WisarWisar
Rus tili kursi/C1 Ilgor28 daqiqa

C1 — 18-dars: Paronimiya va leksik qiyinliklar — chuqur (parónimlar juftliklari, leksik moslik — сочета́емость, ortologik me'yor: годово́й/годи́чный, дипломати́ческий/дипломати́чный, эффекти́вный/эффе́ктный)

C1 — ILG'OR · 18-dars


1. Dars nomi va maqsad

B2 ning 27-darsida siz paronim tushunchasi bilan tanishdingiz: bir o'zakdan yasalgan, tovushi o'xshash, lekin ma'nosi har xil so'zlar — наде́ть/оде́ть, предста́вить/предоста́вить, эконо́мный/экономи́ческий/экономи́чный. O'sha darsda asosiy vazifa oddiy edi: eng ko'p uchraydigan 15 ta juftlikni ma'nosi, boshqaruvi va tipik xatosi bilan yodlash. Bu — poydevor.

Endi C1 darajada biz paronimiyaga ikki qavat chuqurroq kiramiz. Birinchidan, B2 dagi "kundalik" juftliklardan imtihon-ilmiy qatlamga o'tamiz: годово́й/годи́чный/годова́лый, исполни́тельный/исполни́тельский, командиро́ванный/командиро́вочный, нестерпи́мый/нетерпи́мый/нетерпели́вый — bular ТРКИ-3 (C1) va oliy ta'lim imtihonlarining klassik "tuzoq" so'zlaridir. Ikkinchidan — va bu C1 ning eng muhim yangiligi — biz paronimni yakka so'z sifatida emas, leksik moslik (лекси́ческая сочета́емость) qonuni doirasida ko'ramiz. Ya'ni savol endi "qaysi so'z to'g'ri?" emas, "bu so'z qaysi so'zlar bilan birga tura oladi, qaysilari bilan yo'q?" bo'ladi.

Chunki C1 xatosi ko'pincha alohida so'zda emas — so'zlar birikmasida bo'ladi. Игра́ть значе́ние grammatik jihatdan mukammal, har bir so'zi to'g'ri, lekin bu — xato, chunki rus tilida игра́ть faqat роль bilan, значе́ние esa име́ть bilan birikadi. Bunday xatolarni наруше́ние лекси́ческой сочета́емости (leksik moslikning buzilishi) deyiladi. Ona tili sohibi buni "quloq bilan" biladi; C1 o'quvchi esa buni qoida va ro'yxat orqali egallashi kerak.

Darsda oltita blok bor:

text
C1 PARONIMIYA va LEKSIK MOSLIK — olti yo'nalish:
   1. PARONIMIYA nima — C1 chuqur qatlam (semantik + morfologik farq)
   2. ILMIY-IMTIHON JUFTLIKLARI  — ~18 ta yangi murakkab juftlik/uchlik
   3. LEKSIK MOSLIK (сочета́емость) — играть роль / иметь значение qonuni
   4. ORTOLOGIK ME'YOR  — lug'aviy noaniqlik, pleonazm, tavtologiya
   5. FARQLASH USULI  — ma'no + moslik + xato uch qadamli tahlil
   6. IMTIHON FORMATI  — ko'p tanlovli (ЕГЭ/ТРКИ) paronim topshirig'i

Dars maqsadi: (1) paronimiyaning C1 chuqur mexanizmini — suffiks/prefiks semantikasi va morfologik farqni — tushunish; (2) ~18 ta yangi imtihon-darajali juftlik/uchlikni ma'nosi, moslashuvchi so'zlari va tipik xatosi bilan o'zlashtirish; (3) leksik moslikning buzilishini tanib olish va tuzatish; (4) ortologik me'yorni (adabiy norma) buzuvchi pleonazm va tavtologiyani ko'rish; (5) imtihon formatidagi ko'p tanlovli topshiriqni ishonch bilan bajarish. Dars oxirida siz paronimni "yodlangan juftlik" emas, moslik qonuniga bo'ysunadigan tizim sifatida ko'rasiz.

Urg'u belgisi: ruscha so'zlarni urg'uli unli ustida ´ bilan beramiz — годово́й, годи́чный, дипломати́ческий. Paronimlarda urg'u o'rni ham ma'noni farqlashi mumkin, shuning uchun har so'zni urg'usi bilan yodlang.


2. Avvalgi darslardan takror

  • Paronimlar (B2 27-dars): siz paronimning uch belgisini o'rgangansiz — bir o'zak, yaqin tovush, har xil ma'no. Klassik juftliklar: наде́ть (narsani kiymoq) / оде́ть (odamni kiydirmoq); предста́вить (tanishtirmoq/tasavvur qilmoq) / предоста́вить (bermoq/ta'minlamoq); эффе́ктный (ko'rkam) / эффекти́вный (samarali). Bugun aynan предста́вить/предоста́вить va эффе́ктный/эффекти́вный ni chuqurroq — moslik va yangi ma'no ottenkalari bilan qaytaramiz.
  • So'z yasash (B2 23–24, C1 ushbu bo'lim): paronimlar aynan so'z yasashdan tug'iladi — bitta o'zakka har xil suffiks yoki prefiks qo'shiladi, har biri ma'noga o'z ottenkasini beradi. -ическ- va -ичн- suffikslari sifatga har xil ma'no beradi: дипломати́ческий (rasmiy, sohaga oid) va дипломати́чный (odob-ehtiyotkorlik xususiyati). Bu farqni his qilish — bugungi darsning kaliti.
  • Sinonim va antonim (B2 28-dars): siz sinonimlar ma'nosi yaqin, tovushi har xil bo'lishini ko'rdingiz. Paronim — teskari: tovushi yaqin, ma'nosi har xil. Bugun uchinchi hodisani — leksik moslik ni qo'shamiz: bu so'zning boshqa so'zlar bilan "do'stlashish" qobiliyati.
  • Frazeologiya va turg'un birikma (C1 16-dars): siz iboralar turg'un — so'zlarini erkin almashtirib bo'lmasligini ko'rgansiz. Leksik moslik — xuddi shu turg'unlikning "yumshoq" varianti: оказа́ть по́мощь (to'g'ri) — сде́лать по́мощь (xato), chunki по́мощь faqat оказа́ть bilan birikadi. Bu — frazeologizm emas, lekin moslik qat'iy.
  • Tez mashq: ovoz chiqarib ayting va farqni his qiling — годово́й отчёт — годи́чный курс — годова́лый ребёнок; дипломати́ческий приём — дипломати́чный отве́т; эффекти́вный ме́тод — эффе́ктный жест.

Muhim bog'lanish: B2 da paronim — "so'z yasash tuzog'i" edi. C1 da paronim — moslik tuzog'i: so'zni to'g'ri tanlaganingizdan keyin ham, uni noto'g'ri so'z bilan biriktirsangiz, xato baribir chiqadi. Shuning uchun bugun har paronimni uch qavatda o'rganamiz: ma'nosi · qaysi so'z bilan birikadi · qanday xato bo'ladi.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Paronimiya C1 darajasida: uch qavatli tahlil

B2 da paronimni ikki savol bilan o'rgangan edingiz: "ma'nosi nima?" va "qaysi kelishik/predlog?". C1 da uchinchi, eng muhim savolni qo'shamiz: "qaysi so'zlar bilan birikadi?". Aynan shu — leksik moslik — paronimlarni ajratishning eng ishonchli usuli.

