qanday "sakrashini" quloq bilan tuting.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
партити́в (-у/-ю) пар-ти-ти́в qismlovchi qaratqich вы́пить ча́ю
ме́стный паде́ж (-у́) ме́ст-ный па-де́ж o'rin kelishigi в лесу́
ча́ю / ча́я ча́-ю / ча́-я (bir oz) chay / chayning нале́й ча́ю
са́хару са́-ха-ру (bir oz) shakar ло́жка са́хару
наро́ду на-ро́-ду (ko'p) xalq мно́го наро́ду
в лесу́ в ле-су́ o'rmonda (joy) гуля́ть в лесу́
на берегу́ на бе-ре-гу́ qirg'oqda дом на берегу́
в саду́ в са-ду́ bog'da игра́ть в саду́
в году́ в го-ду́ yilda в про́шлом году́
на краю́ на кра-ю́ chetida, labida на краю́ све́та
на посту́ на пос-ту́ postda, vazifada стоя́ть на посту́
в Крыму́ в Кры-му́ Qrimda о́тдых в Крыму́
носко́в (Р.мн.) нос-ко́в paypoqlar (qaratqich) па́ра носко́в
чуло́к (Р.мн.) чу-ло́к uzun paypoqlar (qaratqich) па́ра чуло́к
помидо́ров по-ми-до́-ров pomidorlar (qaratqich) кило́ помидо́ров
гра́ммов гра́м-мов grammlar (qaratqich) сто гра́ммов
солда́т (Р.мн.) сол-да́т askarlar (qaratqich) мно́го солда́т
весно́ю вес-но́-ю bahorda (she'riy) ра́ннею весно́ю
руко́ю ру-ко́-ю qo'l bilan (kitobiy) взмахну́ть руко́ю
но́рма / у́зус но́р-ма / у́-зус me'yor / jonli qo'llanish но́рма и у́зус

Yodlash qoidasi: o'rin kelishigidagi -у́ so'zlarni predlog bilan birga va urg'u bilan yodlang: quruq "лес" emas — "в лесу́", "на берегу́", "в саду́". Р.мн. juftliklarni qarama-qarshi qo'yib eslang: чуло́к (Ø) носко́в (-ов). Partitiv -у ni turg'un ibora bilan yodlang: "ни ша́гу, с гла́зу на глаз, мно́го наро́ду" — chunki -у aynan shu yerda "tirik".


7. Dialog

Vaziyat: Kamron (o'zbekistonlik, C1 talaba) va rus do'sti Oleg dala-hovlida dam olishmoqda; suhbatda barcha nozik variantlar tabiiy ishlaydi.

text
— Оле́г, дава́й посиди́м на берегу́, у са́мой воды́.      — Oleg, keling qirg'oqda, suvning yonginasida
                                                          o'tiraylik.  (на берегу́ — JOY -у́)
— Дава́й. Пра́вда, зде́сь, в лесу́, комаро́в мно́го.       — Bo'ldi. Faqat bu yerda, o'rmonda,
                                                          chivin ko'p.  (в лесу́ — JOY; комаро́в — Р.мн. -ов)
— Терпи́мо. Нале́й-ка лу́чше ча́ю из терму́са.            — Chidasa bo'ladi. Yaxshisi termosdan
                                                          bir oz choy quy.  (ча́ю — partitiv -у)
— С са́харом?                                            — Shakar bilanmi?
— Ло́жечку са́хару, да. Спаси́бо.                          — Bir choy qoshiq shakar, ha. Rahmat.
                                                          (са́хару — partitiv -у)
— Слу́шай, а ты чита́л что́-нибудь о ру́сском ле́се?       — Ayt-chi, rus o'rmoni haqida biror narsa
  У Пришвина есть.                                        o'qiganmisan? Prishvinda bor.
                                                          (о ле́се — MAVZU -е; У Пришвина — familiya Р.)
— Чита́л расска́зы Пришвина, да. И ещё Пауто́вского.      — Ha, Prishvinning hikoyalarini o'qiganman.
                                                          Yana Paustovskiynikini.  (familiya turlanadi)
— Кста́ти, о́сенью я был в Крыму́, на берегу́ мо́ря.       — Aytgancha, kuzda Qrimda, dengiz qirg'og'ida
                                                          edim.  (в Крыму́, на берегу́ — JOY -у́)
— Здо́рово! А ско́лько там бы́ло наро́ду?                 — Zo'r! U yerda qancha odam bor edi?
                                                          (наро́ду — partitiv -у, turg'un)
— Ты́сячи. Я купи́л там кило́ помидо́ров и виногра́ду —    — Minglab. U yerda bir kilo pomidor va bir oz
  таки́х вку́сных не про́бовал сро́ду.                      uzum oldim — bunday mazalisini umrimda
                                                          tatib ko'rmaganman.
                                                          (помидо́ров -ов; виногра́ду partitiv; сро́ду turg'un -у)
— Ве́рю. Ла́дно, допива́ем ча́й — и пойдём, ско́ро тут    — Ishonaman. Xo'p, choyni ichib bo'laylik-da,
  ни зги не бу́дет ви́дно.                                 ketaylik; tez orada bu yerda hech narsa
                                                          ko'rinmay qoladi.

