C1 — 10-dars: Subyektiv modallik (субъекти́вная мода́льность) — ehtimollik va baho: вво́дные слова́, модальные части́цы, kesim ma'nolari
C1 — ILG'OR · 10-dars
1. Dars nomi va maqsad
Dars nomi: Subyektiv modallik (субъекти́вная мода́льность) — so'zlovchining aytilayotgan gapga bo'lgan shaxsiy munosabati: ishonch yoki shubha, ehtimollik darajasi, his-baho va ma'lumot manbai. Vositalari: kirish so'zlar (вво́дные слова́), modal zarrachalar (мода́льные части́цы: разве, неужели, ведь, же, -то, -ка, авось) va kesim ma'nolari.
B1 27-darsda siz obyektiv modallikni o'rgangan edingiz — до́лжен, ну́жно, мо́жно, нельзя́. Bu — voqelikning o'zidagi zaruriyat, imkoniyat, ta'qiq: "ishlashim kerak", "kirish mumkin". U gapning mazmuniga tegishli, so'zlovchidan qat'i nazar mavjud. B2 19-darsda esa kirish so'zlar bilan tanishib, so'zlovchining "ovozini" gapga qo'shishni boshlagansiz.
Bugun C1 darajada biz butun tizimni bir tushuncha ostida birlashtiramiz — subyektiv modallik. Bu — voqelikning o'zi emas, balki so'zlovchining o'sha voqelikka bahosi. Bitta faktni oling — Он придёт ("U keladi") — va shu faktga so'zlovchi turli munosabat qo'shsin:
- Он, несомне́нно, придёт. — U, shak-shubhasiz, keladi. (100% ishonch)
- Он, наве́рное, придёт. — U, ehtimol, keladi. (~70%)
- Он, вряд ли, придёт. — U kelmasa kerak. (~20%, shubha)
- Он, к сожале́нию, придёт. — U, afsuski, keladi. (salbiy baho)
- Он ведь придёт? — U keladi-ku, axir? (ta'kid + tinglovchidan tasdiq kutish)
- Неуже́ли он придёт? — Nahotki u kelsa?! (hayrat, ishonqiramaslik)
- Говоря́т, он придёт. — Aytishlaricha, u kelarmish. (o'zganing so'zi, manba)
Fakt bir xil, lekin har safar so'zlovchi o'zining ishonch darajasini, hissiy bahosini, axborot manbaini yoki ta'kidini qo'shdi. Aynan shu qatlam — subyektiv modallik — nutqni jonli, ishonarli va "insoniy" qiladi. Uni nozik boshqarish — C1 darajaning eng aniq belgilaridan biri.
Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:
- ehtimollikning besh pog'onasini to'g'ri kirish so'z bilan ifodalash (несомне́нно наве́рное возмо́жно вряд ли ни за что́);
- modal zarrachalar (разве, неужели, ведь, же, -то, -ка, авось) bilan hayrat, shubha, ta'kid va yumshatish tuslarini berish;
- hissiy baho kirish so'zlarini (к сча́стью, как назло́, стра́нно что) o'rinli qo'yish;
- manba modalligini (говоря́т, по слуха́м, мол, деска́ть, как изве́стно) — ayniqsa o'zganing so'zini yetkazishda — ishlatish;
- ishonch va fikr yumshatish vositalarini registrga qarab tanlash (rasmiy я убеждён og'zaki как бы, вро́де, ти́па);
- intonatsiya bilan modal ma'noni "eshittirish".
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — наве́рное, вряд ли, неуже́ли, аво́сь, несомне́нно. Modal zarrachalarning urg'usi ba'zan "ko'chib yuradi" (ular gapning ohangiga bog'lanadi), lekin lug'aviy urg'uni doim belgilaymiz.
2. Avvalgi darajadan takror (obyektiv modallik — B1) va farq
Subyektiv modallikni tushunish uchun avval uni obyektiv modallikdan aniq ajratish shart. Ikkovi "modallik" deb ataladi, lekin butunlay boshqa qatlam.
Obyektiv modallik (B1 27-dars) — voqelikning o'zidagi munosabat: harakat zarurmi, mumkinmi, ta'qiqlanganmi. U so'zlovchidan mustaqil.
| Ma'no | Vosita | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| zaruriyat | до́лжен, ну́жно, на́до | Я до́лжен рабо́тать. | Ishlashim kerak. |
| imkoniyat | мо́жно, мочь | Здесь мо́жно кури́ть. | Bu yerda chekish mumkin. |
| ta'qiq | нельзя́ | Здесь нельзя́ кури́ть. | Bu yerda chekib bo'lmaydi. |
Subyektiv modallik (bugun) — so'zlovchining shu gapga munosabati: unga ishonadimi, uni qanday baholaydi, uni qayerdan bilgan. U gapning mazmuniga qo'shimcha, "tashqi" qatlam.
