C1 — 12-dars: So'z tartibi — stilistik va matn darajasi (стилисти́ческий поря́док слов) — actual bo'linish matn ichida, эмфа́за, тема-рема zanjiri, matn когезияси
C1 — ILG'OR · 12-dars
1. Dars nomi va maqsad
Dars nomi: So'z tartibi (поря́док слов) — uning stilistik, emfatik va matn darajasi: aktual bo'linish (актуа́льное члене́ние) endi bitta gap ichida emas, balki matn ichida — тема-рема zanjiri (tematík progressiya); mantiqiy urg'uni gap boshiga chiqaruvchi emfatik tartib (И́менно он э́то сде́лал); zarrachalar (то́лько, да́же, и́менно) orqali urg'u ko'chirish; aniqlovchi va ravish joyining ma'no soyasi; so'z tartibi va registr (ilmiy/rasmiy — qat'iy; badiiy/og'zaki — erkin; she'riy — inversiya).
B2 darajada (20-dars) siz so'z tartibining uch qatlamini ko'rgan edingiz: neytral SVO, aktual bo'linish (тема oldinda — рема oxirida), va emfatik/inversiya. O'sha darsning yuragi bitta qoida edi: "eng muhim, yangi so'z — gap oxirida". Bu — poydevor, va u haqiqat. Ammo B2 da siz so'z tartibini bitta gap doirasida ko'rdingiz. C1 da esa biz devorni buzamiz: so'z tartibi — bu matn qurish quroli. Bitta gapning remasi keyingi gapning temasiga aylanadi; shu zanjir orqali abzas bog'lanadi, matn oqimga aylanadi. Aynan mana shu — matn когезияси (matn ichki bog'lanishi) — C1 muallifining nutqni "gaplar to'plami"dan "yaxlit matn"ga ko'taruvchi mahorati.
Nima uchun bu — aynan C1 mavzusi? Chunki B2 da so'z tartibi grammatik-kommunikativ masala edi ("qaysi so'zni urg'ulayapman?"), C1 da esa u stilistik-matn masalasiga aylanadi ("bu abzas qanday bog'lanyapti? bu gap qaysi registrda? bu emfatik tartib qanday ta'sir beryapti?"). C1 (ТРКИ-3) belgisi shu: siz vositani nafaqat to'g'ri, balki maqsadga muvofiq va matnni qurish uchun ishlatasiz.
Dars oxirida siz quyidagilarni bilib olasiz:
- Aktual bo'linish matn ichida — тема-рема zanjiri (tematík progressiya): gap remasi keyingi gap temasi bo'ladi; matn shu zanjir orqali bog'lanadi.
- Tematík progressiyaning uch turi — zanjirli (linear), doimiy tema (сквозна́я тема), tarmoqli (hosila) — va ularning matndagi vazifasi.
- Emfatik tartib — mantiqiy urg'uni gap boshiga chiqarish (И́менно он..., С трудо́м, но...), inversiya orqali ta'sir yaratish.
- Zarrachalar va urg'u — то́лько, да́же, и́менно же, -то qaysi so'z oldida tursa — o'sha so'zni urg'ulaydi (urg'u ko'chiruvchi zarrachalar).
- Aniqlovchi joyi — neytral prepozitsiya (но́вый дом) postpozitsiya (дом но́вый — ta'kid/baholovchi) she'riy inversiya.
- Ravish va to'ldiruvchi joyi — o'rin farqi ma'no soyasini o'zgartiradi.
- So'z tartibi va registr — ilmiy/rasmiy uslub qat'iy neytral tartibga, badiiy/og'zaki erkinlikka, she'riyat inversiyaga tayanadi.
- Yozma matnni tahrir qilish — so'z tartibini o'zgartirib, abzas когезиясини (bog'lanishini) mustahkamlash.
Bu — stilistik-matn dars: yangi grammatika deyarli yo'q; asosiysi — bilgan aktual bo'linishingizni matn qurish quroliga aylantirish.
2. Takror — so'z tartibi (B2 20-dars) va ekspressiv sintaksis (C1 11-dars)
Chuqur mavzuga o'tishdan avval uch narsani tez tiklab olaylik: B2 dagi aktual bo'linish asosini, emfatik/inversiya g'oyasini va C1 dagi stilistik boshqaruv yondashuvini.
a) B2 20-darsdan — aktual bo'linish (тема va рема). Har gapni ma'no jihatidan ikkiga bo'lish mumkin:
- ТЕМА (tema) — gap nima haqida; ma'lum, "eski" axborot; odatda gap boshida.
- РЕМА (rema) — tema haqida nima yangi aytilyapti; yangi, muhim; odatda gap oxirida, mantiqiy urg'u bilan.
Оте́ц чита́ет ................... КНИ́ГУ.
(ТЕМА: ma'lum — ota o'qiyapti) (РЕМА: yangi — nimani)Oltin qoida: gap oxiridagi so'z — eng muhim, eng yangi (рема). Savolda so'ralgan narsa javobda rema bo'lib, oxirga qo'yiladi.
b) B2 20-darsdan — emfatik tartib va inversiya. Hissiy ta'kid uchun eng muhim so'z aksincha gap boshiga chiqishi mumkin (kuchli intonatsiya bilan): Люблю́ я э́ту пе́сню!, Большу́ю оши́бку ты сде́лал!. Bu — emfatik (эмфати́ческий) tartib yoki инве́рсия (odatiy tartibning teskarisi).
c) C1 11-darsdan — ekspressiv sintaksis va stilistik boshqaruv. O'tgan darsda siz gapni ta'sirli qilishning sintaktik vositalarini — parcellyatsiya, retorik takror, undov/so'roq figuralari — ko'rgan edingiz. Bugun xuddi shu "bir fikr, ko'p forma" g'oyasini so'z tartibiga tatbiq etamiz: bir xil so'zlarni turli tartibda joylab, matnni bog'laymiz va registrini boshqaramiz.
Muhim bog'lanish: B2 da siz aktual bo'linishni bitta gapda o'rgangan edingiz — "eng muhim so'zni oxirga qo'y". C1 da siz undan matn quraysiz: gapning remasi keyingi gapning temasiga aylanadi, shu zanjir butun abzasni bog'laydi. B2 da so'z tartibi — bitta gapning fokusi edi; C1 da u — matnning oqimi va arxitekturasi. Bundan tashqari, B2 da so'z tartibi grammatik masala edi; C1 da u registr sozlagichi bo'ladi: neytral tartib — ilmiy/rasmiy, erkin tartib — badiiy/og'zaki, inversiya — she'riy. Bu — so'z tartibini "gapdan matnga" ko'tarish.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Aktual bo'linish MATN ichida — тема-рема zanjiri
B2 da aktual bo'linish bitta gap doirasida qoldi. C1 ning bosh g'oyasi shu: gaplar bir-biriga aynan aktual bo'linish orqali bog'lanadi. Mexanizm oddiy va nafis:
Bitta gapning РЕМАСИ (yangi axborot) keyingi gapning ТЕМАСИ (ma'lum axborot) bo'ladi.