E'tibor bering: bir suhbatda barcha zonalar ishladi: на берегу́, в лесу́, в Крыму́ (o'rin -у́), о ле́се (mavzu -е), ча́ю, са́хару, наро́ду, виногра́ду, сро́ду (partitiv -у), комаро́в, помидо́ров (Р.мн. -ов), Пришвина, Пауто́вского (familiya turlanishi). Nozik variantlar "kitobiy" emas — ular tabiiy jonli nutqning bir qismi.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • O'rin -у́ ni mavzu -е bilan almashtirish: я гуля́л в ле́се (agar "sayr" bo'lsa — noto'g'ri urg'u/shakl), дом на бе́реге. я гуля́л в лесу́, дом на берегу́. Sabab: JOY ma'nosi urg'uli -у́ talab qiladi; -е faqat MAVZU (о ле́се) uchun.

  • Mavzu bo'lganda ham -у́ qo'yish: фильм о ру́сском лесу́, кни́га о са́ду. фильм о ру́сском ле́се, кни́га о са́де. Sabab: "nima haqida?" (mavzu) har doim -е, hatto so'z -у́ ni "yaxshi ko'rsa" ham.

  • чуло́к / носко́в ni almashtirish: па́ра чулко́в, па́ра носо́к. па́ра чуло́к (Ø), па́ра носко́в (-ов). Sabab: an'anaviy: uzun чуло́к nol tugash; kalta носо́к -ов. Mnemonika: "uzun so'z — qisqa tugash".

  • Meva/sabzavotni nol tugashda (bozor uzusini yozma nutqda): кило́ помидо́р, сто грамм (rasmiy matnda). кило́ помидо́ров, сто гра́ммов. Sabab: norma — -ов; nol tugash faqat og'zaki so'zlashuvda yo'l qo'yiladi, hujjatda emas.

  • Askar/millatni -ов da: мно́го солда́тов, пять грузи́нов. мно́го солда́т, пять грузи́н. Sabab: солда́т, партиза́н, грузи́н, армя́н — an'anaviy nol tugash guruhi.

  • Familiyani Т.п.da -ом bilan (joy nomi bilan chalkashtirish): знако́м с Петро́вом, с Да́рвиным? нет — с Да́рвином to'g'ri, lekin: с Пу́шкином (shoir haqida). знако́м с Петро́вым (familiya -ым), с Пу́шкиным (shoir). Faqat shahar: под Пу́шкином (-ом). Sabab: familiya vosita kelishikda -ым, joy nomi -ом.

  • Chet ayol familiyasini turlash: рома́н Во́йнича (ayol Voynich haqida), с госпожо́й Смито́й. рома́н Во́йнич, с госпожо́й Смит. Sabab: undoshga tugagan chet ayol familiyasi turlanmaydi (erkakniki turlanadi: с ми́стером Сми́том).

Mini-mashq (to'g'ri variantni tanlang)

text
1. Мы отдыха́ли (в лесу́ / в ле́се) це́лую неде́лю.
2. Учи́тель рассказа́л нам (о лесу́ / о ле́се).
3. Купи́ па́ру (носко́в / носо́к) и па́ру (чуло́к / чулко́в).
4. На собра́нии бы́ло мно́го (наро́да / наро́ду).
5. Я знако́м с (Петро́вым / Петро́вом).

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Qavsdagi so'zni to'g'ri o'rin shakliga (-у́ yoki -е) qo'ying, ma'noga qarab:

1. Де́ти игра́ли (сад) ___ це́лый день.
2. Мы прочита́ли статью́ (сад) ___ Че́хова.   [asar!]
3. Ло́дка стоя́ла (бе́рег) ___ .
4. В про́шлом (год) ___ бы́ло жа́рко.
5. Он всю ночь простоя́л (пост) ___ .

Mashq 2. Partitiv -у mumkinmi? Agar ha — turg'un ibora yoki so'zlashuv ekanini belgilang, aks holda -а qo'ying:

1. Нале́й мне ___ (чай).
2. Мы не отступи́м ни ___ (шаг).
3. Це́на ___ (са́хар) вы́росла.
4. Ско́лько ___ (наро́д) на пло́щади!
5. Они́ поговори́ли с ___ (глаз) на глаз.