OBYEKTIV modallik SUBYEKTIV modallik
(voqelikning o'zi) (so'zlovchining bahosi)
Он до́лжен прийти́. Он, наве́рное, придёт.
"kelishi kerak" (zaruriyat) "ehtimol keladi" (taxmin)
faktning ichida faktga so'zlovchi qo'shdiFarqni bitta gap ustida his eting — Он до́лжен быть до́ма:
- obyektiv o'qilish: "U uyda bo'lishi kerak" (majburiyat — kelishuvga ko'ra u uyda turishi shart).
- subyektiv o'qilish: "U uyda bo'lsa kerak" (taxmin — men shunday deb o'ylayman, mantiqan shunday chiqadi).
Bir xil до́лжен — ikki modallik. Kontekst va intonatsiya farqni ko'rsatadi. Aynan bu ikki ma'noli до́лжен быть — subyektiv modallikning kesim orqali ifodalanishiga birinchi ko'prik (buni 3.6-bo'limda ochamiz).
Muhim bog'lanish: bugungi dars yangi grammatik shakl deyarli kiritmaydi — kirish so'zlar (B2 19), zarrachalar (A2–B1), до́лжен (B1 27) sizga tanish. Yangilik — ularni bitta tizim, subyektiv modallik tizimi sifatida ko'rish va eng nozik tuslarni (ehtimollik pog'onalari, zarracha ohanglari, manba modalligi) C1 aniqligida boshqarish. Bu — grammatika emas, nutq nafisligi va pragmatika.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Subyektiv modallik nima? — uch savol
Har qanday jumlaga so'zlovchi uch xil subyektiv qatlam qo'sha oladi. Uch savolni yodda tuting — ular butun darsning xaritasi:
FAKT: «Он опозда́ет». (U kechikadi)
│
┌────────────────────────┼────────────────────────┐
│ │ │
1) QANCHALIK 2) QANDAY 3) QAYERDAN
ISHONAMAN? BAHOLAYMAN? BILAMAN?
(ehtimollik) (hissiy baho) (manba)
│ │ │
наве́рное, к сожале́нию, говоря́т,
вряд ли, как назло́, по слуха́м,
несомне́нно к сча́стью мол
│ │ │
Он, наве́рное, Он, к сожале́нию, Говоря́т, он
опозда́ет. опозда́ет. опозда́ет.Bularga to'rtinchi, alohida vosita qo'shiladi — modal zarrachalar (разве, неужели, ведь, же…), ular ishonch/shubha/ta'kidni so'z ichida, kirish so'zsiz beradi: Он ведь опозда́ет ("U kechikadi-ku, axir").
Asosiy tushuncha: subyektiv modallik — bu "so'zlovchi ovozi". U faktni o'zgartirmaydi ("u kechikadi" — o'zgarmaydi), lekin faktga munosabat — ishonch, baho, manba, ta'kid — qo'shadi. Uni tashlab yuborsangiz, fakt qoladi, "ovoz" yo'qoladi.
3.2. EHTIMOLLIK darajasi — besh pog'onali shkala
Subyektiv modallikning eng aniq, "o'lchanadigan" qismi — ishonch darajasi. Rus tili buni asosan kirish so'zlar bilan ifodalaydi, va ular aniq shkala hosil qiladi. Bu shkalani yod olish — C1 aniqligining kaliti:
100% ┤ несомне́нно · безусло́вно · коне́чно · разуме́ется · бесспо́рно
│ «shak-shubhasiz, albatta»
~85%┤ наверняка́ · очеви́дно · я́вно · разуме́ется
│ «aniq, ravshan»
~70%┤ наве́рное · вероя́тно · по-ви́димому · должно́ быть · ви́димо
│ «ehtimol, chog'i»
~50%┤ мо́жет быть · возмо́жно · ка́жется · пожа́луй
│ «balki, chamasi»
~20%┤ вряд ли · едва́ ли · сомнева́юсь · навря́д ли
│ «bo'lmasa kerak, dargumon»
0% ┤ ни за что́ · исключено́ · ни в ко́ем слу́чае
│ «aslo, mumkin emas»Har pog'onani jonli misol bilan his eting — bir xil fakt, kamayib boruvchi ishonch:
Несомне́нно, он сдаст экза́мен. Shak-shubhasiz, u imtihondan o'tadi. (100%)
Наверняка́ он сдаст экза́мен. Aniq u imtihondan o'tadi. (~85%)
Наве́рное, он сдаст экза́мен. Ehtimol, u imtihondan o'tadi. (~70%)
Мо́жет быть, он сдаст экза́мен. Balki, u imtihondan o'tadi. (~50%)
Вряд ли он сдаст экза́мен. U imtihondan o'tmasa kerak. (~20%)
Ни за что́ он не сдаст экза́мен. U hech qachon imtihondan o'tmaydi. (0%)Diqqat — inkorning joyi. вряд ли va едва́ ли o'zi "shubha, ehtimoldan yiroq" ma'nosini beradi, shuning uchun ular ko'pincha tasdiq fe'l bilan keladi, lekin ma'no inkor: Вряд ли он придёт = "U kelmasa kerak" (fe'l tasdiq — придёт, ma'no inkor). Bu — o'zbek o'quvchi uchun nozik nuqta.