Ya'ni gap yangi axborotni oxirida "taklif qiladi" (рема), keyingi gap uni "qabul qiladi" va boshida "ma'lum" sifatida oldinga qo'yadi (tema), so'ng o'zining yangi remasini beradi. Shunday zanjir hosil bo'ladi:
Gap 1: ТЕМА ───────── РЕМА₁
│
(rema tema bo'ladi)
Gap 2: ТЕМА(=РЕМА₁) ── РЕМА₂
│
Gap 3: ТЕМА(=РЕМА₂) ── РЕМА₃Konkret misolda ko'ring — har gap oldingi gapning remasini olib, boshida tema qiladi:
Вчера́ я купи́л интере́сную КНИ́ГУ. (рема₁ = кни́гу)
Э́ту кни́гу написа́л изве́стный ПИСА́ТЕЛЬ. (кни́гу — tema; рема₂ = писа́тель)
Писа́тель мно́го лет жил в ПАРИ́ЖЕ. (писа́тель — tema; рема₃ = в Пари́же)
В Пари́же он и написа́л свой пе́рвый РОМА́Н. (в Пари́же — tema; рема₄ = рома́н)Ko'ryapsizmi? Matn "yopishib" turibdi — har gap oldingisidan iplab oldinga yuradi. Bu — matnning когезияси (коге́зия, ichki bog'lanish). So'z tartibi bu yerda grammatik emas — matn qurish vazifasini bajaradi.
Nega bu muhim? Agar remani gap oxirida qoldirmasangiz — zanjir uziladi, matn "sakraydi". Solishtiring (buzuq zanjir):
Вчера́ я купи́л интере́сную кни́гу. Изве́стный писа́тель написа́л э́ту кни́гу.
Он до́лго жил в Пари́же...
— ikkinchi gapda "писа́тель" boshda (tema o'rnida), lekin u YANGI axborot;
kitob esa oxirda (rema o'rnida), lekin u ESKI. Zanjir teskari — matn "chalkash".
Вчера́ я купи́л интере́сную кни́гу. Э́ту кни́гу написа́л изве́стный писа́тель.
— "кни́гу" (eski) boshda tema, "писа́тель" (yangi) oxirda rema. Zanjir silliq.Kalit tushuncha: matnda so'z tartibi ikki vazifa bajaradi bir vaqtda: (1) gap ichida — nima yangi (рема) ekanini ko'rsatadi; (2) gaplar orasida — oldingi gap bilan bog'lash (eski axborotni boshga, yangisini oxirga). C1 muallifi gapni yozayotganda o'zidan so'raydi: "bu gap oldingisiga qanday ulanyapti? Qaysi so'z bu yerda ma'lum (uni boshga), qaysi biri yangi (uni oxirga)?" Aynan shu savol matnni oqimga aylantiradi.
3.2. Tematík progressiyaning uch turi
Тема-рема zanjiri har doim bir xil emas. Rus tilshunosligida (F. Danesh maktabi) tematík progressiya (темати́ческая прогре́ссия) ning uch asosiy turi ajratiladi. C1 muallifi ularni ongli tanlaydi.
1) Zanjirli (linear) progressiya — тема-рема цепо́чка. 3.1 da ko'rgan tur: har gap oldingi gapning remasini tema qiladi. Matn "zinapoya"dek oldinga yuradi. Bayon, tavsif, ilmiy izoh uchun tipik:
Р₁ Т₂ ...Р₂ Т₃ ...Р₃ (har rema keyingi tema)
Наш го́род стои́т на большо́й РЕКЕ́. Река́ впада́ет в МО́РЕ.
Мо́ре здесь всегда́ ТЁПЛОЕ...2) Doimiy tema (сквозна́я / постоя́нная тема). Bitta tema saqlanadi, har gap unga yangi rema qo'shadi. Matn bir "qahramon" atrofida quriladi (biografiya, tavsif). Tema odatda olmosh bilan takrorlanadi (он, она́, э́то):
Т Р₁ ; Т Р₂ ; Т Р₃ (bir tema, ko'p rema)
Пу́шкин роди́лся в МОСКВЕ́. Он учи́лся в Ца́рскосе́льском ЛИЦЕ́Е.
Он ра́но на́чал писа́ть СТИХИ́. Поэ́т стал го́рдостью РОССИ́И.Diqqat: bu yerda tema takrorlanadi (Пу́шкин он он поэ́т), lekin har safar boshda (ma'lum), rema esa oxirda o'zgaradi. Takror zerikarli bo'lmasligi uchun tema sinonim yoki olmosh bilan almashtiriladi (Пу́шкин / он / поэ́т).
3) Tarmoqli (hosila) progressiya — производная тема. Matnning umumiy ("gipertema") mavzusi bir necha kichik temaga bo'linadi, har biri alohida rivojlanadi. Murakkab, tahliliy matn uchun (ilmiy maqola, ko'p qirrali tavsif):
GIPERTEMA (umumiy mavzu)
/ | \
Т(a)Р Т(b)Р Т(c)Р
Кли́мат Узбекиста́на — контра́стный. Ле́то здесь жа́ркое и СУХО́Е.
Зима́ же коро́ткая, но иногда́ МОРО́ЗНАЯ. Весна́ — са́мое прия́тное ВРЕ́МЯ...
(gipertema: кли́мат; kichik temalar: ле́то, зима́, весна́)Kalit qoida — matn turini progressiya belgilaydi: zanjirli progressiya — dinamik bayon uchun (voqea rivoji, sabab-natija); doimiy tema — bir obyekt atrofidagi tavsif/biografiya uchun; tarmoqli — ko'p qirrali tahlil uchun. C1 muallifi matnni yozishdan oldin qaysi progressiya kerakligini his qiladi va so'z tartibini shunga moslaydi. Ko'p matnlar bu uchtasini aralashtiradi — lekin har abzasda bittasi ustunlik qiladi.
3.3. Emfatik tartib — mantiqiy urg'uni GAP BOSHIGA chiqarish
Neytral holatda rema (muhim so'z) — gap oxirida. Ammo kuchli ta'kid, qarama-qarshilik yoki hissiyot uchun muhim so'zni aksincha gap boshiga chiqarish mumkin. Bu — эмфа́за (emfaza, kuchaytirilgan ta'kid). Emfatik boshdagi so'z kuchli intonatsiya (ИК-2) bilan urg'ulanadi:
Neytral (rema oxirda): Э́ту зада́чу реши́л он. — Bu masalani u yechdi.
Emfatik (rema boshda): Он реши́л э́ту зада́чу! — U yechdi bu masalani! (aynan U)
Реши́л он э́ту зада́чу! — Yechdi-ku bu masalani!Emfatik tartibning eng kuchli va tipik namunalari:
a) И́менно + so'z gap boshida — "aynan shu, boshqasi emas":
И́менно он э́то сде́лал. — Aynan u buni qildi (boshqa hech kim emas).
И́менно здесь произошла́ встре́ча. — Aynan shu yerda uchrashuv bo'ldi.
И́менно тогда́ я всё по́нял. — Aynan o'shanda men hammasini tushundim.b) Э́то + urg'ulangan so'z — mantiqiy ajratish (fransuzcha "c'est... que" konstruksiyasiga o'xshash):
Э́то он написа́л письмо́. — Xatni U yozdi (u, boshqa emas).
Э́то вчера́ мы встре́тились. — Biz KECHA uchrashdik (kecha, boshqa kun emas).c) Qarama-qarshi holatni gap boshiga chiqarish (концессив — "но" bilan) — qiyinchilik yoki to'siqni ta'kidlash:
С трудо́м, но он спра́вился. — Qiyinchilik bilan bo'lsa-da, u uddaladi.
Ме́дленно, но ве́рно мы дви́гались. — Sekin, lekin ishonchli oldinga bordik.
По́здно, но она́ всё же пришла́. — Kech bo'lsa-da, u baribir keldi.Bu yerda gap boshidagi holat (с трудо́м, ме́дленно, по́здно) — mantiqiy urg'uli: u "asosiy harakat"ga qarama-qarshi qo'yiladi.
d) Inversiya — kesim yoki holatni oldinga chiqarish (badiiy, tantanavor):
Neytral: Долгожда́нный день наста́л.