Misol uchun дипломати́ческий va дипломати́чный juftini olaylik. Ularning ma'nosini quruq ta'rif bilan farqlash qiyin ("biri rasmiy, biri xushmuomala" — mavhum eshitiladi). Lekin moslik orqali farq darrov ko'rinadi:

text
дипломати́ческий  +  ко́рпус, приём, отноше́ния, па́спорт, но́та
                     (soha, muassasa, rasmiy tushunchalar bilan)

дипломати́чный    +  отве́т, посту́пок, челове́к, подхо́д, молча́ние
                     (odam, xatti-harakat, xarakter bilan)

Ya'ni: дипломати́ческий "diplomatiya sohasiga oid" (predmet-soha), дипломати́чный esa "diplomatga xos ehtiyotkor, nozik" (sifat-xususiyat). So'zning o'zi bilan emas — birikuvchi so'z bilan farqni ushlaysiz.

C1 paronim tahlilining formulasi:

text
PARONIM = MA'NO + MOSLIK (birikuvchi so'z sinfi) + BOSHQARUV (kelishik/predlog)

   Har paronim uchun uch savol:
   1. Nimani anglatadi?            (semantika)
   2. Qanaqa so'z bilan turadi?    (сочета́емость — moslik)
   3. Qaysi so'zni chalkashtiraman? (tipik xato + qarshi misol)

3.2. Morfologik "kalit": suffiks paronim ma'nosini oldindan aytadi

Rus paronimlarining katta qismi suffiks juftligi bilan farqlanadi. Suffiksni tanib olsangiz, ma'noni taxmin qilasiz. Eng muhim suffiks-juftliklari:

Suffiks juftligi Ma'no farqi Misol
-ическ- / -ичн- "sohaga oid" / "xususiyatga ega" дипломати́ческий / дипломати́чный
-ическ- / -ичн- "ilmiy-predmet" / "amaliy foydali" практи́ческий / практи́чный
-тельн- / -тельск- "xususiyat/vazifa" / "ijrochiga oid" исполни́тельный / исполни́тельский
-н- / -ск- "harakat holati" / "kasb-faoliyat" масте́рски (usta kabi) / …
-енн- / -нн- passiv sifat / ot-sifat командиро́ванный / командиро́вочный

Eng samarali juftlik — -ическ- / -ичн-. Qoida (taxminiy, lekin juda ishonchli):

-ический "shu sohaga tegishli, shu turdagi" (neytral, tavsifiy): дипломати́ческий, демократи́ческий, практи́ческий, экономи́ческий. -ичный "shu sifatga ega, shu xususiyatni namoyon qiluvchi" (baholovchi): дипломати́чный, демократи́чный, практи́чный, эконом́ичный.

Bu qoidani bir marta tushunsangiz, o'nlab juftlikni o'zingiz "hisoblab" olasiz.

3.3. Ilmiy-imtihon juftliklari — birinchi guruh (vaqt, faoliyat, xarakter)

а) ГОДОВО́Й / ГОДИ́ЧНЫЙ / ГОДОВА́ЛЫЙ — "yil" o'zagidan uchta sifat:

  • годово́й — bir yilga tegishli, yillik (hisobot, reja, daromad). Moslik: отчёт, план, дохо́д, бюдже́т, кольцо́ де́рева.
  • годи́чный — bir yil davom etadigan, muddati bir yil (kurs, ta'til, muddat). Moslik: курс, о́тпуск, срок, командиро́вка, подпи́ска.
  • годова́лый — bir yoshli (faqat jonli mavjudot haqida). Moslik: ребёнок, младе́нец, жеребёнок, щено́к.
text
годово́й отчёт          — yillik hisobot         (bir yilga oid)
годи́чный ку́рс          — bir yillik kurs        (bir yil davom etadi)
годова́лый ребёнок       — bir yoshli bola        (bir yosh)
 годово́й ребёнок   to'g'risi: годова́лый ребёнок
 годова́лый отчёт   to'g'risi: годово́й отчёт

б) ИСПОЛНИ́ТЕЛЬНЫЙ / ИСПОЛНИ́ТЕЛЬСКИЙ — "ijro" o'zagi:

  • исполни́тельный — (1) itoatkor, mas'uliyatli, topshiriqni yaxshi bajaradigan (odam); (2) ijro etuvchi (organ, hokimiyat). Moslik: рабо́тник, секрета́рь, о́рган, вла́сть, лист.
  • исполни́тельский — ijrochilik san'atiga oid (musiqachi, aktyor mahoratI). Moslik: мастерство́, тала́нт, иску́сство, ма́нера, состав.
text
исполни́тельный рабо́тник     — mas'uliyatli xodim   (odam sifati)
исполни́тельная власть        — ijro etuvchi hokimiyat (davlat organi)
исполни́тельское мастерство́   — ijrochilik mahorati   (san'at)
 исполни́тельский секрета́рь  to'g'risi: исполни́тельный секрета́рь (xodim sifati, san'at emas)

в) КОМАНДИРО́ВАННЫЙ / КОМАНДИРО́ВОЧНЫЙ — "xizmat safari" o'zagi:

  • командиро́ванный — safarga yuborilgan (odam; sifatdosh-ot). Moslik: специали́ст, сотру́дник, инжене́р; ko'pincha otlashadi: командиро́ванный = "safardagi kishi".
  • командиро́вочный — xizmat safariga oid (hujjat, pul, guvohnoma). Moslik: удостовере́ние, расхо́ды, де́ньги, отчёт; so'zlashuvda командиро́вочные = "safar puli".
text
командиро́ванный инжене́р        — safarga yuborilgan muhandis (odam)
командиро́вочное удостовере́ние   — safar guvohnomasi           (hujjat)
Он получи́л командиро́вочные.      — U safar pulini oldi.         (pul)
 командиро́вочный сотру́дник  to'g'risi: командиро́ванный сотру́дник

3.4. Ikkinchi guruh — "sifatga oid" uchliklar va nozik juftliklar

г) НЕСТЕРПИ́МЫЙ / НЕТЕРПИ́МЫЙ / НЕТЕРПЕЛИ́ВЫЙ — "chidam" o'zagidan uchta paronim, eng tuzoqli uchlik:

  • нестерпи́мый — chidab bo'lmas (og'riq, issiq, holat — jismoniy/hissiy zo'ravon narsa). Moslik: боль, жара́, хо́лод, скорбь.
  • нетерпи́мый — murosasiz, toqat qilmaydigan (odam yoki muhit, kimgadir/nimagadir); yoki "yo'l qo'yib bo'lmas" (holat). Moslik: челове́к, отноше́ние (к чему́), положе́ние; нетерпи́м к недоста́ткам.
  • нетерпели́вый — sabrsiz, betoqat (odam xarakteri, "kutolmaydigan"). Moslik: челове́к, жест, взгляд, чита́тель.
text
нестерпи́мая боль            — chidab bo'lmas og'riq   (jismoniy)
нетерпи́мое отноше́ние        — murosasiz munosabat     (toqatsizlik)
нетерпели́вый пассажи́р        — sabrsiz yo'lovchi        (betoqatlik)
 нестерпи́мый челове́к (murosasiz ma'nosida)  to'g'risi: нетерпи́мый челове́к
 нетерпи́мая жара́  to'g'risi: нестерпи́мая жара́