Mashq 3. Qaratqich ko'plikni to'g'ri qo'ying (Ø yoki -ов):

1. па́ра (носо́к) ___
2. па́ра (чуло́к) ___
3. кило́ (помидо́р) ___
4. отря́д (солда́т) ___
5. сто (грамм) ___ [norma]

Mashq 4. Familiyani to'g'ri shaklga qo'ying (qavsdagi kelishik):

1. рома́н (Достое́вский, Р.) ___
2. знако́м с (Да́рвин, Т.) ___
3. стихи́ (Окуджа́ва, Р.) ___
4. письмо́ (госпожа́ Смит — ayol, Д.) ___
5. кни́га (Шевче́нко, Р.) ___

Mashq 5. -ой yoki -ою? Uslubni belgilang (neytral / she'riy):

1. Он взмахну́л ___ (рука́) — прощай!   [she'riy variantni tanlang]
2. Я пишу́ пра́вой ___ (рука́).          [neytral]
3. Ра́ннею ___ (весна́) расцвели́ сады́.  [she'riy]

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:

1. Мы гуля́ли в ле́се и говори́ли о лесу́.
2. Купи́ два кило́ помидо́р.
3. В по́лку бы́ло три́ста солда́тов.
4. Я знако́м с писа́телем Петро́вом.
5. Ло́жка са́хара, пожа́луйста. [so'zlashuvda -у tabiiyroq bo'lsa]

Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring (nozik variantga e'tibor bering):

1. Butun yoz o'rmonda yashadik.
2. Bu — o'rmon haqidagi kitob.
3. Menga bir oz choy quying.
4. Bir juft paypoq va bir kilo pomidor oldim.
5. Darvin nazariyasi bilan tanishdik.

Mashq 8. Bir so'z — ikki shakl, ikki ma'no. Farqni izohlang:

1. в лесу́ / о ле́се         ___
2. ча́ю / ча́я               ___
3. Пу́шкиным / (под) Пу́шкином   ___

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. O'rin mavzu drill'i: Wisar AIdan 8 ta so'z bersin (лес, сад, бе́рег, год, у́гол, мост, шкаф, край). Har biri bilan ikkita gap tuzing — biri JOY (в/на + -у́), biri MAVZU (о + -е). AI urg'u va shakl to'g'riligini tekshirsin.

  2. Partitiv chegarasi: AIga 6 ta ibora bering (ni qadam, bir oz choy, shakar narxi, ko'p xalq, yuzma-yuz, umrimda). Qaysida -у majburiy (turg'un ibora), qaysida -а afzal — ayting va sababini tushuntiring. AI baholasin.

  3. Р.мн. bozor o'yini: AIdan tasodifiy "xarid ro'yxati" so'rang (paypoq, pomidor, apelsin, gramm, askar, gruzin). Har birini qaratqich ko'plikda ayting va norma shaklini tanlang, uzus shaklidan farqini ko'rsating. AI xatolarni tuzatsin.

  4. Familiya turlash: AIga 5 ta familiya bering (rus -ов, chet erkak, chet ayol, -ко, -ых). Har birini uchta kelishikda (Р. Д. Т.) turlang yoki "turlanmaydi" deng. AI, ayniqsa Т.п.dagi -ым/-ом farqini tekshirsin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1. в лесу́ (JOY); 2. о ле́се (MAVZU); 3. носко́в (-ов) ... чуло́к (Ø); 4. наро́ду (partitiv, turg'un) yoki наро́да — ikkalasi mumkin, so'zlashuvda -у tabiiy; 5. Петро́вым (familiya Т. -ым).

Mashq 1: 1. в саду́ (JOY -у́); 2. о са́де — bu yerda статья́ о са́де MAVZU (-е); 3. на берегу́ (-у́); 4. в году́ (-у́); 5. на посту́ (-у́).

Mashq 2: 1. ча́ю (yoki ча́я — so'zlashuvda -у tabiiy, partitiv); 2. ни ша́гу (turg'un ibora — faqat -у!); 3. са́хара (bu yerda "narx" — umuman, butun -а, partitiv emas); 4. наро́ду (turg'un, "ско́лько наро́ду"); 5. с гла́зу на глаз (turg'un ibora — faqat -у!).

Mashq 3: 1. носко́в (-ов); 2. чуло́к (Ø); 3. помидо́ров (-ов, norma); 4. солда́т (Ø); 5. гра́ммов (-ов, norma; грамм — og'zaki uzus).

Mashq 4: 1. рома́н Достое́вского (Р. -ого); 2. знако́м с Да́рвином (Т., chet erkak turlanadi, -ом); 3. стихи́ Окуджа́вы (-а/-я turlanadi, Р. -ы); 4. госпоже́ Смит (ayol chet familiya turlanmaydi, "госпоже́" turlanadi); 5. кни́га Шевче́нко (-ко turlanmaydi).

Mashq 5: 1. руко́ю (she'riy); 2. руко́й (neytral); 3. ра́ннею весно́ю (she'riy).