Inversiya: Наста́л долгожда́нный день! — Yetib keldi kutilgan kun! (tantanavor)
Neytral: Зима́ пришла́.
Inversiya: Пришла́ зима́. — Qish keldi. (badiiy boshlanish)Kalit qoida — emfaza narxi bilan: neytral tartibda muhim so'z oxirda (рема), emfatik tartibda esa u boshda (kuchli intonatsiya bilan). Emfaza — kuchli vosita, ammo kam ishlatiladi: agar har gapni emfatik qursangiz, ta'sir yo'qoladi ("hamma narsa muhim = hech narsa muhim emas"). C1 muallifi emfazani maxsus daqiqalar uchun saqlaydi: kutilmagan burilish, kuchli qarama-qarshilik, hissiy cho'qqi. И́менно, э́то — mantiqiy ajratish; с трудо́м, но... — konsessiv ta'kid; inversiya (Наста́л день) — badiiy/tantanavor ohang.
3.4. Zarrachalar va urg'u — то́лько, да́же, и́менно
So'z tartibidan tashqari, rus tili remani (mantiqiy urg'uni) maxsus zarrachalar bilan ham ko'rsatadi. Bu zarrachalar — urg'u ko'chiruvchi (выдели́тельные части́цы): ular o'zidan keyingi so'zni urg'ulaydi. Zarrachani ko'chirsangiz — urg'u ham ko'chadi, gap ma'nosi o'zgaradi. Bu — so'z tartibiga qo'shimcha vosita.
Asosiy urg'u zarrachalari: то́лько (faqat), да́же (hatto), и́менно (aynan), и (hatto/ham — ta'kidli), лишь (faqatgina), же (esa/axir), -то (ta'kid).
Bir gapni oling va zarrachani ko'chiring — har safar boshqa so'z urg'ulanadi:
То́лько ОН чита́ет э́ту кни́гу. — Faqat U o'qiydi (boshqa hech kim yo'q).
Он чита́ет то́лько Э́ТУ КНИ́ГУ. — U faqat SHU kitobni o'qiydi (boshqasini emas).
Он то́лько ЧИТА́ЕТ э́ту кни́гу. — U faqat O'QIYDI (yozmaydi, o'rganmaydi).Да́же ОН не спра́вился. — Hatto U ham uddalamadi (u — kuchli edi-ku).
Он не спра́вился да́же с Э́ТИМ. — U hatto SHU bilan ham uddalamadi (eng osoni edi).И́менно — eng kuchli mantiqiy ajratuvchi; u so'z oldida (aynan shu) turadi:
И́менно э́та кни́га измени́ла мою́ жизнь. — Aynan shu kitob hayotimni o'zgartirdi.
Мне ну́жен и́менно ты. — Menga aynan sen keraksan.Же va -то — nozik ta'kid/qarama-qarshilik (og'zaki, matn bog'lash):
А ты́-то что ду́маешь? — Sen-chi, nima o'ylaysan?
Я же говори́л тебе́! — Axir aytgandim-ku senga!
Э́то же о́чень про́сто. — Bu-ku juda oddiy.Kalit qoida — zarracha o'zidan keyingi so'zni urg'ulaydi: то́лько, да́же, и́менно, лишь — o'z fokusini oldida ushlaydi. Ma'noni o'zgartirish uchun so'z tartibini emas, faqat zarracha o'rnini ko'chirish yetarli: то́лько он (faqat u) то́лько э́ту кни́гу (faqat shu kitobni). C1 da bu zarrachalar so'z tartibi bilan birga ishlaydi: og'zaki nutqda urg'u ko'pincha zarracha bilan (да́же он), yozma nutqda esa so'z tartibi bilan (спра́вился да́же он — rema oxirda) beriladi. Ikkalasini birlashtirmang ortiqcha: bitta urg'u — bitta vosita yetarli.
3.5. Aniqlovchi joyi — prepozitsiya, postpozitsiya, she'riy inversiya
Aniqlovchi (sifat, sifatdosh) otga nisbatan oldin (препози́ция) yoki keyin (постпози́ция) turishi mumkin — va bu stilistik ma'no beradi.
1) Prepozitsiya (aniqlovchi otdan oldin) — NEYTRAL:
но́вый дом — yangi uy
интере́сная кни́га — qiziqarli kitob
краси́вый го́род — chiroyli shaharBu — sukut bo'yicha, neytral tartib. O'zbekcha bilan mos (yangi uy = но́вый дом), shuning uchun oson.
2) Postpozitsiya (aniqlovchi otdan keyin) — TA'KID, BAHOLASH, BADIIY:
дом но́вый — uy esa yangi (ta'kid: aynan yangi, eskisi emas)
кни́га интере́сная — kitob-ku qiziqarli (baholovchi, hissiy)
ночь тёмная — tun qorong'i (badiiy, she'riy ohang)Postpozitsiyada sifat rema bo'lib, ta'kidlanadi. Bu ikki hollda uchraydi:
- baholovchi/predikativ ta'kid (og'zaki): Пого́да сего́дня хоро́шая! (— ob-havo bugun a'lo!) — bu yerda хоро́шая deyarli kesim vazifasida, ta'kidli;
- badiiy/she'riy matn: postpozitsiya matnga tantanavor, xalq-poetik ohang beradi (добрый молодец, красна девица — folklor).
3) She'riy inversiya — sifat maxsus ta'sir uchun ko'chiriladi:
Klassik she'riyatda so'z tartibi (jumladan aniqlovchi joyi) ritm, qofiya va emotsiya uchun erkin buziladi:
Neytral nasr: Я помню чудное мгновение...
(aniqlovchi чудное otdan oldin — neytral)
Она́ была́ прекра́сна той красото́й неве́домой...
— sifatlar (неве́домой) otdan keyin — she'riy inversiya, yuksaklik ohangi.Kalit qoida — postpozitsiya "bejiz emas": aniqlovchi otdan oldin bo'lsa (но́вый дом) — neytral, e'tibor otda. Aniqlovchi otdan keyin bo'lsa (дом но́вый) — sifat remaga aylanadi, u ta'kidlanadi, matnga baholovchi yoki badiiy-poetik tus beradi. Ilmiy/rasmiy matnda deyarli doim prepozitsiya (neytral); badiiy va og'zaki-hissiy nutqda postpozitsiya mumkin. C1 muallifi дом но́вый konstruksiyasini xato deb emas, balki stilistik tanlov deb ko'radi — lekin uni ilmiy matnga qo'ymaydi.
3.6. Ravish va to'ldiruvchi joyi — ma'no soyasi
Ravish (holat) va to'ldiruvchining o'rni ham ma'noni nozik o'zgartiradi — chunki o'rin remani belgilaydi.
a) Ravish joyi:
Он бы́стро говори́т по-ру́сски. — U ruschada tez gapiradi. (neytral, ravish fe'ldan oldin)
Он говори́т по-ру́сски бы́стро. — U ruschada TEZ gapiradi. (rema: qanday — tez, oxirda)
Бы́стро он говори́т по-ру́сски! — Qoyil, tez gapirar ekan-ku! (emfatik, boshda)Uch tartib — uch ma'no soyasi: neytral bayon "tez"ga urg'u hissiy hayrat.
b) To'ldiruvchi joyi (rema ko'chishi):
Я подари́л сестре́ КНИ́ГУ. — Men singlimga KITOB sovg'a qildim. (nima — kitob)
Я подари́л кни́гу СЕСТРЕ́. — Men kitobni SINGLIMGA sovg'a qildim. (kimga — singlimga)
Кни́гу сестре́ подари́л Я. — Kitobni singlimga MEN sovg'a qildim. (kim — men)Har uch gapda so'zlar bir xil, kelishik bir xil (кни́гу — В.п., сестре́ — Д.п.), lekin rema — oxirdagi so'z — har xil. Savol-javob bilan aniq:
Что ты подари́л сестре́? Я подари́л сестре́ КНИ́ГУ.