Вряд ли э́то пра́вда. Bu rost bo'lmasa kerak. (fe'l yo'q, ma'no shubha)
Едва́ ли он согласи́тся. U rozi bo'lmasa kerak. (согласи́тся — tasdiq, ma'no inkor)Nozik farq — наве́рное vs наверняка́: ikkisi ham "aniq"ga o'xshaydi, lekin daraja boshqa. наве́рное — "ehtimol, chog'i" (
70%, aslida taxmin, to'liq ishonch emas!). наверняка́ — "aniq, shubhasiz" (90%, kuchli ishonch). O'zbek o'quvchi наве́рноеni "aniq" deb tushunib xato qiladi — aslida u noaniqlik so'zi. Aniqlik uchun наверняка́ yoki то́чно kerak.
3.3. MODAL ZARRACHALAR — разве, неужели, ведь, же, -то, -ка, авось
Kirish so'zlar munosabatni alohida so'z bilan qo'shadi. Modal zarrachalar esa uni gapning ichiga singdiradi — ular kichik, urg'usiz (yoki yarim urg'uli) so'zchalar bo'lib, gapga ishonch, shubha, hayrat, ta'kid yoki yumshatish "tusi" beradi. Ularni so'zma-so'z tarjima qilib bo'lmaydi — ohangni yetkazadi.
(a) разве, неужели — hayrat, shubha, ishonqiramaslik (savolda):
Ра́зве ты не знал? Nahotki bilmagan bo'lsang? / Bilmasmiding? (yengil hayrat)
Неуже́ли э́то пра́вда? Nahotki bu rost bo'lsa?! (kuchli hayrat)
Неуже́ли он опозда́л? Nahotki u kechikkan bo'lsa?! (ishonqiramaslik)
Ра́зве так мо́жно? Shunday qilsa bo'ladimi axir? (norozilik)разве — yengilroq hayrat, ba'zan e'tiroz ("nahotki, axir shunday emas-ku?"). неужели — kuchliroq, hayajonli hayrat ("nahotki?!"). Ikkisi ham javob so'ramaydi — ular ritorik, so'zlovchining ajablanishini bildiradi.
(b) ведь, же — ta'kid, eslatma, "axir":
Ты ведь обеща́л! Sen axir va'da bergan eding-ku! (eslatma, ta'kid)
Я же говори́л тебе́! Men senga aytdim-ku axir! (ta'kid, ozgina jahl)
Он ведь не ребёнок. U axir bola emas. (dalil sifatida)
Что же де́лать? Nima qilsa bo'ladi endi? (his kuchaytirish)
Иди́ же скоре́е! Yur endi tezroq! (undash, sabrsizlik)ведь — "axir" (umumiy bilingan dalilga ishora, tinglovchini rozilikka undash). же — ta'kidni kuchaytiradi, ba'zan sabrsizlik yoki jahl tusini beradi. же undan oldingi so'zga urg'u tushiradi: Я же говори́л ("men-ku aytdim"), Где же он? ("qayerda u axir?").
(c) -то, -ка — yumshatish, xoslash:
Я-то знал об э́том. Men-ku buni bilardim. (-то: xoslash, qarama-qarshi)
Пойдём-ка домо́й. Qani, uyga ketaylik-chi. (-ка: yumshoq undash)
Скажи́-ка мне пра́вду. Qani, menga rostini ayt-chi. (-ка: iltimos yumshatish)
Дай-ка посмотрю́. Qani, bir qarab olay-chi. (-ка: o'z-o'ziga undash)-то (defis bilan) — so'zni ajratib, "aynan bu, boshqasi emas" tusini beradi. -ка (defis bilan, buyruqqa qo'shiladi) — buyruqni yumshatadi, "qani, -chi" ohangini beradi (do'stona, samimiy).