д) ЖЁСТКИЙ / ЖЕСТО́КИЙ — bir o'zakdan, lekin ma'no keskin ajraladi:

  • жёсткий — qattiq (jismoniy: qattiq narsa); qat'iy, murosasiz (talab, shart, tartib). Moslik: ди́ск, ма́трас, во́лосы; усло́вия, гра́фик, тре́бования, поли́тика.
  • жесто́кий — shafqatsiz, berahm (insoniy, axloqiy sifat). Moslik: челове́к, посту́пок, война́, обраще́ние, пра́вда, моро́з (ko'chma: qattiq sovuq).
text
жёсткий график           — qat'iy jadval          (qattiq shart)
жёсткий диск             — qattiq disk            (jismoniy)
жесто́кий челове́к          — shafqatsiz odam        (axloqiy)
жесто́кая война́           — shafqatsiz urush       (berahmlik)
 жёсткое обраще́ние с живо́тными  to'g'risi: жесто́кое обраще́ние (shafqatsizlik)

е) ОСВО́ИТЬ / УСВО́ИТЬ — "egallash" fe'llari, ko'p chalkashadi:

  • осво́ить — o'zlashtirmoq, egallamoq (mahorat, hudud, texnika — amaliy egallash). Moslik: профе́ссию, но́вую те́хнику, зе́мли, ко́смос, бюдже́т (mablag'ni ishlatib bo'lmoq).
  • усво́ить — o'zlashtirmoq (bilim, qoida, oziqni — ichga singdirish, tushunib olish). Moslik: материа́л, пра́вило, уро́к, информа́цию; пи́щу, витами́ны.
text
осво́ить профе́ссию        — kasbni egallamoq       (amaliy mahorat)
осво́ить но́вые зе́мли      — yangi yerlarni o'zlashtirmoq
усво́ить материа́л         — materialni o'zlashtirmoq (bilimni singdirmoq)
органи́зм усво́ил пи́щу     — organizm ovqatni hazm qildi
 усво́ить космос  to'g'risi: осво́ить ко́смос
 осво́ить пра́вило  to'g'risi: усво́ить пра́вило

ж) ПОСТУ́ПОК / ПРОСТУ́ПОК — bir -о-/про- farqi, ma'no baholovchi:

  • посту́пок — xatti-harakat, ish (neytral yoki ijobiy — kishining muayyan harakati). Moslik: благоро́дный, сме́лый, необду́манный, геро́йский посту́пок.
  • просту́пок — nojo'ya ish, xato-kamchilik (salbiy, ko'pincha huquqiy: yengil huquqbuzarlik). Moslik: серьёзный, дисциплина́рный, должностно́й просту́пок.
text
благоро́дный посту́пок       — olijanob ish          (ijobiy harakat)
дисциплина́рный просту́пок    — intizomiy huquqbuzarlik (nojo'ya ish)
 соверши́ть геро́йский просту́пок  to'g'risi: посту́пок (qahramonlik — ijobiy)

3.5. Uchinchi guruh — "-ический / -ичный" oilasi (chuqur)

Bu guruh — imtihonlarning eng sevimli mavzusi. 3.2 dagi qoidani amalda ko'ramiz.

з) ДЕМОКРАТИ́ЧЕСКИЙ / ДЕМОКРАТИ́ЧНЫЙ

  • демократи́ческий — demokratiya tuzumiga oid (rasmiy-siyosiy). Moslik: строй, госуда́рство, вы́боры, па́ртия, институ́ты.
  • демократи́чный — soddadil, xalqqa yaqin, kamsuqum (odam, uslub, narx). Moslik: руководи́тель, сти́ль, це́ны, обстано́вка.
text
демократи́ческий строй    — demokratik tuzum       (siyosiy tizim)
демократи́чный нача́льник   — kamsuqum boshliq        (xarakter)
демократи́чные це́ны       — arzon, hammabop narxlar (uslub-xususiyat)

и) ДИПЛОМАТИ́ЧЕСКИЙ / ДИПЛОМАТИ́ЧНЫЙ

  • дипломати́ческий — diplomatiya sohasiga oid. Moslik: ко́рпус, приём, отноше́ния, па́спорт, но́та.
  • дипломати́чный — nozik, ehtiyotkor, mohirona (xatti-harakat). Moslik: отве́т, посту́пок, челове́к, подхо́д, молча́ние.
text
дипломати́ческий приём     — diplomatik qabul       (soha)
дипломати́чный отве́т       — ehtiyotkor javob        (xususiyat)

к) ПРАКТИ́ЧЕСКИЙ / ПРАКТИ́ЧНЫЙ

  • практи́ческий — amaliyotga oid (nazariyaga qarshi). Moslik: заня́тие, о́пыт, значе́ние, по́мощь, рекоменда́ции.
  • практи́чный — amaliy, foydali, tejamli, hayotbop (narsa yoki odam). Moslik: челове́к, оде́жда, обувь, реше́ние, материа́л.
text
практи́ческое заня́тие      — amaliy mashg'ulot       (nazariya emas)
практи́чный челове́к        — hayotni biladigan odam  (xususiyat)
практи́чная о́бувь          — bardoshli, qulay poyabzal

л) ТАКТИ́ЧЕСКИЙ / ТАКТИ́ЧНЫЙ

  • такти́ческий — taktikaga oid (harbiy, strategik ma'no). Moslik: приём, план, отступле́ние, зада́ча, хи́трость.
  • такти́чный — odobli, nazokatli, o'zini tuta biladigan (odam). Moslik: челове́к, вопро́с, замеча́ние, поведе́ние.
text
такти́ческий ход          — taktik yurish          (strategiya)
такти́чный вопро́с         — nazokatli savol         (odob)

Umumiy qoida (bu oila uchun): -ический "shu turdagi, shu sohaga oid" (predmet, tuzum, faoliyat sohasi bilan birikadi). -ичный "shu sifatga ega, shu xislatni namoyon qiluvchi" (ko'pincha odam yoki xatti-harakat bilan). Shubhalansangiz, orqasidagi so'zga qarang: soha/predmet — -ический, odam/xislat — -ичный.

3.6. To'rtinchi guruh — "yaxlitlik", "aniqlik" va boshqa uchliklar

м) ГУМА́ННЫЙ / ГУМАНИСТИ́ЧЕСКИЙ / ГУМАНИТА́РНЫЙ — "inson" o'zagidan uchta paronim:

  • гума́нный — insonparvar, rahmdil (munosabat, harakat). Moslik: посту́пок, отноше́ние, зако́н, цель.
  • гуманисти́ческий — gumanizm g'oyasiga oid (falsafiy-mafkuraviy). Moslik: иде́и, тради́ция, па́фос, мировоззре́ние.
  • гуманита́рный — ijtimoiy-insoniy fanlarga oid; yoki insonparvarlik yordamiga oid. Moslik: нау́ки, о́бразование, по́мощь, вуз, катастро́фа.
text
гума́нное отноше́ние        — insonparvar munosabat  (rahmdillik)
гуманисти́ческие иде́и       — gumanistik g'oyalar     (falsafa)
гуманита́рные нау́ки        — gumanitar fanlar        (soha)
гуманита́рная по́мощь       — insonparvarlik yordami  (ko'mak)

н) ЦЕ́ЛЫЙ / ЦЕ́ЛЬНЫЙ / ЦЕЛОСТНЫЙ — "butun" o'zagidan uchlik (B2 da целый/цельный qisman ko'rilgan, C1 da целостный qo'shiladi):