Кому́ ты подари́л кни́гу? Я подари́л кни́гу СЕСТРЕ́.
Кто подари́л сестре́ кни́гу? Кни́гу сестре́ подари́л Я.c) Payt/o'rin holati — tema yoki rema:
Вчера́ мы бы́ли в теа́тре. — tema: вчера́ (ma'lum vaqt); rema: в теа́тре (qayerda).
В теа́тре мы бы́ли вчера́. — tema: в теа́тре; rema: вчера́ (qachon — kecha).Kalit qoida — o'rin remani, rema ma'noni belgilaydi: ravish, to'ldiruvchi va holatning gapdagi joyi ularning rema (yangi/muhim) yoki tema (ma'lum) ekanini ko'rsatadi. Fokusni qaysi so'zga bermoqchi bo'lsangiz — o'shani oxirga suring (yoki emfatik holatda kuchli intonatsiya bilan boshiga). Bu — B2 qoidasining nozik qo'llanilishi: bir gapni kontekstga qarab turli tartibda qurib, kerakli soyani beradi.
3.7. So'z tartibi va REGISTR — uslub tartibga qanday ta'sir qiladi
C1 ning bosh g'oyasi — vosita registr bilan bog'liq. So'z tartibi turli uslublarda turlicha "erkinlik" oladi:
1) Ilmiy va rasmiy uslub — QAT'IY, neytralga yaqin. Bu yerda so'z tartibi standart, bashorat qilinadigan: SVO, tema oldinda, rema oxirda, aniqlovchi prepozitsiyada, inversiya deyarli yo'q. Sabab — obyektivlik va aniqlik ta'kid va hissiyotni istamaydi:
Ilmiy: Да́нное явле́ние наблюда́ется при высо́ких температу́рах.
Rasmiy: Заявле́ние подаётся в устано́вленной фо́рме в течение́ 10 дней.
(neytral tartib, emfaza yo'q, aniqlovchi otdan oldin)2) Badiiy va og'zaki uslub — ERKIN, emfatik. Bu yerda so'z tartibi maksimal erkin: emfaza, inversiya, postpozitsiya, zarrachalar — hammasi ishga tushadi. Sabab — ta'sir, hissiyot, individual ohang:
Badiiy: И сни́лся мне сон... Пришла́ весна́, и всё вокру́г ожи́ло.
Og'zaki: Ко́фе-то бу́дешь? Домо́й я уста́л как соба́ка. Кни́гу э́ту я уже́ чита́л.
(inversiya, postpozitsiya, zarrachalar — erkin tartib)3) She'riy uslub — INVERSIYA me'yor. She'riyatda so'z tartibi ritm va qofiyaga bo'ysunadi; inversiya — kamchilik emas, norma va bezak:
«Мороз и солнце; день чудесный!» (aniqlovchi чудесный postpozitsiyada — she'riy)
«Роня́ет лес багря́ный свой убо́р» (kesim boshda, aniqlovchilar ko'chgan — inversiya)Yig'ma xarita — registr va so'z tartibi:
| Registr | So'z tartibi | Aniqlovchi | Emfaza/inversiya |
|---|---|---|---|
| Ilmiy | qat'iy neytral SVO | prepozitsiya | yo'q |
| Rasmiy-ish | qat'iy neytral, nominal | prepozitsiya | yo'q |
| Publitsistik | neytral + o'lchovli emfaza | asosan prepozitsiya | kam, maqsadli |
| Badiiy | erkin | pre + postpozitsiya | ko'p, uslubiy |
| Og'zaki | eng erkin | pre + postpozitsiya | ko'p, zarrachalar bilan |
| She'riy | inversiya norma | erkin | inversiya — bezak |
Kalit qoida — tartib registrni "xiyonat qiladi": matnning so'z tartibi uning registrini darhol ko'rsatadi. Qat'iy neytral tartib + aniqlovchi prepozitsiyada + emfaza yo'q = ilmiy/rasmiy. Erkin tartib + inversiya + postpozitsiya + zarrachalar = badiiy/og'zaki. C1 muallifi buni ikki tomonlama biladi: (1) ilmiy matn yozganda — emfaza va inversiyadan tiyiladi (aks holda matn "yengil" ko'rinadi); (2) badiiy matn yozganda — erkinlikdan foydalanadi (aks holda matn "quruq"). Registrga mos so'z tartibi — C1 stilistik yetukligining belgisi.
3.8. Matn когезияси — so'z tartibi bilan abzasni bog'lash
Endi hammasini birlashtiramiz. So'z tartibi — matnni bog'lovchi eng tinch, ko'rinmas vosita (bog'lovchilar и, но, поэ́тому dan farqli — ular ko'rinadi; so'z tartibi esa ko'rinmay bog'laydi). Когезия (коге́зия) uch bosqichda ishlaydi:
1-bosqich — remani oldinga "uzatish": har gap remasini keyingi gap temasi qilib beradi (3.1, zanjirli progressiya).
2-bosqich — "eski"ni boshga, "yangi"ni oxirga: gap boshida — oldingi gapdan ma'lum bo'lgan narsa (olmosh, takror, sinonim); oxirida — yangi axborot. Bu — matn "silliqligi"ning asosi.
3-bosqich — abzas boshi va oxiri: abzasning birinchi gapi ko'pincha "gipertema"ni beradi (nima haqida), oxirgi gapi — xulosa remasini. Ichki gaplar zanjir bilan bog'lanadi.
Buzuq va bog'langan matnni solishtiring:
BOG'LANMAGAN (rema-tema zanjiri yo'q):
Учёные откры́ли но́вую плане́ту. Телеско́п «Ке́плер» испо́льзовался
для э́того. Вода́, возмо́жно, есть на плане́те. Жизнь мо́жет
существова́ть там.
— har gap "yangidan" boshlanadi, gaplar bir-biriga ulanmagan, "sakraydi".
BOG'LANGAN (rema tema zanjiri):
Учёные откры́ли но́вую ПЛАНЕ́ТУ. Э́ту плане́ту обнару́жили с по́мощью
телеско́па «КЕ́ПЛЕР». Телеско́п показа́л, что там, возмо́жно, есть
ВОДА́. А где вода́ — там мо́жет быть и ЖИЗНЬ.
— плане́ту тему; телеско́п тему; вода́ тему. Matn "oqadi".Ikkinchi matnda har gap oldingisining remasini olib, boshida tema qiladi (плане́ту э́ту плане́ту; телеско́п телеско́п; вода́ где вода́). Matn "yopishgan", o'qish oson, mantiq silliq.
Kalit qoida — so'z tartibi matnning "yopishtiruvchisi": когезия (matn bog'lanishi) uchun so'z tartibini shunday quring: gap boshida — oldingi gapdan ma'lum narsa (tema; olmosh yoki takror bilan), gap oxirida — yangi narsa (rema). Keyingi gap shu remani oladi va zanjir davom etadi. Bu — bog'lovchilar (и, поэ́тому)dan kuchliroq va nozikroq vosita: u ko'rinmaydi, lekin matnni ichdan bog'laydi. C1 muallifining matn tahriri ko'pincha aynan shundan boshlanadi: "bu gapni oldingisiga remasi orqali ulaganmanmi?"