(d) авось, небось, чай — xalq/so'zlashuv modalligi:
Аво́сь пронесёт. Xudo xohlasa, o'tib ketar. (asossiz umid, "avos")
Аво́сь успе́ем. Balki ulguramizmi (Xudo biladi). (tavakkal umid)
Ты, небо́сь, уста́л? Charchagandirsan, a? (taxmin, "chog'i")
Он, чай, уже́ до́ма. U uyda bo'lsa kerak-ov. (xalqona taxmin)Bular — so'zlashuv/xalq qatlami (rasmiy nutqda ishlatilmaydi). авось — asosga tayanmagan umid, "tavakkal", rus mentalitetining mashhur so'zi ("авось да небось"). небось — "chamasi, chog'i" (ishonchli taxmin). чай — eskirgan/dialektal "bo'lsa kerak". Ularni tanib olish muhim (adabiyot, kino), o'zingiz esa rasmiy nutqda ishlatmang.
Zarracha vs kirish so'z — asosiy farq: kirish so'z vergul bilan ajratiladi va gapdan olib tashlansa gap buzilmaydi (Он, наве́рное, придёт Он придёт). Modal zarracha esa vergulsiz, gapning ichiga singgan, gap bo'laklari orasida turadi (Ты ведь обеща́л — ведьni vergul bilan ajratmaymiz). Zarrachani olib tashlasa, gap grammatik jihatdan qoladi, lekin ohang, ta'kid yo'qoladi.
3.4. HISSIY BAHO — к сча́стью, к сожале́нию, как назло́, стра́нно что
Subyektiv modallikning ikkinchi yo'nalishi — so'zlovchi faktga his bilan baho beradi: yaxshimi yomonmi, kutilganmi kutilmaganmi, g'alatimi. B2 19-darsda к сча́стью / к сожале́нию juftini ko'rgansiz — C1da palitrani kengaytiramiz:
IJOBIY baho:
к сча́стью — baxtimizga К сча́стью, все живы́.
к ра́дости — quvonchimizga К о́бщей ра́дости, дождь прошёл.
к сча́стью для нас — bizning baxtimizga К сча́стью для нас, по́езд опозда́л.
SALBIY baho:
к сожале́нию — afsuski К сожале́нию, я не смогу́.
к несча́стью — baxtga qarshi К несча́стью, он заболе́л.
как назло́ — o'ktin-o'ktin, atay Как назло́, пошёл дождь.
на беду́ — falokatga На беду́, доро́гу перекры́ли.
как на грех — sho'rlik, atay Как на грех, деньги ко́нчились.
BAHO + HAYRAT (kesimli birikma «стра́нно / хорошо́ / жаль + что»):
стра́нно, что… — g'alati, …ki Стра́нно, что он молчи́т.
хорошо́, что… — yaxshiki, … Хорошо́, что ты пришёл.
жаль, что… — afsus, …ki Жаль, что так получи́лось.
удиви́тельно, что… — ajablanarli, …ki Удиви́тельно, что никто́ не знал.Diqqat qiling — как назло́ va как на грех alohida ohangga ega: ular "ataylab yomonlik qilgandek, o'ktin-o'ktin" tusini beradi — voqea eng noqulay paytda sodir bo'lganini afsus va ozgina achchiq kinoya bilan bildiradi:
Как назло́, в день сва́дьбы пошёл ли́вень. O'ktin-o'ktin, to'y kunida jala quydi.
Я торопи́лся, а авто́бус, как назло́, ушёл. Shoshayotgandim, avtobus esa atayin ketib qoldi.Nozik farq — struktura ikki xil: к сча́стью, к сожале́нию, как назло́ — bular kirish so'z, mustaqil, ikki tomondan vergul (Он, к сожале́нию, ушёл). стра́нно что, хорошо́ что, жаль что — bular kesimli konstruksiya: bosh gap (стра́нно) + ergash gap (что…), vergul что oldida (Стра́нно, что он молчи́т). Ikkisini chalkashtirmang: birinchisi — kirish so'z, ikkinchisi — murakkab gap.
3.5. MANBA modalligi — говоря́т, по слуха́м, мол, деска́ть, как изве́стно
Subyektiv modallikning uchinchi yo'nalishi — axborot manbaini ko'rsatish: bu men ko'rgan/bilgan narsami, yoki o'zgadan eshitganimmi? Bu — rus tilida grammatik "evidensiallik"ning eng yaqin ko'rinishi va ilmiy/publitsistik nutqning muhim quroli.