  • це́лый — butun, to'liq (miqdor; buzilmagan). Moslik: день, я́блоко, ряд, мир.
  • це́льный — yaxlit, bir butun bo'lgan, sof/aralashmagan (material, xarakter). Moslik: молоко́, нату́ра, хара́ктер, кусо́к.
  • це́лостный — yaxlit tizimli, ichki bir butunlikka ega (ilmiy-abstrakt). Moslik: подхо́д, систе́ма, представле́ние, восприя́тие, карти́на ми́ра.
text
це́лый день               — butun kun              (miqdor)
це́льное молоко́           — yog'i olinmagan sut     (sof material)
це́лостный подхо́д          — yaxlit yondashuv        (tizimli butunlik)
 це́лый подхо́д (yaxlit ma'nosida)  to'g'risi: це́лостный подхо́д

о) ПОНЯ́ТНЫЙ / ПОНЯТЛИ́ВЫЙ — passiv/aktiv sifat:

  • поня́тный — tushunarli (narsa: matn, gap, sabab — tushuniladigan). Moslik: текст, объясне́ние, язы́к, вопро́с, причи́на.
  • понятли́вый — zehnli, tez tushunadigan (odam — tushuna oladigan). Moslik: учени́к, ребёнок, слу́шатель.
text
поня́тное объясне́ние       — tushunarli izoh        (narsa tushuniladi)
понятли́вый учени́к         — zehnli o'quvchi         (odam tushunadi)
 понятли́вый текст  to'g'risi: поня́тный текст

п) СКРЫ́ТЫЙ / СКРЫ́ТНЫЙ — passiv/xarakter sifat:

  • скры́тый — yashirin, ko'rinmas (narsa-holat: yashirilgan). Moslik: смысл, угро́за, ка́мера, дефе́кт, наме́к.
  • скры́тный — sirli, ich-ichini ochmaydigan (odam xarakteri). Moslik: челове́к, хара́ктер, ма́льчик.
text
скры́тый смысл            — yashirin ma'no         (narsa)
скры́тая ка́мера          — yashirin kamera        (narsa: yashirilgan)
скры́тный челове́к         — sirli, ochilmaydigan odam (xarakter)
 скры́тный смысл  to'g'risi: скры́тый смысл

р) ФАКТ / ФА́КТОР — o'zbekona quloqqa juda o'xshaydi, ma'no butunlay boshqa:

  • факт — dalil, aniq voqea (bo'lib o'tgan narsa). Moslik: истори́ческий, изве́стный, устано́вленный факт; факт нали́чия.
  • фа́ктор — omil, ta'sir etuvchi sabab (nimanidir belgilaydigan kuch). Moslik: ва́жный, реша́ющий, экономи́ческий, челове́ческий фа́ктор.
text
изве́стный факт           — mashhur dalil          (voqea)
реша́ющий фа́ктор          — hal qiluvchi omil       (sabab-kuch)
 Гла́вный факт успе́ха — упо́рство.  to'g'risi: Гла́вный фа́ктор успе́ха — упо́рство. (omil)

с) ПРЕДСТА́ВИТЬ / ПРЕДОСТА́ВИТЬ (B2 takror + C1 chuqurlashtirish) va ЭФФЕКТИ́ВНЫЙ / ЭФФЕ́КТНЫЙ (chuqur):

  • предста́вить — (1) tanishtirmoq (предста́вить колле́гу); (2) taqdim etmoq, ko'rsatmoq (предста́вить отчёт, докуме́нты); (3) tasavvur qilmoq (предста́вить себе́); (4) taqdim etmoq (mukofotga) (предста́вить к награ́де). C1 nozikligi: представить к награде (mukofotga tavsiya) — bu maxsus ma'no.
  • предоста́вить — bermoq, ixtiyoriga qo'ymoq (предоста́вить о́тпуск, креди́т, сло́во, возмо́жность, информа́цию). C1 nozikligi: предоставить самому себе (o'z holiga tashlab qo'ymoq) — turg'un birikma.
text
предста́вить к награ́де        — mukofotga tavsiya etmoq   (представить)
предста́вить отчёт             — hisobotni taqdim etmoq
предоста́вить сло́во            — so'z bermoq
предоста́вить самому́ себе́      — o'z holiga qo'ymoq         (turg'un)
 предоста́вить отчёт (ko'rsatish ma'nosida)  to'g'risi: предста́вить отчёт

C1 farqlash kaliti: предоста́вить = дать ("bermoq", ikkalasida -о-); предста́вить = "показа́ть / познако́мить / вообрази́ть".

  • эффекти́вный — samarali, natija beruvchi (foyda, natija bilan o'lchanadi). Moslik: ме́тод, лека́рство, реше́ние, ме́ры, испо́льзование.
  • эффе́ктный — ko'zga tashlanadigan, ta'sirchan (tashqi taassurot). Moslik: жест, вы́ход, пла́тье, вне́шность, поза́, фина́л.

C1 nozikligi: bir gapda ikkalasi qarshi qo'yilishi mumkin — эффе́ктный, но не эффекти́вный ход (ko'rkam, lekin samarasiz yurish). Bu — imtihon va publitsistikaning sevimli antitezasi.

text
эффекти́вный ме́тод         — samarali usul          (natija)
эффе́ктный жест            — ta'sirchan imo-ishora    (tashqi taassurot)
Реше́ние оказа́лось эффе́ктным, но не эффекти́вным.
                          — Yechim ko'rkam, lekin samarasiz chiqdi.

3.7. Leksik moslik (лекси́ческая сочета́емость) — C1 ning yuragi

Endi darsning eng muhim g'oyasiga o'tamiz. Leksik moslik — so'zning boshqa so'zlar bilan birikish qobiliyati. Ba'zi so'zlar bir-biriga "yopishadi", ba'zilari — grammatik jihatdan to'g'ri bo'lsa ham — birika olmaydi. Bu birikmalar ko'pincha an'anaviy (tarixan shakllangan), mantiq bilan tushuntirilmaydi — ularni ro'yxat sifatida eslash kerak.

Eng mashhur xato — играть значение. Uni tahlil qilaylik:

text
 игра́ть значе́ние       ikki to'g'ri birikmaning ARALASHMASI
    игра́ть роль        — rol o'ynamoq
    име́ть значе́ние     — ahamiyatga ega bo'lmoq

   игра́ть  faqat  РОЛЬ  bilan
   значе́ние faqat  ИМЕ́ТЬ  bilan
   Ularni almashtirsangiz — MOSLIK BUZILADI.