4. Ko'p misol — bir gap matn kontekstida, turli tartibda
Endi so'z tartibining matn darajasidagi kuchini keng misollarda ko'ramiz. Har blokda bir xil so'zlar, turli tartib, turli matn vazifasi.
A) Bitta gap — kontekstga qarab turli tartib (rema o'zgaradi):
Kontekst: "Kim keldi?" К нам прие́хал БРАТ. (rema: brat — kim)
Kontekst: "Brat qayoqqa?" Брат прие́хал К НАМ. (rema: к нам — qayerga)
Kontekst: "Brat nima qildi?" Брат к нам ПРИЕ́ХАЛ. (rema: прие́хал — keldi)B) Rema-tema zanjiri (zanjirli progressiya) — matnni qurish:
На столе́ лежа́ла ста́рая КНИ́ГА. (рема: кни́га)
Кни́гу когда́-то подари́л мне ДЕД. (кни́га tema; рема: дед)
Дед был изве́стным ВРАЧО́М. (дед tema; рема: врачо́м)
Врачо́м он прорабо́тал со́рок ЛЕТ. (врачо́м tema; рема: со́рок лет)C) Doimiy tema — bir qahramon, ko'p rema:
Москва́ — дре́вний ГО́РОД. Она́ была́ осно́вана в 1147 ГОДУ́.
Столи́ца ста́ла це́нтром вели́кого ГОСУДА́РСТВА. Сего́дня в ней живёт
бо́лее двена́дцати миллио́нов ЧЕЛОВЕ́К.
(tema: Москва́ она́ столи́ца в ней; rema har gap oxirida o'zgaradi)D) Emfatik tartib — ta'kid boshda:
Neytral: Э́ту иде́ю предложи́л и́менно он.
Emfatik: И́менно он предложи́л э́ту иде́ю. — Aynan U taklif qildi.
Neytral: Он победи́л с больши́м трудо́м.
Emfatik: С трудо́м, но он победи́л! — Qiyinchilik bilan bo'lsa-da, yutdi!
Neytral: Наста́ла до́лгая зима́.
Inversiya: Наста́ла зима́... — Yetib keldi qish... (badiiy)E) Zarrachalar bilan urg'u ko'chirish:
То́лько ты меня́ понима́ешь. — Faqat SEN meni tushunasan.
Ты понима́ешь то́лько меня́. — Sen faqat MENI tushunasan.
Да́же де́ти э́то зна́ют. — Hatto BOLALAR ham buni biladi.
И́менно э́то я хоте́л сказа́ть. — Aynan SHUNI aytmoqchi edim.F) Aniqlovchi joyi — prepozitsiya va postpozitsiya:
но́вый дом — yangi uy (neytral)
дом но́вый, краси́вый — uy yangi, chiroyli (ta'kid/baholovchi, og'zaki)
Ночь была́ тёмная. — Tun qorong'i edi. (postpozitsiya — predikativ)
тёмная ночь — qorong'i tun (neytral aniqlovchi)G) Registr farqi — bir mazmun, uch tartib:
Ilmiy: Результа́ты иссле́дования подтвержда́ют да́нную гипо́тезу.
(qat'iy neytral, emfaza yo'q)
Publitsistik: И́менно э́ти результа́ты подтверди́ли на́шу гипо́тезу!
(emfatik и́менно + undov)
Og'zaki: А результа́ты-то на́шу дога́дку подтверди́ли, представля́ешь!
(zarracha -то, inversiya, hissiy)H) Buzuq zanjirni tuzatish (когезия tahriri):
Я купи́л маши́ну. Кра́сная маши́на о́чень мне нра́вится.
Ско́рость у неё больша́я.
— "кра́сная маши́на" boshda (yangi sifat rema o'rnida emas), zanjir uzuq.
Я купи́л маши́ну. Маши́на кра́сная и о́чень мне нра́вится.
Ско́рость у неё о́чень больша́я.
— маши́ну маши́на (tema), rema кра́сная oxirda; keyin у неё (tema) больша́я (rema).Umumiy naqsh: matn darajasida so'z tartibi ikki ishni bir vaqtda qiladi — gap ichida remani ko'rsatadi va gaplarni bir-biriga bog'laydi (rema tema zanjiri). Emfaza va inversiya — kuchli, ammo kam ishlatiladigan vosita (ta'kid, hissiyot uchun). Zarrachalar (то́лько, да́же, и́менно) urg'uni so'z tartibisiz ham ko'chiradi. Va eng muhimi — so'z tartibi registrga bo'ysunadi: ilmiy matnda qat'iy neytral, badiiy matnda erkin. C1 muallifi bularning barchasini birga boshqaradi.
5. Talaffuz bo'limi
So'z tartibining stilistik darajasida intonatsiya hal qiluvchi — chunki rema va emfaza aynan ovoz bilan yaratiladi. Avval atamalar, keyin intonatsiya modellari.
- актуа́льное члене́ние /ak-tu-Á-lna-ye chli-NYÉ-ni-ye/ — "aktual bo'linish". Urg'ular -á- va -нé- da; члене́ние — "chlinyéniye".
- эмфа́за /em-FÁ-za/ — "emfaza, kuchli ta'kid". Urg'u -фа́- da.
- эмфати́ческий /em-fa-TÍ-che-skiy/ — "emfatik". Urg'u -ти́- da.
- инве́рсия /in-VYÉR-si-ya/ — "inversiya, tartib teskarisi". Urg'u -ве́- da.
- тема́тическая прогре́ссия /ti-ma-TÍ-che-ska-ya pra-GRYÉ-si-ya/ — "tematík progressiya". Urg'ular -ти́- va -гре́- da.
- коге́зия /ka-GYÉ-zi-ya/ — "matn ichki bog'lanishi". Urg'u -ге́- da.
- препози́ция /pri-pa-ZÍ-tsy-ya/ — "prepozitsiya (oldin turishi)". Urg'u -зи́- da.
- постпози́ция /past-pa-ZÍ-tsy-ya/ — "postpozitsiya (keyin turishi)". Urg'u -зи́- da.
Intonatsiya — ИК-1, ИК-2 va emfaza. Rus tilida rema qayerda bo'lsa — ovoz o'sha yerda "cho'qqi" beradi:
- ИК-1 (neytral darak, rema oxirda): ovoz remada ko'tarilib, keyin pasayadi.
Э́ту кни́гу подари́л мне ДЕД. — ovoz "дед"da ko'tarilib pasayadi.- ИК-2 (emfatik, rema boshda): kuchli, keskin urg'u gap boshidagi so'zda.
И́МЕННО он э́то сде́лал. — "и́менно/он"da keskin kuch (ИК-2).