Mashq 6:

    1. ...говори́ли о ле́се (mavzu -е; в лесу́ to'g'ri qolgan).
    1. два кило́ помидо́ров (norma -ов).
    1. три́ста солда́т (Ø — an'anaviy guruh).
    1. знако́м с писа́телем Петро́вым (familiya Т. -ым).
    1. Ло́жка са́хару (so'zlashuvda partitiv -у tabiiyroq; са́хара ham xato emas).

Mashq 7 (namuna javoblar):

  1. Всё ле́то мы жи́ли в лесу́.
  2. Э́то кни́га о ле́се.
  3. Нале́йте мне ча́ю (yoki ча́я).
  4. Я купи́л па́ру носко́в и кило́ помидо́ров.
  5. Мы познако́мились с тео́рией Да́рвина.

Mashq 8:

  • в лесу́ (предл., JOY, urg'uli -у́) — "o'rmonda, jismoniy joyda"; о ле́се (предл., MAVZU -е) — "o'rmon haqida (fikr, suhbat mavzusi sifatida)".
  • ча́ю (род., partitiv -у) — "bir oz chaydan, qism"; ча́я (род., standart -а) — "chayning (umuman, butun modda)" yoki цена́ ча́я (chayning narxi).
  • Пу́шкиным (Т., familiya -ым) — "shoir Pushkin bilan"; под Пу́шкином (Т., shahar -ом) — "Pushkin shahri yaqinida".

12. Xulosa va keyingi dars

  • Nozik variant ≠ xato: C1 da bir kelishik bir so'zda ikki tugash olishi mumkin. Tanlov ma'no, uslub yoki an'ana bilan boshqariladi. Xavfsiz qoida — standart shakl (-а, -е, -ов, -ой) har doim to'g'ri; variant faqat aniq zonalarda "tirik".
  • Роди́тельный -у (partitiv): "bir oz, qism" ma'nosi (вы́пить ча́ю, ло́жка са́хару). Zamonaviy tilda susaymoqda — asosan turg'un iborada (ни ша́гу, с гла́зу на глаз, мно́го наро́ду) va so'zlashuvda (ча́йку) qoladi. Neytral matnda .
  • Предло́жный -у́ / -е (местный падеж): urg'uli -у́ = JOY (в лесу́, на берегу́, в саду́, в году́, на краю́, на посту́), = MAVZU (о ле́се, о са́де). Bu — ma'no farqi, uslub emas: в "Вишнёвом са́де" (asar) -е.
  • Вини́тельный jonli/jonsiz: grammatik kategoriya, biologik emas (ви́жу короля́, ту́за — jonli; труп, наро́д — jonsiz). Turg'un iborada: вы́йти в лю́ди, пойти́ в со́лдаты.
  • Роди́тельный ko'plik Ø / -ов: an'anaviy Ø — чуло́к, солда́т, грузи́н, сапо́г; norma -ов — носко́в, помидо́ров, гра́ммов, узбе́ков. Ikkilanishda (грамм/гра́ммов, помидо́р/помидо́ров) rasmiy matnda -ов ni tanlang.
  • Твори́тельный -ой / -ою: ma'no bir xil, -ою/-ею — she'riy/kitobiy (весно́ю, руко́ю); zamonaviy matnda -ой/-ей. Familiyada Т.п.: -ым (familiya: Петро́вым) -ом (joy nomi: под Пу́шкином).
  • Familiyalar: undoshga tugagan chet familiya — erkakniki turlanadi, ayolniki qotadi (с Да́рвином с госпожо́й Смит); unli -о/-и/-ых/-ко turlanmaydi (Дюма́, Шевче́нко, Черны́х); -а/-я turlanadi (Окуджа́вы).

Keyingi dars — C1 — 6-dars: Predloglar — nozik ma'nolar (по/за/при/о; sinonim predloglarning farqi va register). Bugun siz kelishik tugashi darajasidagi nozikliklarni ko'rdingiz; ertaga bir qadam yuqoriga — predlog tanlovi darajasiga chiqamiz. По ning uch xil ma'nosi (идти́ по у́лице — o'rin, по оши́бке — sabab, по прие́зде — vaqt), за va при ning nozik farqlari, sinonim predloglar (о / про / насчёт, из-за / вследствие / благодаря́) va ularning register (uslub) bo'yicha taqsimlanishi. Bugungi -у́/-е farqi aynan predloglar (в, на, о) bilan yashaydi, shuning uchun ertangi mavzu bevosita davomi bo'ladi. Уда́чи! (Omad!)


C1 kursi · 5-dars · © Rus Tili Kursi (o'zbeklar uchun)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C1 — 5-dars: Kelishik — nozik variantlar (вариати́вные паде́жные фо́рмы: ча́ю/ча́я, в лесу́/о ле́се, носко́в/чуло́к) — Wisar