Bunday "kontaminatsiya" (ikki birikmaning aralashib ketishi) — leksik moslik buzilishining eng keng tarqalgan turi. Yana bir necha klassik misol:

Xato (moslik buzilgan) To'g'ri variant(lar) Sabab
игра́ть значе́ние игра́ть роль / име́ть значе́ние ikki birikma aralashgan
име́ть роль игра́ть роль / име́ть значе́ние teskari aralashma
оказа́ть внима́ние удели́ть внима́ние / оказа́ть по́мощь внимание — уделить bilan
уделя́ть по́мощь оказа́ть по́мощь / уделя́ть внима́ние помощь — оказать bilan
приня́ть меропри́ятие провести́ меропри́ятие / приня́ть ме́ры мероприятие — провести bilan
повы́сить кругозо́р расши́рить кругозо́р кругозо́р — расши́рить bilan
одержа́ть успе́х доби́ться успе́ха / одержа́ть побе́ду успех — добиться bilan
нанести́ по́льзу принести́ по́льзу / нанести́ вред польза — принести bilan
глубо́кая ю́ность ра́нняя ю́ность / глубо́кая ста́рость глубокий — старость bilan
поте́рпеть побе́ду одержа́ть побе́ду / поте́рпеть пораже́ние победа — одержать bilan

Asosiy tamoyil: rus tilida ma'no jihatidan yaqin ba'zi otlar qat'iy belgilangan fe'l bilan birikadi. По́мощь — faqat оказа́ть/приня́ть; внима́ниеудели́ть/обрати́ть; рольигра́ть; значе́ниеиме́ть; успе́хдоби́ться/име́ть; побе́даодержа́ть; вред/по́льзананести́/принести́. Bu juftliklar — ko'p tilda mantiqsiz, lekin rus tilida majburiy. Ular yodlanadi, hisoblanmaydi.

3.8. Ortologik me'yor: pleonazm va tavtologiya

Ortologiya (ортоло́гия) — adabiy til me'yorlari haqidagi ta'limot: qaysi birikma "to'g'ri" (нормати́вный), qaysi biri "xato" (оши́бочный). Leksik moslikdan tashqari, C1 o'quvchi ikkita keng tarqalgan me'yor buzilishini ko'ra olishi kerak:

a) Плеона́зм — ortiqcha so'z: birikmada bir ma'no ikki marta takrorlanadi.

text
 пе́рвый дебю́т        (дебют — o'zi "birinchi chiqish", "первый" ortiqcha)
 свобо́дная вака́нсия  (вакансия — o'zi "bo'sh o'rin")
 ме́сяц май           (май — o'zi oy nomi; "месяц" ortiqcha)
 прейскура́нт цен     (прейскурант — o'zi "narxlar ro'yxati")
 ме́стный абориге́н   (абориге́н — o'zi "mahalliy tub aholi")
 верну́ться обра́тно  (верну́ться — o'zi "orqaga qaytmoq")
 ки́внуть голово́й    (кивну́ть — o'zi "bosh irg'amoq")
    дебю́т · вака́нсия · май · прейскура́нт · верну́ться · кивну́ть

б) Тавтоло́гия — bir o'zakli so'zlarning yonma-yon takrorlanishi:

text
 спроси́ть вопро́с       зада́ть вопро́с
 рассказа́ть расска́з     рассказа́ть исто́рию
 проливно́й ли́вень       проливно́й дождь / си́льный ли́вень
 в свои́х воспомина́ниях он вспомина́л  он вспомина́л / в воспомина́ниях он писа́л
 соедини́ть воеди́но     соедини́ть
 изобрази́ть о́браз       созда́ть о́браз / изобрази́ть карти́ну

DIQQAT — nozik joy: hamma takror ham xato emas. Ba'zi pleonazm/tavtologiyalar tilda qonuniylashgan (turg'un): ходи́ть ходуно́м, вся́кая вся́чина, сослужи́ть слу́жбу, свобо́да сло́ва. Bular — uslubiy vosita yoki turg'un ibora. C1 mahorati — xato takror ni qonuniy takror dan ajrata olishdadir. Shubhalansangiz, birikma lug'atlarda (Ожегов, Розенталь) belgilanganini tekshiring.


4. Misollar (jonli gaplar)

Ilmiy-imtihon juftliklari — kontekstda:

text
Компа́ния опубликова́ла годово́й фина́нсовый отчёт.
                          — Kompaniya yillik moliyaviy hisobotni e'lon qildi.
Он поступи́л на годи́чные ку́рсы перево́дчиков.
                          — U bir yillik tarjimonlar kursiga kirdi.
У сосе́дей подраста́ет годова́лый сын.
                          — Qo'shnilarning bir yoshli o'g'li ulg'ayib boryapti.
Э́то реше́ние при́нял о́рган исполни́тельной вла́сти.
                          — Bu qarorni ijro etuvchi hokimiyat organi qabul qildi.
Кри́тики отме́тили высо́кое исполни́тельское мастерство́ пиани́ста.
                          — Tanqidchilar pianistchining yuqori ijrochilik mahoratini ta'kidlashdi.

"-ический / -ичный" oilasi — moslik farqi:

text
Ме́жду стра́нами устано́влены дипломати́ческие отноше́ния.
                          — Mamlakatlar o'rtasida diplomatik munosabatlar o'rnatildi.
Он дал о́чень дипломати́чный, укло́нчивый отве́т.
                          — U juda ehtiyotkor, aylanma javob berdi.
На практи́ческом заня́тии мы реша́ли реа́льные зада́чи.
                          — Amaliy mashg'ulotda biz haqiqiy masalalarni yechdik.
Купи́ практи́чную ку́ртку — она́ прослу́жит до́лго.
                          — Amaliy kurtka ol — u uzoq xizmat qiladi.

Nozik uchliklar:

text
От нестерпи́мой жары́ пла́вился асфа́льт.
                          — Chidab bo'lmas issiqdan asfalt eriyotgan edi.
Он нетерпи́м к любо́й лжи и несправедли́вости.
                          — U har qanday yolg'on va adolatsizlikka murosasiz.
Нетерпели́вый клие́нт постоя́нно смотре́л на часы́.
                          — Sabrsiz mijoz doim soatga qarardi.
Учёный предложи́л це́лостную тео́рию, охва́тывающую все фа́кты.
                          — Olim barcha dalillarni qamrab olgan yaxlit nazariya taklif qildi.

Leksik moslik — to'g'ri birikmalar:

text
Э́тот вопро́с игра́ет ва́жную роль в перегово́рах.
                          — Bu masala muzokaralarda muhim rol o'ynaydi.
Твоё мне́ние име́ет для меня́ большо́е значе́ние.
                          — Sening fikring men uchun katta ahamiyatga ega.
Волонтёры оказа́ли по́мощь пострада́вшим.
                          — Ko'ngillilar jabrlanganlarga yordam ko'rsatdi.
Ну́жно удели́ть осо́бое внима́ние безопа́сности.
                          — Xavfsizlikka alohida e'tibor qaratish kerak.
Кома́нда одержа́ла убеди́тельную побе́ду.
                          — Jamoa ishonchli g'alaba qozondi.

5. Talaffuz bo'limi

  • годово́й / годи́чный / годова́лый /ga-da-VOY / ga-DICH-niy / ga-da-VA-liy/ — uchalasi год- dan, lekin urg'u har xil joyda: -во́й, -ди́ч-, -ва́-. Aynan urg'u ma'noni farqlaydi.
  • дипломати́ческий /di-pla-ma-TI-che-skiy/ — uzun so'z, urg'u -ти́- da; дипломати́чный /di-pla-ma-TICH-niy/ — urg'u -ти́ч- da, oxiri qisqaroq. Suffiksdagi farqni bo'rttiring: -ческий vs -чный.
  • нестерпи́мый / нетерпи́мый / нетерпели́вый — DIQQAT: birinchisida -с- bor ("нестерпимый"), qolgan ikkitasida yo'q ("не-терпимый"). Talaffuzda shu с ni aniq ayting — u uchlikning kaliti.
  • исполни́тельный / исполни́тельский /is-pal-NI-til-niy / is-pal-NI-til-skiy/ — farq faqat oxirida: -ный vs -ский. Urg'u ikkalasida -ни́- da.
  • эффекти́вный / эффе́ктный /ef-fik-TIV-niy / ef-FYEK-tniy/ — birinchisida urg'u -ти́в- da (uzunroq), ikkinchisida -фе́к- da (qisqaroq). Qo'sh фф ni bir tovush kabi ayting.
  • предста́вить / предоста́вить /prit-STA-vit / prit-a-STA-vit/ — o'rtadagi qo'shimcha -о- (predocavit) ikkisini ajratadi. Sekin, bo'g'inlab mashq qiling.
  • це́лостный /TSE-las-niy/ — DIQQAT: -стн- birikmasida т talaffuz qilinmaydi ("це́лосный"), xuddi пра́здник, изве́стный kabi.