С ТРУДО́М, но он спра́вился. — "с трудо́м"da kuchli urg'u, keyin pauza (vergul!).- Zarracha bilan: то́лько, да́же, и́менно dan keyingi so'z ovoz bilan ajratiladi:
То́лько ТЫ меня́ понима́ешь. — "ты"da urg'u va ko'tarilish.Muhim — bir yozuv, ko'p ma'no: Он вчера́ прие́хал в Москву́ gapini uch marta, har safar boshqa so'zga logik urg'u berib ayting: (1) "он" (aynan U), (2) "вчера́" (aynan KECHA), (3) "в Москву́" (aynan MOSKVAGA). Uchtasi — uch xil rema, bir xil so'zlar, bir xil tartib. Bu — so'z tartibi yozuvda ko'rsata olmaydigan narsani intonatsiya ko'rsatadi. Yozma matnda esa xuddi shu ma'noni so'z tartibi (remani oxirga) yoki zarracha (и́менно он) beradi.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| актуа́льное члене́ние | ак-ту-а́ль-но-е чле-не́-ни-е | aktual bo'linish (тема-рема) | Актуа́льное члене́ние организу́ет текст. — Aktual bo'linish matnni tashkil qiladi. |
| тема́тическая прогре́ссия | те-ма-ти́-чес-ка-я про-гре́с-си-я | tematík progressiya | Тема́тическая прогре́ссия быва́ет цепно́й. — Tematík progressiya zanjirli bo'ladi. |
| коге́зия | ко-ге́-зи-я | matn ichki bog'lanishi | Коге́зия де́лает текст свя́зным. — Когезия matnni bog'liq qiladi. |
| эмфа́за | эм-фа́-за | emfaza, kuchli ta'kid | Эмфа́за выделя́ет ва́жное сло́во. — Emfaza muhim so'zni ajratadi. |
| эмфати́ческий поря́док | эм-фа-ти́-чес-кий по-ря́-док | emfatik tartib | Эмфати́ческий поря́док ста́вит ва́жное в нача́ло. — Emfatik tartib muhimni boshga qo'yadi. |
| инве́рсия | ин-ве́р-си-я | inversiya, teskari tartib | Инве́рсия ти́пична для поэ́зии. — Inversiya she'riyat uchun tipik. |
| препози́ция | пре-по-зи́-ци-я | prepozitsiya (oldin) | Прилага́тельное в препози́ции — нейтра́льно. — Sifat prepozitsiyada — neytral. |
| постпози́ция | пост-по-зи́-ци-я | postpozitsiya (keyin) | Постпози́ция определе́ния подчёркивает его́. — Aniqlovchi postpozitsiyasi uni ta'kidlaydi. |
| логи́ческое ударе́ние | ло-ги́-чес-ко-е у-да-ре́-ни-е | mantiqiy urg'u | Логи́ческое ударе́ние па́дает на рему. — Mantiqiy urg'u remaga tushadi. |
| выдели́тельная части́ца | вы-де-ли́-тель-на-я час-ти́-ца | urg'u ko'chiruvchi zarracha | «То́лько» — выдели́тельная части́ца. — «Tolko» — urg'u zarrachasi. |
| и́менно | и́-мен-но | aynan (mantiqiy ajratuvchi) | И́менно ты мне ну́жен. — Aynan sen menga keraksan. |
| то́лько | то́ль-ко | faqat | То́лько он зна́ет отве́т. — Faqat u javobni biladi. |
| да́же | да́-же | hatto | Да́же де́ти э́то понима́ют. — Hatto bolalar buni tushunadi. |
| свя́зный текст | свя́з-ный текст | bog'liq (izchil) matn | Свя́зный текст чита́ется легко́. — Bog'liq matn oson o'qiladi. |
| сквозна́я тема | сквоз-на́-я те́-ма | doimiy (o'tuvchi) tema | Сквозна́я тема прохо́дит че́рез весь текст. — Doimiy tema butun matndan o'tadi. |
| гипертема | ги-пер-те́-ма | gipertema (umumiy mavzu) | Абза́ц раскрыва́ет свою́ гипертему. — Abzas o'z gipertemasini ochadi. |
| постано́вка ударе́ния | пос-та-но́в-ка у-да-ре́-ни-я | urg'u qo'yish | Постано́вка ударе́ния меня́ет смысл. — Urg'u qo'yish ma'noni o'zgartiradi. |
| выделя́ть (вы́делить) | вы-де-ля́ть | ajratmoq, urg'ulamoq | Поря́док слов выделя́ет гла́вное. — So'z tartibi asosiyni ajratadi. |
Yodlash qoidasi: so'zlarni juftlab yodlang. Matn tuzilishi: тема рема, препози́ция постпози́ция, прогре́ссия коге́зия (biri — zanjir mexanizmi, ikkinchisi — natija: bog'liq matn). Urg'u zarrachalari (то́лько, да́же, и́менно) — bitta guruh: hammasi o'zidan keyingi so'zni ajratadi. Anki kartochkasi orqasiga har atama uchun bir misol gap yozing — mavhum atama misolsiz yodda qolmaydi.
7. Namuna matn — bir abzas, uch tahrir
Quyida bitta mazmun — "olim yangi dori kashf qildi" — uch bosqichda: (A) bog'lanmagan qoralama, (B) rema-tema zanjiri bilan tahrir, (C) registrga moslangan yakuniy variant.
A) Bog'lanmagan qoralama (zanjir yo'q, gaplar "sakraydi"):
Учёный из Ташке́нта откры́л но́вое лека́рство. От диабе́та э́то
лека́рство помога́ет. Мно́гие больны́е ждут э́то лека́рство.
Клини́ческие испыта́ния сейча́с иду́т.B) Rema-tema zanjiri bilan tahrir (когезия):
Учёный из Ташке́нта откры́л но́вое ЛЕКА́РСТВО. Э́то лека́рство
помога́ет при ДИАБЕ́ТЕ. Диабе́том в ми́ре страда́ют миллио́ны
ЛЮДЕ́Й. Э́ти лю́ди с наде́ждой ждут результа́тов клини́ческих
ИСПЫТА́НИЙ, кото́рые иду́т сейча́с.E'tibor: лека́рство tema; диабе́те tema; люде́й tema. Har gap oldingisining remasini olib, oldinga uzatadi — matn "oqadi".
C) Registrga moslangan yakuniy variant (publitsistik, o'lchovli emfaza):
И́менно ташке́нтский учёный соверши́л то, чего́ до́лго ждала́
медици́на, — он откры́л но́вое лека́рство от диабе́та. Э́тим
неду́гом страда́ют миллио́ны люде́й по всему́ ми́ру, и все они́
с наде́ждой сле́дят за клини́ческими испыта́ниями, кото́рые
иду́т и́менно сейча́с.Tarjima (C): Aynan toshkentlik olim tibbiyot uzoq kutgan ishni amalga oshirdi — u diabetga qarshi yangi dori kashf qildi. Bu darddan butun dunyoda millionlab odam aziyat chekadi, va ularning barchasi aynan hozir davom etayotgan klinik sinovlarni umid bilan kuzatmoqda.
E'tibor bering — tahrir bosqichlari: A da gaplar bog'lanmagan — har biri "yangidan" boshlanadi, rema oxirda emas, matn "sakraydi". B da rema-tema zanjiri tiklandi (лека́рство диабе́те люде́й испыта́ний), matn когезия oldi — bog'liq bo'ldi. C da esa registr sozlandi: publitsistik ohang uchun emfatik и́менно (boshda va oxirda) qo'shildi, so'zlar (неду́г, до́лго ждала́) ko'tarildi — matn ta'sirchan bo'ldi. C1 muallifi matnni shu uch bosqichda quradi: avval bog'la (когезия), keyin registrga sozla (stilistika). Aynan shu — so'z tartibini "gapdan matnga" ko'tarish.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
O'zbek o'quvchilar so'z tartibining stilistik-matn darajasida quyidagi xatolarga yo'l qo'yadi:
Rema-tema zanjirini uzish (yangi axborotni boshga, eskisini oxirga qo'yish): Я купи́л кни́гу. Изве́стный писа́тель написа́л э́ту кни́гу. (ikkinchi gapda писа́тель — yangi — boshda). Я купи́л кни́гу. Э́ту кни́гу написа́л изве́стный писа́тель. Sabab: matn silliq bo'lishi uchun eski (ma'lum) axborot gap boshida (tema), yangi — oxirida (rema). Kitob (eski) — boshga, yozuvchi (yangi) — oxirga. Zanjir shunda ulanadi.