O'ZGANING so'zi (eshitilgan, tekshirilmagan):
говоря́т — aytishlaricha Говоря́т, зима́ бу́дет холо́дная.
по слуха́м — mish-mishlarga ko'ra По слуха́м, дире́ктора уво́лили.
как говоря́т — deyishlaricha Он, как говоря́т, кру́то измени́лся.
я́кобы — go'yoki (ishonchsiz) Он я́кобы боле́л. (aslida shubha)
RASMIY / ISHONCHLI manba:
по слова́м (кого) — (kim) so'ziga ko'ra По слова́м экспе́рта, кри́зис ко́нчился.
по да́нным (чего) — (nima) ma'lumoticha По да́нным ста́нции, за́втра снег.
по мне́нию (кого) — (kim) fikricha По мне́нию учёных, кли́мат меня́ется.
как изве́стно — ma'lumki Как изве́стно, вода́ кипи́т при 100°.
как ви́дно — ko'rinib turibdiki Как ви́дно, план прова́лился.
O'Z fikri:
по-мо́ему — menimcha По-мо́ему, э́то оши́бка.
на мой взгляд — mening nazarimda На мой взгляд, реше́ние ве́рное.
я счита́ю (что) — men hisoblaymanki Я счита́ю, что э́то ва́жно.Eng C1-ga xos — мол, деска́ть, де (o'zlashtirma nutq zarrachalari). Bu uchtasi — o'zganing gapini o'z gapingiz ichida yetkazishning maxsus vositasi. Ular "u aytdiki…", "go'yo…", "emish" ma'nosini beradi va ko'pincha yengil shubha yoki masofa saqlash tusi bilan keladi:
Он сказа́л, мол, за́нят, прийти́ не смо́жет.
U aytdi, band emish, kela olmasmish.
Она́ ушла́, деска́ть, у неё дела́.
U ketib qoldi — go'yo ishi bormish.
Обеща́л, де, всё сде́лает, а сам исче́з.
Va'da berdi emish, hammasini qilar emish — o'zi esa g'oyib bo'ldi.Farqi: мол — eng keng tarqalgan, neytral-so'zlashuv ("emish, deydi"). дескать — biroz kitobiy, ko'pincha kinoya yoki ishonqiramaslik tusi bilan ("go'yoki, pomish"). де — eskirgan, adabiyotda uchraydi. Uchalasi ham o'zganing so'zini aynan keltirmasdan, o'z nutqingizga singdirib yetkazadi va ko'pincha "men bunga to'liq ishonmayman" ohangini qo'shadi.
Nozik farq — говоря́т vs я́кобы vs мол: говоря́т — neytral "aytishlaricha" (manba noaniq, lekin gapning rostligiga munosabat yo'q). я́кобы — "go'yoki", so'zlovchi gapning rostligiga shubha qiladi (Он я́кобы боле́л = "u kasal bo'lgan emish, lekin men ishonmayman"). мол/дескать — o'zganing so'zini yetkazish + ko'pincha yengil masofa. Rasmiy insho uchun по слова́м, по да́нным, по мне́нию — eng ishonarli va "javobgarlikni to'g'ri taqsimlovchi" variant.
3.6. ISHONCH ifodalash va uni kesim orqali berish
Ehtimollik shkalasi 3.2-bob kirish so'zlar bilan ishlaydi, lekin so'zlovchi ishonchni to'liq gap-kesim bilan ham ifodalay oladi — bu rasmiyroq va shaxsiyroq:
KUCHLI ISHONCH (rasmiy kuchli):
я уве́рен, что… — ishonchim komilki Я уве́рен, что он придёт.
я убеждён, что… — qat'iy ishonaman Я убеждён, что мы пра́вы.
не сомнева́юсь, что… — shubhalanmayman Не сомнева́юсь, что всё полу́чится.
я убеждён в том, что… — men shunga aminmanki Я убеждён в том, что э́то ва́жно.
TAXMIN / EHTIYOTKORLIK (yumshoq):
полага́ю, что… — o'ylaymanki (rasmiy) Полага́ю, что реше́ние ве́рно.
скло́нен ду́мать, что… — shunday deb o'ylayapman Скло́нен ду́мать, что он прав.
мне ка́жется, что… — menimcha (yumshoq) Мне ка́жется, что он опозда́ет.
у меня́ тако́е чу́вство… — shunday tuyg'um borki У меня́ тако́е чу́вство, что он лжёт.Kesim orqali ehtimollik — должно́ быть, ста́ло быть, ви́димо. Ba'zi modal ma'nolar aynan kesim-birikma sifatida yashaydi:
должно́ быть — bo'lsa kerak (~70%) Он, должно́ быть, уста́л.