Muhim qoida: paronim uchliklarda ko'pincha urg'u o'rni ham, bitta undosh ham (masalan нестерпимый dagi с) farqlovchi belgidir. Har uchlikni yonma-yon, farqli bo'g'inni yoki tovushni bo'rttirib mashq qiling — quloq farqni ushlab qolsin.

Topshiriq: har uchlikni 3 martadan ovoz chiqarib, farqli qismini bo'rttirib ayting: годово́й–годи́чный–годова́лый · нестерпи́мый–нетерпи́мый–нетерпели́вый · гума́нный–гуманисти́ческий–гуманита́рный · це́лый–це́льный–це́лостный.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
годово́й го-до-во́й yillik (bir yilga oid) годово́й отчёт
годи́чный го-ди́ч-ный bir yil davom etadigan годи́чный курс
годова́лый го-до-ва́-лый bir yoshli (jonli) годова́лый ребёнок
исполни́тельный ис-пол-ни́-тель-ный mas'uliyatli; ijro etuvchi исполни́тельная власть
исполни́тельский ис-пол-ни́-тель-ский ijrochilikka oid исполни́тельское мастерство́
командиро́ванный ко-ман-ди-ро́-ван-ный safarga yuborilgan (odam) командиро́ванный специали́ст
командиро́вочный ко-ман-ди-ро́-воч-ный safarga oid (hujjat/pul) командиро́вочные расхо́ды
нестерпи́мый не-стер-пи́-мый chidab bo'lmas (og'riq) нестерпи́мая боль
нетерпи́мый не-тер-пи́-мый murosasiz нетерпи́мое отноше́ние
нетерпели́вый не-тер-пе-ли́-вый sabrsiz (odam) нетерпели́вый клие́нт
жёсткий жёст-кий qattiq; qat'iy жёсткий гра́фик
жесто́кий жес-то́-кий shafqatsiz жесто́кий посту́пок
осво́ить ос-во́-ить egallamoq (mahorat) осво́ить профе́ссию
усво́ить ус-во́-ить o'zlashtirmoq (bilim) усво́ить материа́л
посту́пок пос-ту́-пок xatti-harakat, ish благоро́дный посту́пок
просту́пок прос-ту́-пок nojo'ya ish, huquqbuzarlik дисциплина́рный просту́пок
демократи́ческий де-мо-кра-ти́-чес-кий demokratik (tuzum) демократи́ческий строй
демократи́чный де-мо-кра-ти́ч-ный kamsuqum, hammabop демократи́чные це́ны
дипломати́ческий ди-пло-ма-ти́-чес-кий diplomatik (soha) дипломати́ческий приём
дипломати́чный ди-пло-ма-ти́ч-ный ehtiyotkor, nozik дипломати́чный отве́т
практи́ческий прак-ти́-чес-кий amaliy (nazariya emas) практи́ческое заня́тие
практи́чный прак-ти́ч-ный foydali, hayotbop практи́чный челове́к
такти́ческий так-ти́-чес-кий taktik такти́ческий ход
такти́чный так-ти́ч-ный odobli, nazokatli такти́чный вопро́с
гума́нный гу-ма́н-ный insonparvar гума́нный посту́пок
гуманисти́ческий гу-ма-нис-ти́-чес-кий gumanistik (g'oya) гуманисти́ческие иде́и
гуманита́рный гу-ма-ни-та́р-ный gumanitar (fan/yordam) гуманита́рная по́мощь
це́льный це́ль-ный yaxlit, sof це́льное молоко́
це́лостный це́-лост-ный yaxlit tizimli це́лостный подхо́д
поня́тный по-ня́т-ный tushunarli (narsa) поня́тное объясне́ние
понятли́вый по-нят-ли́-вый zehnli (odam) понятли́вый учени́к
скры́тый скры́-тый yashirin (narsa) скры́тый смысл
скры́тный скры́т-ный sirli (odam) скры́тный челове́к
факт факт dalil, voqea изве́стный факт
фа́ктор фа́к-тор omil, sabab-kuch реша́ющий фа́ктор
сочета́емость со-че-та́-е-мость (leksik) moslik лекси́ческая сочета́емость
плеона́зм пле-о-на́зм ortiqcha so'z (me'yor buzilishi) «пе́рвый дебю́т» — плеона́зм

Yodlash qoidasi: C1 paronimni uch ustunli kartochka bilan yodlang — old tomonda so'z, orqada (1) ma'nosi, (2) birikuvchi 3 ta so'z (moslik!), (3) tipik xato. Aynan o'rta ustun — moslik — sizni imtihonda qutqaradi. -ический / -ичный juftliklarini har doim birga yodlang.


7. Dialog

text
— Ты сдал годово́й отчёт?                — Yillik hisobotni topshirdingmi?
— Ещё нет. Дире́ктор сказа́л предста́вить  — Hali yo'q. Direktor uni juma
  его́ к пя́тнице.                          kuniga taqdim etishni aytdi.
— Гла́вное — не перепу́тай: «предста́вить»  — Asosiysi, chalkashtirma: "taqdim
  отчёт, а не «предоста́вить».              etmoq" — "bermoq" emas.
— Зна́ю-зна́ю. Кста́ти, э́тот прое́кт       — Bilaman-bilaman. Aytgancha, bu loyiha
  игра́ет большу́ю роль для нас.            biz uchun katta rol o'ynaydi.
— И име́ет огро́мное значе́ние для          — Va butun bo'lim uchun juda katta
  всего́ отде́ла. Не «игра́ет значе́ние»,   ahamiyatga ega. "Игра́ет значе́ние"
  а «име́ет».                              emas, "име́ет".
— Ты сего́дня как строгий реда́ктор!       — Bugun qattiqqo'l muharrirga o'xshaysan!
— Про́сто на C1 таки́е оши́бки сра́зу       — Shunchaki C1 da bunday xatolar darrov
  ви́дно. Ещё сове́т: бу́дь дипломати́чнее   ko'rinadi. Yana maslahat: direktor
  с дире́ктором.                           bilan ehtiyotkorroq bo'l.
— «Дипломати́чнее», а не                   — "Дипломати́чнее" (ehtiyotkorroq),
  «дипломати́ческее», да?                   "дипломати́ческее" emas, to'g'rimi?
— Именно. «Дипломати́ческий» — э́то про    — Aynan. "Дипломати́ческий" — bu
  посо́льства, а «дипломати́чный» — про     elchixonalar haqida, "дипломати́чный"
  твоё поведе́ние.                          esa — sening xulqing haqida.
— По́нял. Постара́юсь усво́ить э́тот уро́к.  — Tushundim. Bu darsni o'zlashtirishga
  Не «осво́ить», а «усво́ить» — ве́рно?      harakat qilaman. "Осво́ить" emas,
                                           "усво́ить" — to'g'rimi?
— Ве́рно! Материа́л усва́ивают, а           — To'g'ri! Materialni "усваивают",
  профе́ссию осва́ивают. Ты де́лаешь         kasbni esa "осваивают". Zo'r
  успе́хи.                                  o'zlashtiryapsan.