Emfazani haddan ko'p ishlatish (har gapni и́менно / э́то bilan qurish): И́менно я купи́л и́менно э́ту кни́гу и́менно вчера́. Bitta gapda bitta emfatik markaz: И́менно э́ту кни́гу я купи́л вчера́. Sabab: emfaza — kuchli, ammo kam ishlatiladigan vosita. Ko'p emfaza ta'sirni yo'qotadi ("hamma muhim = hech narsa muhim emas"). Bitta gap — bitta urg'u markazi.
Ilmiy/rasmiy matnga inversiya va emfaza olib kirish: Пришли́ учёные к тако́му вы́воду... (badiiy inversiya ilmiy matnda). Учёные пришли́ к тако́му вы́воду... (neytral SVO). Sabab: ilmiy va rasmiy uslub qat'iy neytral tartibga tayanadi — inversiya matnni "badiiy", noprofessional qiladi. Emfaza va inversiyani ilmiy matnda ishlatmang.
Zarracha o'rnini e'tiborsiz qoldirish (urg'u noto'g'ri so'zga tushadi): Он то́лько прие́хал вчера́ (mo'ljal: faqat kecha) o'rniga urg'u "прие́хал"ga tushib qoladi. Он прие́хал то́лько вчера́ (faqat kecha) — zarracha aniqlanuvchi so'z oldida. Sabab: то́лько, да́же, и́менно o'zidan keyingi so'zni urg'ulaydi. Zarrachani to'g'ri joyga qo'ying: то́лько вчера́ (faqat kecha) ≠ то́лько прие́хал (faqat keldi, boshqa ish qilmadi).
Aniqlovchi postpozitsiyasini xato deb tuzatish yoki aksincha noo'rin ishlatish: дом но́вый ni har doim но́вый дом ga "tuzatish", yoki ilmiy matnda результа́т ва́жный deb yozish. Neytral/ilmiy — prepozitsiya (но́вый дом, ва́жный результа́т); ta'kid/baholovchi/badiiy — postpozitsiya (дом но́вый!). Sabab: postpozitsiya — xato emas, stilistik tanlov (sifatni remaga chiqaradi). Lekin uni registrga qarab ishlating: ilmiy matnda prepozitsiya, hissiy/badiiy nutqda postpozitsiya mumkin.
Og'zaki emfatik tartibni yozma rasmiy matnga ko'chirish: hisobotda Спра́вился он с зада́чей! yoki Кни́гу э́ту я уже́ чита́л (og'zaki inversiya). Yozma-rasmiy: Он спра́вился с зада́чей. Э́ту кни́гу я уже́ чита́л. Sabab: og'zaki nutq emfatik erkinlikka ega, yozma-rasmiy nutq — qat'iy neytral tartibga. Registrni aralashtirmang: og'zakidagi inversiya rasmiy matnda "past uslub" bo'lib ko'rinadi.
Mini-mashq (yozma). Quyidagi to'rt gapni rema-tema zanjiri to'g'ri bo'ladigan tartibda joylashtiring (har gap oldingisining remasini boshida tema qilsin):
(a) Э́то зда́ние постро́ил изве́стный архите́ктор.
(b) В це́нтре го́рода стои́т ста́рое зда́ние.
(v) Архите́ктор жил в про́шлом ве́ке.(Javob 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Har gap uchun mos kontekst-savolni yozing (rema — oxirdagi so'z):
1. Э́то письмо́ написа́л мой брат. Savol: ______
2. Мой брат написа́л э́то письмо́. Savol: ______
3. Мой брат письмо́ написа́л (а не позвони́л). Savol: ______Mashq 2. Quyidagi buzuq (bog'lanmagan) matnni rema-tema zanjiri bilan qayta joylang — har gapda eski axborotni boshga, yangisini oxirga qo'ying:
На́ша кома́нда вы́играла ва́жный матч. Це́нный приз кома́нда получи́ла
за побе́ду. Дире́ктор клу́ба вручи́л приз. Мно́го лет рабо́тает
дире́ктор в клу́бе.Mashq 3. Har gapni emfatik tartibga aylantiring (muhim so'zni boshga chiqaring, kerak bo'lsa и́менно / э́то / но qo'shing):
1. Э́ту зада́чу реши́л то́лько он.
2. Я по́нял всё то́лько тогда́.
3. Он победи́л с больши́м трудо́м.Mashq 4. То́лько zarrachasini turli joyga qo'yib, uch xil ma'noli gap tuzing (он / чита́ет / э́ту кни́гу) va har birini o'zbekchaga tarjima qiling:
1. ______ (faqat u — boshqa hech kim emas)
2. ______ (faqat shu kitobni — boshqasini emas)
3. ______ (faqat o'qiydi — boshqa ish qilmaydi)Mashq 5. Aniqlovchining joyini aniqlang — prepozitsiya (neytral) yoki postpozitsiya (ta'kid/badiiy) — va o'zbekchaga tarjima qiling:
1. Наступи́ла до́лгая зима́.
2. Зима́ в э́том году́ дли́нная, холо́дная.
3. Он купи́л но́вую маши́ну.
4. Маши́на но́вая, блестя́щая!Mashq 6 (registr). Quyidagi og'zaki-emfatik gaplarni ilmiy/rasmiy (qat'iy neytral) tartibga aylantiring:
1. Пришли́ учёные к неожи́данному вы́воду.
2. И́менно э́тот фа́ктор оказа́л влия́ние на результа́т!
3. Спра́вились студе́нты с зада́нием бы́стро.Mashq 7 (teskari — registrni oshirish). Ilmiy-neytral gapni publitsistik-emfatik (o'lchovli emfaza, и́менно / э́то) variantga ko'taring:
1. Э́то откры́тие измени́ло нау́ку.
2. Да́нный ме́тод даёт лу́чшие результа́ты.Mashq 8 (ijodiy — matn tahriri). Quyidagi bog'lanmagan matnni rema-tema zanjiri bilan qayta yozing (когезия) va bitta joyda o'lchovli emfaza (и́менно / э́то) qo'shing:
Наш университе́т откры́л но́вую лаборато́рию. Совреме́нное
обору́дование есть в лаборато́рии. Студе́нты прово́дят
экспериме́нты на э́том обору́довании. Ва́жные откры́тия
рожда́ются в тако́й рабо́те.10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Wisar platformasidagi AI suhbatdosh bilan so'z tartibining matn darajasini mashq qiling — AI rema-tema zanjiri, emfaza, zarracha o'rni va registrni tekshiradi.
Rema-tema zanjiri drill: Wisar AIdan bog'lanmagan 4–5 gapli qisqa matn bersin. Uni rema-tema zanjiri bilan qayta joylang (har gap oldingisining remasini boshida tema qilsin). AI matn когезияси mustahkamlandimi (gaplar "oqadimi") — tekshirsin.
Bir gap — turli rema: AIga bir gap (masalan: Брат подари́л мне часы́ на день рожде́ния) bering va undan har bir so'zga rema bo'ladigan tartiblarni hamda har biri qaysi savolga javob ekanini so'rang. Keyin o'zingiz ovoz chiqarib, logik urg'u bilan o'qing.
Emfaza va o'lchov: AIdan bitta neytral gap so'rang, uni (a) neytral, (b) и́менно bilan emfatik, (v) inversiya bilan badiiy variantlarda qayta yozing. AI har variant qaysi registrga mosligini aytsin. Emfazani ortiqcha ishlatib yubormaslikni mashq qiling.
Registr transformatsiyasi: o'zingiz bitta mazmunni uch registrda yozing — ilmiy (qat'iy neytral), publitsistik (o'lchovli emfaza), og'zaki (erkin, zarrachalar bilan). AI har birining so'z tartibi registrga mos-nomosligini baholasin.