ста́ло быть — demak, binobarin Ты молчи́шь — ста́ло быть, согла́сен.
ви́димо / по-ви́димому — ko'rinishidan Ви́димо, они́ уже́ ушли́.Mana bu yerda B1dagi до́лжен subyektiv modallikka to'liq aylanadi. Он до́лжен быть до́ма ikki ma'no berardi (2-bo'lim). Uni kirish shakli должно́ быть ("bo'lsa kerak") aniq subyektiv qiladi:
Он до́лжен быть до́ма. (ikki ma'noli: majburiyat YOKI taxmin)
Он, должно́ быть, до́ма. (faqat taxmin: "u uyda bo'lsa kerak", ~70%)Registr maslahati: ishonchni ifodalashda registrni tanlang. Rasmiy/ilmiy: я убеждён, полага́ю, не вызыва́ет сомне́ний, очеви́дно, что…. Neytral: я уве́рен, я ду́маю, наве́рное. So'zlashuv: я то́чно зна́ю, зуб даю́ (juda so'zlashuv), небо́сь. C1 darajada aynan registrni to'g'ri tanlash — mahoratning belgisi.
3.7. FIKR YUMSHATISH — как бы, вро́де, ти́па, в не́котором ро́де
Subyektiv modallikning maxsus qatlami — fikrni yumshatish, noaniqlashtirish (hedging). So'zlovchi qat'iy aytishdan qochadi, "taxminan, bir turli, go'yo" tusini qo'shadi. Bu ayniqsa zamonaviy og'zaki nutqda keng tarqalgan:
OG'ZAKI (so'zlashuv, ba'zan "parazit"):
как бы — go'yo, bir turli Я как бы согла́сен, но…
вро́де (бы) — chamasi, shekilli Он вро́де бы ушёл.
ти́па — degandek, -misan Он ти́па извини́лся. (ozgina istehzo)
в общем-то — umuman olganda В общем-то, ты прав.
NEYTRAL / KITOBIY yumshatish:
в не́котором ро́де — ma'lum ma'noda Э́то в не́котором ро́де иску́сство.
до не́которой сте́пени — bir darajada Я до не́которой сте́пени согла́сен.
так сказа́ть — aytish mumkinki Он, так сказа́ть, но́вый челове́к.
е́сли мо́жно так вы́разиться — shunday desa bo'lsa …Diqqat — как бы, ти́па "so'z-parazit" bo'lib qolishi mumkin. Zamonaviy og'zaki nutqda yoshlar ularni ma'nosiz to'ldiruvchi sifatida haddan tashqari ishlatadi (Я как бы пришёл, ти́па поговори́ть). C1 darajada ularni tanish shart (jonli nutqni tushunish uchun), lekin o'z nutqingizda o'lchov bilan — faqat haqiqiy yumshatish kerak bo'lganda ishlating. Rasmiy vaziyatda в не́котором ро́де, до не́которой сте́пени, так сказа́ть — madaniy variantlar.
Она́ вро́де бы не про́тив. U qarshi emasdek (aniq bilmayman).
Э́то в не́котором ро́де риск. Bu ma'lum ma'noda tavakkal.