E'tibor bering: bu dialogda 5 ta C1 leksik nozikligi tabiiy ishlatilgan — предста́вить (taqdim, "предоставить" emas), игра́ть роль / име́ть значе́ние (moslik), дипломати́чный (xulq, "дипломатический" emas), усво́ить (bilim, "освоить" emas). Har biri — imtihonning klassik "tuzog'i".


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar

  • Э́тот вопро́с игра́ет большо́е значе́ние. игра́ет большу́ю роль yoki име́ет большо́е значе́ние. Sabab: игра́ть faqat роль bilan, значе́ние faqat име́ть bilan birikadi. Ikki birikma aralashib xato tug'diradi (kontaminatsiya).

  • У них роди́лся годово́й ребёнок. годова́лый ребёнок. Sabab: jonli mavjudotning yoshi — годова́лый; годово́й — "bir yilga oid" (hisobot, reja).

  • Он о́чень усво́ил но́вую профе́ссию. осво́ил но́вую профе́ссию. Sabab: kasb/mahorat/hudud — осво́ить (amaliy egallash); bilim/qoida/material — усво́ить.

  • Нам предоста́вили но́вый прое́кт на рассмотре́ние. предста́вили (agar "taqdim etdilar, ko'rsatdilar" bo'lsa). Sabab: "ko'rsatmoq/taqdim ko'rsatmoq" — предста́вить; "bermoq/ixtiyoriga qo'ymoq" — предоста́вить.

  • Он дал дипломати́ческий отве́т, что́бы не оби́деть. (xulq ma'nosida) дипломати́чный отве́т. Sabab: ehtiyotkorlik-nozillik xususiyati — дипломати́чный; soha/muassasa — дипломати́ческий.

  • От нетерпи́мой бо́ли он не мог спать. нестерпи́мой бо́ли. Sabab: chidab bo'lmas jismoniy holat — нестерпи́мый (с bilan); murosasizlik — нетерпи́мый.

  • Гла́вный факт на́шего успе́ха — кома́ндная рабо́та. Гла́вный фа́ктор. Sabab: natijaga ta'sir etuvchi sabab-kuch — фа́ктор; dalil-voqea — факт.

  • Мы провели́ пе́рвый дебю́т на сце́не. (pleonazm) Мы провели́ дебю́т yoki вы́шли на дебю́т. Sabab: дебю́т o'zi "birinchi chiqish" degani; пе́рвый — ortiqcha so'z (pleonazm).

Mini-mashq (to'g'ri variantni tanlang):

text
1) Э́то реше́ние (игра́ет / име́ет) большо́е значе́ние.
2) Врач назна́чил (эффекти́вное / эффе́ктное) лека́рство.
3) Студе́нт бы́стро (осво́ил / усво́ил) но́вое пра́вило.
4) У сосе́дей (годово́й / годова́лый) щено́к.
5) Он (нетерпи́м / нестерпи́м) к чужи́м оши́бкам.
6) Реши́тельный (факт / фа́ктор) — упо́рство и труд.

9. Mashqlar

Mashq 1. Har bir paronimni ma'nosi bilan juftlang:

1) годи́чный           а) bir yoshli (jonli)
2) годова́лый          б) yillik, bir yilga oid
3) годово́й            в) bir yil davom etadigan
4) исполни́тельный     г) ijrochilik san'atiga oid
5) исполни́тельский    д) mas'uliyatli; ijro etuvchi

Mashq 2. To'g'ri paronimni tanlang (дипломати́ческий / дипломати́чный):

1) Ме́жду стра́нами разо́рваны ___ отноше́ния.
2) Он дал о́чень ___ , укло́нчивый отве́т.
3) В го́роде откры́лся ___ ко́рпус.
4) Ну́жно найти́ ___ подхо́д к конфли́кту.

Mashq 3. осво́ить yoki усво́ить — to'g'risini qo'ying:

1) За ме́сяц он ___ но́вую компью́терную програ́мму.
2) Ребёнок бы́стро ___ пра́вила поведе́ния.
3) Экспеди́ция ___ но́вые се́верные террито́рии.
4) Ну́жно хорошо́ ___ теорети́ческий материа́л.

Mashq 4. нестерпи́мый / нетерпи́мый / нетерпели́вый — mos so'zni qo'ying:

1) ___ жара́ держа́лась всю неде́лю.
2) Он соверше́нно ___ к любо́й несправедли́вости.
3) ___ пассажи́р постоя́нно смотре́л на часы́.
4) Она́ терпе́ла ___ головну́ю боль.

Mashq 5. Leksik moslikni tuzating (xatoni toping va to'g'rilang):

1) Э́то откры́тие игра́ет большо́е значе́ние.
2) Волонтёры удели́ли по́мощь пострада́вшим.
3) На́ша кома́нда потерпе́ла побе́ду в фина́ле.
4) Ну́жно оказа́ть внима́ние э́тому вопро́су.
5) Он одержа́л большо́й успе́х в нау́ке.

Mashq 6. Pleonazm yoki tavtologiyani toping va me'yorga keltiring:

1) свобо́дная вака́нсия
2) спроси́ть вопро́с
3) пе́рвый дебю́т
4) ме́сяц апре́ль
5) верну́ться обра́тно
6) рассказа́ть расска́з

Mashq 7. Kontekstga mos paronimni tanlang:

1) Учёный предложи́л (це́лый / це́лостный) взгляд на пробле́му.
2) Э́то был (благоро́дный посту́пок / серьёзный просту́пок) — он спас ребёнка.
3) У неё (скры́тый / скры́тный) хара́ктер, ма́ло с кем де́лится.
4) Купи́ (практи́ческую / практи́чную) су́мку — она́ вмести́тельная и про́чная.
5) (Гума́нная / гуманита́рная) по́мощь дошла́ до пострада́вших.

Mashq 8. Ruschaga tarjima qiling (to'g'ri paronim va moslikni tanlab):

1) Bu omil hal qiluvchi rol o'ynaydi.
2) U yillik hisobotni taqdim etdi.
3) Bola qoidani tez o'zlashtirdi.
4) Direktor kamsuqum va odobli odam.
5) Bu masala men uchun katta ahamiyatga ega.