Zarracha o'yini: AIga bir gap bering va undan то́лько / да́же / и́менно zarrachasini turli joyga qo'yib, har variant ma'nosini tushuntirishni so'rang. Siz zarrachani to'g'ri joyga qo'yishni (o'zidan keyingi so'zni urg'ulash) mashq qiling.
Maqsad: kamida bitta bog'lanmagan matnni rema-tema zanjiri bilan tuzatish, bir gapni 3–4 rema variantida qurish, bitta mazmunni uch registrda yozish va zarracha o'rnini xato qilmaslik; AI ularni "zanjir silliq, emfaza o'lchovli, registr mos" deb tasdiqlaguncha qayta ishlang.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
В це́нтре го́рода стои́т ста́рое ЗДА́НИЕ. (b)
Э́то зда́ние постро́ил изве́стный АРХИТЕ́КТОР. (a) — зда́ние tema, архите́ктор rema
Архите́ктор жил в про́шлом ВЕ́КЕ. (v) — архите́ктор tema, в про́шлом ве́ке remaZanjir: зда́ние архите́ктор (v). Har gap oldingisining remasini boshida tema qildi.
Mashq 1 (namunaviy):
- Кто написа́л э́то письмо́? (rema — брат, "kim")
- Что написа́л твой брат? (rema — письмо́, "nima")
- Что сде́лал твой брат с письмо́м? (rema — написа́л, "nima qildi")
Mashq 2 (namunaviy javob):
На́ша кома́нда вы́играла ва́жный МАТЧ. За э́ту побе́ду кома́нда
получи́ла це́нный ПРИЗ. Приз вручи́л дире́ктор КЛУ́БА. Дире́ктор
рабо́тает в клу́бе уже́ мно́го ЛЕТ.Zanjir: матч/побе́да приз дире́ктор клу́ба дире́ктор. Eski axborot boshda, yangisi oxirda.
Mashq 3 (namunaviy):
- То́лько он реши́л э́ту зада́чу! (yoki: И́менно он реши́л э́ту зада́чу.)
- То́лько тогда́ я всё по́нял. (yoki: И́менно тогда́ я всё по́нял.)
- С трудо́м, но он победи́л!
Mashq 4:
- То́лько он чита́ет э́ту кни́гу. — Faqat U bu kitobni o'qiydi.
- Он чита́ет то́лько э́ту кни́гу. — U faqat SHU kitobni o'qiydi.
- Он то́лько чита́ет э́ту кни́гу (а не изуча́ет). — U faqat O'QIYDI bu kitobni (o'rganmaydi).
Mashq 5:
- Prepozitsiya (до́лгая — otdan oldin), neytral; kesim наступи́ла oldinga chiqqan (badiiy inversiya), lekin aniqlovchi joyi neytral. — Uzoq qish keldi.
- Postpozitsiya (дли́нная, холо́дная — otdan keyin) — ta'kid/baholovchi. — Bu yilgi qish uzoq, sovuq.
- Prepozitsiya (но́вую — otdan oldin), neytral. — U yangi mashina sotib oldi.
- Postpozitsiya (но́вая, блестя́щая — otdan keyin), hissiy ta'kid. — Mashina yangi, yaltiroq!
Mashq 6 (qat'iy neytral):
1. Учёные пришли́ к неожи́данному вы́воду.
2. Э́тот фа́ктор оказа́л влия́ние на результа́т. (и́менно va undov olib tashlandi)
3. Студе́нты бы́стро спра́вились с зада́нием.Mashq 7 (namunaviy — emfatik):
1. И́менно э́то откры́тие измени́ло всю нау́ку! (yoki: Э́то откры́тие измени́ло нау́ку — и́менно оно́.)
2. И́менно да́нный ме́тод даёт лу́чшие результа́ты!Mashq 8 (namunaviy javob):
Наш университе́т откры́л но́вую ЛАБОРАТО́РИЮ. В э́той лаборато́рии
устано́влено совреме́нное ОБОРУ́ДОВАНИЕ. На э́том обору́довании
студе́нты прово́дят ЭКСПЕРИМЕ́НТЫ. И́менно в тако́й рабо́те
рожда́ются ва́жные ОТКРЫ́ТИЯ.Zanjir: лаборато́рию обору́дование эксперименты; oxirgi gapda o'lchovli emfaza (и́менно в тако́й рабо́те).
12. Xulosa va keyingi dars
Bugun siz o'rgandingiz:
- Aktual bo'linish matn ichida — bitta gapning remasi keyingi gapning temasi bo'ladi; shu zanjir (тема-рема) butun abzasni bog'laydi. Bu — matn когезияси.
- Tematík progressiyaning uch turi — zanjirli (rema tema, bayon uchun), doimiy tema (bir tema, ko'p rema, tavsif/biografiya uchun), tarmoqli (gipertema kichik temalarga, tahlil uchun).
- Emfatik tartib — mantiqiy urg'uni gap boshiga chiqarish (И́менно он..., С трудо́м, но..., Наста́л день); kuchli, ammo kam ishlatiladigan vosita.
- Urg'u zarrachalari — то́лько, да́же, и́менно o'zidan keyingi so'zni urg'ulaydi; zarracha o'rnini ko'chirib, urg'uni ko'chirasiz.
- Aniqlovchi joyi — prepozitsiya (но́вый дом) neytral; postpozitsiya (дом но́вый) sifatni remaga chiqaradi (ta'kid/baholovchi/badiiy).
- So'z tartibi va registr — ilmiy/rasmiy uslub qat'iy neytral tartibga, badiiy/og'zaki erkinlikka, she'riyat inversiyaga tayanadi.
- Matn tahriri — so'z tartibini o'zgartirib, abzas когезиясини (rema-tema zanjirini) mustahkamlash: avval bog'la, keyin registrga sozla.
Eslatib qo'yamiz: B2 da so'z tartibi bitta gapning fokusi edi ("muhim so'zni oxirga"). C1 da u — matnning arxitekturasi: rema-tema zanjiri gaplarni bir-biriga bog'laydi, emfaza cho'qqilarni ajratadi, registr esa qanchalik "erkin" bo'lishni belgilaydi. Eng muhim C1 qoidasi: matn yozayotganda o'zingizdan so'rang — "bu gap oldingisiga remasi orqali ulanyaptimi? Bu registrda emfaza o'rinlimi?". Ilmiy matnda qat'iy neytral bo'ling, badiiyda erkinlikdan foydalaning, emfazani o'lchov bilan saqlang. So'z tartibi — matnning eng tinch, ko'rinmas, ammo eng kuchli bog'lovchisi.
Keyingi dars — C1 — 13-dars: Registr va adabiy troplar (стилисти́ческие тро́пы) — метафора, метони́мия, эпи́тет, ирония. Bugun siz so'z tartibi orqali matnni bog'lash va registrga sozlashni o'rgandingiz — bu til vositasining strukturaviy tomoni. Keyingi darsda esa obrazli tomonga o'tamiz: so'zning ko'chma ma'nolari va badiiy troplar — metafora (вре́мя лети́т), metonimiya (съел таре́лку), epitet (золото́е се́рдце), ironiya. Bugungi emfatik tartib va inversiya ko'pincha aynan shu troplar bilan birga ishlaydi: she'riy inversiya + metafora — badiiy nutqning yuragidir. Shunday qilib, so'z tartibi (12-dars) va troplar (13-dars) — badiiy va publitsistik uslubning ikki quroli: biri matnni quradi va urg'ulaydi, ikkinchisi uni obrazga to'ldiradi. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!