Он, так сказа́ть, наш гость. U, aytaylik, bizning mehmonimiz.3.8. Butun tizim — bitta xaritada
SUBYEKTIV MODALLIK (субъекти́вная мода́льность)
— so'zlovchining faktga munosabati —
│
┌──────────┬──────────┬────┴─────┬───────────┬──────────────┐
│ │ │ │ │ │
EHTIMOLLIK ZARRACHA HISSIY MANBA ISHONCH YUMSHATISH
(shkala) (ohang) BAHO (evidens.) (kesim) (hedging)
│ │ │ │ │ │
несомне́нно разве к сча́стью говоря́т я уве́рен как бы
наве́рное неужели к сожале́нию по слуха́м полага́ю вро́де
возмо́жно ведь, же как назло́ мол не сомнева́юсь ти́па
вряд ли -то, -ка стра́нно что деска́ть должно́ быть в не́котором
ни за что́ авось жаль что как изве́стно скло́нен ду́мать ро́де
│ │ │ │ │ │
VERGUL VERGULSIZ VERGUL/что VERGUL «что» ergash VERGUL/ichida4. Ko'p misollar (ruscha + o'zbekcha)
Ehtimollik shkalasi (yuqoridan pastga):
| Ruscha | O'zbekcha | Daraja |
|---|---|---|
| Несомне́нно, он лу́чший специали́ст. | Shubhasiz, u eng yaxshi mutaxassis. | 100% |
| Он, безусло́вно, спра́вится. | U, so'zsiz, uddalaydi. | 100% |
| Наверняка́ они́ уже́ зна́ют. | Aniq ular allaqachon bilishadi. | ~85% |
| По-ви́димому, по́езд задержа́лся. | Ko'rinishidan, poyezd kechikdi. | ~70% |
| Наве́рное, я оши́бся. | Ehtimol, men xato qildim. | ~70% |
| Возмо́жно, они́ переду́мали. | Balki, ular fikridan qaytishdi. | ~50% |
| Вряд ли он согласи́тся. | U rozi bo'lmasa kerak. | ~20% |
| Едва́ ли э́то возмо́жно. | Bu mumkin bo'lmasa kerak. | ~20% |
| Ни за что́ он не признаётся. | U hech qachon tan olmaydi. | 0% |
Modal zarrachalar:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Ра́зве вы не слы́шали но́вость? | Nahotki yangilikni eshitmagan bo'lsangiz? |
| Неуже́ли уже́ по́лночь?! | Nahotki yarim tun bo'lib qolgan bo'lsa?! |
| Ты ведь сам э́то предложи́л. | Sen axir o'zing buni taklif qilding. |
| Куда́ же я положи́л ключи́? | Kalitni qayerga qo'ydim ekan axir? |
| Расскажи́-ка, как всё бы́ло. | Qani, hammasi qanday bo'lganini aytib ber-chi. |
| Аво́сь до́ждь ско́ро ко́нчится. | Balki yomg'ir tez to'xtar (Xudo xohlasa). |
Hissiy baho:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| К сча́стью, никто́ не пострада́л. | Baxtimizga, hech kim jabr ko'rmadi. |
| К сожале́нию, биле́ты зако́нчились. | Afsuski, chiptalar tugadi. |
| Как назло́, ли́фт не рабо́тал. | O'ktin-o'ktin, lift ishlamayotgandi. |
| Стра́нно, что он не позвони́л. | G'alati, u qo'ng'iroq qilmagani. |
| Жаль, что ты не ви́дел э́того. | Afsus, buni ko'rmaganing. |
| Удиви́тельно, что план сработа́л. | Ajablanarli, reja ish bergani. |
Manba modalligi:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Говоря́т, це́ны сно́ва вы́росли. | Aytishlaricha, narxlar yana oshdi. |
| По слуха́м, заво́д закрыва́ют. | Mish-mishlarga ko'ra, zavodni yopishmoqda. |
| По да́нным иссле́дования, сон ва́жен. | Tadqiqot ma'lumotiga ko'ra, uyqu muhim. |
| Он, я́кобы, ничего́ не знал. | U go'yoki hech narsa bilmagan emish. |
| Она́ отказа́лась, мол, нет вре́мени. | U rad etdi — vaqtim yo'q emish. |
| Как изве́стно, привы́чка — втора́я нату́ра. | Ma'lumki, odat — ikkinchi tabiat. |
Ishonch va yumshatish:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Я убеждён, что мы на ве́рном пути́. | Qat'iy ishonaman, to'g'ri yo'ldamiz. |
| Не сомнева́юсь в его́ че́стности. | Uning halolligiga shubhalanmayman. |
| Полага́ю, реше́ние сто́ит отложи́ть. | O'ylaymanki, qarorni keyinga surgan ma'qul. |
| Он, должно́ быть, забы́л о встре́че. | U uchrashuvni unutgan bo'lsa kerak. |
| Э́то в не́котором ро́де экспериме́нт. | Bu ma'lum ma'noda tajriba. |
| Я как бы не про́тив, но есть вопро́сы. | Men go'yo qarshi emasman, lekin savollar bor. |
5. Talaffuz bo'limi
- наве́рное /na-VYÉR-na-ye/ — urg'u -ве́- da (ikkinchi bo'g'in), boshda emas: "navyérnaye". Ko'plar "návernoye" deb xato qiladi.
- наверняка́ /na-vir-nya-KÁ/ — urg'u oxirida (-ка́): "navirnyaká". наве́рное (urg'u o'rtada, ~70%) bilan наверняка́ (urg'u oxirda, ~90%) — urg'u joyi ham, ma'no ham farq qiladi.
- вряд ли /VRYAT-li/ — д jarangsizlashib "t" bo'ladi: "vryat-li"; urg'u врядda; ikki so'z bir ohangda aytiladi.