Mashq 9. O'zingiz haqingizda gap tuzing (berilgan paronim va to'g'ri moslik bilan):

Sizga qachon biror imkoniyat berildi? (предоста́вить возмо́жность)
Qaysi kasb yoki mahoratni egalladingiz? (осво́ить)
Sizningcha nima muhim rol o'ynaydi? (игра́ть роль)

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Uch qavatli kartochka: Wisar AIga 5 ta bugungi paronim juftligini bering va har biri uchun (1) ma'no, (2) 3 ta birikuvchi so'z (moslik), (3) tipik xatoni jadval qilib chiqarishini so'rang. So'ng o'zingiz teskarisini — noto'g'ri moslikni ayting, AI xatoni topsin.
  2. Moslik detektivi: AIdan 8 ta gap tuzishni so'rang, ularning yarmida leksik moslik buzilgan bo'lsin (masalan играть значение, оказать внимание). Siz xato gaplarni toping va to'g'rilang, AI tekshirsin.
  3. -ический / -ичный mashinasi: AIga 6 ta -ический/-ичный juftligini bering (дипломатический, практический, тактический…) va har biriga ikkitadan misol (soha uchun -ический, xislat uchun -ичный) tuzdiring, farqni tushuntirsin.
  4. Pleonazm-tozalash: o'zingiz 5 ta pleonazm yoki tavtologiya yozing (первый дебют, спросить вопрос) va AIdan ularni me'yorga keltirishini hamda qaysi biri tilda qonuniylashganini (agar bo'lsa) ajratishini so'rang.
  5. Imtihon simulyatsiyasi: AIdan ТРКИ-3/ЕГЭ formatida 5 ta ko'p tanlovli paronim topshirig'i tuzishni so'rang (har birida bir gap va 4 variant). Ularni yeching, AI baholab, har xatoni izohlasin.

11. Javoblar kaliti

Mashq 1: 1-в; 2-а; 3-б; 4-д; 5-г.

Mashq 2: 1) дипломати́ческие (davlatlararo munosabatlar — soha); 2) дипломати́чный (javob — xislat); 3) дипломати́ческий (korpus — muassasa); 4) дипломати́чный (yondashuv — xislat/nozillik).

Mashq 3: 1) осво́ил (dastur-texnika — amaliy egallash); 2) усво́ил (qoida — bilim); 3) осво́ила (hudud — o'zlashtirish); 4) усво́ить (material — bilim).

Mashq 4: 1) нестерпи́мая (issiq — jismoniy chidab bo'lmaslik); 2) нетерпи́м (adolatsizlikka — murosasizlik); 3) нетерпели́вый (yo'lovchi — sabrsizlik); 4) нестерпи́мую (og'riq — jismoniy).

Mashq 5: 1) игра́ет значе́ние име́ет большо́е значе́ние (yoki игра́ет большу́ю роль); 2) удели́ли по́мощь оказа́ли по́мощь (внимание — уделить, помощь — оказать); 3) потерпе́ла побе́ду одержа́ла побе́ду (потерпеть — только поражение); 4) оказа́ть внима́ние удели́ть внима́ние; 5) одержа́л успе́х доби́лся успе́ха (yoki име́л успе́х).

Mashq 6: 1) свобо́дная вака́нсия вака́нсия (вакансия — o'zi bo'sh o'rin, pleonazm); 2) спроси́ть вопро́с зада́ть вопро́с (tavtologiya); 3) пе́рвый дебю́т дебю́т (pleonazm); 4) ме́сяц апре́ль апре́ль (pleonazm); 5) верну́ться обра́тно верну́ться (pleonazm); 6) рассказа́ть расска́з рассказа́ть исто́рию (tavtologiya).

Mashq 7: 1) це́лостный (yaxlit tizimli qarash); 2) благоро́дный посту́пок (olijanob ish — ijobiy); 3) скры́тный (odam xarakteri); 4) практи́чную (foydali-bardoshli sumka); 5) гуманита́рная (yordam — insonparvarlik ko'magi).

Mashq 8: namunaviy javoblar — 1) Э́тот фа́ктор игра́ет реша́ющую роль. 2) Он предста́вил годово́й отчёт. 3) Ребёнок бы́стро усво́ил пра́вило. 4) Дире́ктор — демократи́чный и такти́чный челове́к. 5) Э́тот вопро́с име́ет для меня́ большо́е значе́ние.

Mashq 9: namunaviy javoblar — Мне предоста́вили возмо́жность учи́ться за грани́цей. Я осво́ил профе́ссию перево́дчика. По-мо́ему, в успе́хе большу́ю роль игра́ет упо́рство.

Mini-mashq (8-bo'lim): 1) име́ет (значе́ние — только иметь); 2) эффекти́вное (dori — samarali, natija); 3) усво́ил (qoida — bilim); 4) годова́лый (kuchukcha — yosh); 5) нетерпи́м (xatolarga — murosasizlik); 6) фа́ктор (mehnat — omil).


12. Xulosa va keyingi dars

  • Paronimiya C1 darajasida: paronimni endi uch qavatda o'rganasiz — ma'nosi · leksik moslik (qaysi so'z bilan birikadi) · boshqaruv. Moslik — eng ishonchli farqlash kaliti.
  • Suffiks kaliti: -ический "sohaga oid, shu turdagi" (predmet, tuzum); -ичный "shu sifatga ega" (odam, xislat). дипломати́ческий/дипломати́чный, практи́ческий/практи́чный, тактический/тактичный, демократический/демократичный.
  • Yangi imtihon juftliklari: годово́й/годи́чный/годова́лый; исполни́тельный/исполни́тельский; командиро́ванный/командиро́вочный; нестерпи́мый/нетерпи́мый/нетерпели́вый; жёсткий/жесто́кий; осво́ить/усво́ить; посту́пок/просту́пок; гума́нный/гуманисти́ческий/гуманита́рный; це́лый/це́льный/це́лостный; поня́тный/понятли́вый; скры́тый/скры́тный; факт/фа́ктор.
  • Leksik moslik (сочета́емость): ma'nosi yaqin otlar qat'iy fe'l bilan birikadi — игра́ть роль (emas значе́ние), име́ть значе́ние, оказа́ть по́мощь, удели́ть внима́ние, одержа́ть побе́ду, доби́ться успе́ха. Ular yodlanadi.
  • Ortologik me'yor: pleonazm (пе́рвый дебю́т, свобо́дная вака́нсия) va tavtologiya (спроси́ть вопро́с, рассказа́ть расска́з) — me'yor buzilishi. Ammo ba'zi takrorlar tilda qonuniylashgan — xato takror ni qonuniy takror dan ajrating.
  • Oltin qoida: C1 xatosi ko'pincha so'zda emas — birikmada. So'zni to'g'ri tanlaganingizdan keyin o'zingizga so'rang: "bu so'z shu so'z bilan birika oladimi?". Moslikni bilish — savodli nutqning eng aniq belgisi.

Keyingi dars — C1 — 19-dars: So'z yasash — okkazionalizmlar (индивидуа́льно-а́вторские неологи́змы, окказионали́змы, потенциа́льные слова́). Bugun siz tayyor so'zlar orasidan to'g'risini tanlashni o'rgandingiz; keyingi darsda esa muallif yoki so'zlovchi yangi so'z yaratganda — til qoidalari asosida "bir martalik" so'z (okkazionalizm) yasaganda — bu qanday ishlashini, potentsial so'z va me'yoriy neologizm farqini, hamda badiiy va publitsistik matnda so'z o'yinini ko'rasiz. Paronim — mavjud so'zlar chegarasi, okkazionalizm esa — o'sha chegaradan tashqariga ijodiy chiqish.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C1 — 18-dars: Paronimiya va leksik qiyinliklar — chuqur (parónimlar juftliklari, leksik moslik — сочета́емость, ortologik me'yor: годово́й/годи́чный, дипломати́ческий/дипломати́чный, эффекти́вный/эффе́ктный) — Wisar