- едва́ ли /yed-VÁ-li/ — urg'u -ва́- da; "yedvá-li".
- неуже́ли /ni-u-ZHÉ-li/ — urg'u -же́- da (uchinchi bo'g'in); hayajonli, ko'tariluvchi ohang bilan aytiladi: "niuzhéli?!".
- ра́зве /RÁZ-vye/ — urg'u boshda; qisqa, ajablanish ohangida.
- несомне́нно /ni-sa-MNYÉN-na/ — urg'u -не́- da; uzun so'z, urg'usiz оlar "a": "nisamnyénna".
- аво́сь /a-VÓS/ — urg'u oxirda; yumshoq -сь "s"; "avós".
- должно́ быть /dalzh-NÓ byt/ — должно́ urg'u oxirda; urg'usiz о "a": "dalzhnó".
- якобы /YÁ-ka-by/ — urg'u boshda (я́-): "yákaby".
Ikki oltin qoida bugun: (1) Modal ohang — urg'u va melodiya. неуже́ли, разве hayrat gaplarida ovoz keskin ko'tariladi — bu ohangning o'zi modal ma'no tashiydi (savolni hayratga aylantiradi). вряд ли, аво́сь esa pasayuvchi, ikkilanuvchi ohang bilan. So'zni to'g'ri talaffuz qilish yetarli emas — modal melodiyani ham egallang. (2) Zarrachalar urg'usiz "yopishadi": ведь, же, -то, -ка mustaqil urg'u olmaydi, o'zidan oldingi so'zga qo'shilib aytiladi: ты ведь "ty-vyet", я же "yá-zhe", дай-ка "dáy-ka".
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| несомне́нно | не-со-мне́н-но | shak-shubhasiz | Несомне́нно, он прав. — Shubhasiz, u haqli. |
| безусло́вно | без-у-сло́в-но | so'zsiz, albatta | Безусло́вно, да. — So'zsiz, ha. |
| наверняка́ | на-вер-ня-ка́ | aniq, tayin | Наверняка́ он зна́ет. — Aniq u biladi. |
| по-ви́димому | по-ви́-ди-мо-му | ko'rinishidan | По-ви́димому, ушли́. — Ko'rinishidan, ketishdi. |
| наве́рное | на-ве́р-но-е | ehtimol | Наве́рное, до́ма. — Ehtimol, uyda. |
| вероя́тно | ве-ро-я́т-но | ehtimol, chog'i | Вероя́тно, опозда́ют. — Ehtimol, kechikishadi. |
| возмо́жно | воз-мо́ж-но | balki | Возмо́жно, вы пра́вы. — Balki, haqlisiz. |
| вряд ли | вряд ли | dargumon, …masa kerak | Вряд ли придёт. — Kelmasa kerak. |
| едва́ ли | ед-ва́ ли | dargumon | Едва́ ли успе́ем. — Ulgurmasak kerak. |
| ра́зве | ра́з-ве | nahotki, axir | Ра́зве ты не знал? — Nahotki bilmasding? |
| неуже́ли | не-у-же́-ли | nahotki (hayrat) | Неуже́ли пра́вда?! — Nahotki rost?! |
| ведь | ведь | axir, -ku | Ты ведь обеща́л. — Axir va'da berding. |
| же | же | -ku (ta'kid) | Я же говори́л! — Aytdim-ku! |
| -ка | -ка | qani, -chi | Скажи́-ка. — Ayt-chi. |
| аво́сь | а-во́сь | balki (tavakkal) | Аво́сь успе́ем. — Balki ulguramiz. |
| небо́сь | не-бо́сь | chog'i, -dir | Уста́л, небо́сь? — Charchagandirsan? |
| как назло́ | как на-зло́ | o'ktin-o'ktin, atay | Как назло́, дождь. — Atayin, yomg'ir. |
| к сча́стью | к сча́сть-ю | baxtimizga | К сча́стью, живы́. — Baxtimizga, tirik. |
| говоря́т | го-во-ря́т | aytishlaricha | Говоря́т, снег. — Aytishlaricha, qor. |
| по слуха́м | по слу-ха́м | mish-mishlarga ko'ra | По слуха́м, уе́хал. — Mish-mishlarga ko'ra, ketgan. |
| я́кобы | я́-ко-бы | go'yoki (shubha) | Он я́кобы боле́л. — U kasal emish. |
| мол | мол | emish, deydi | За́нят, мол. — Band emish. |
| деска́ть | де́с-кать | go'yoki, pomish | Не знал, деска́ть. — Bilmasmish. |
| должно́ быть | долж-но́ быть | bo'lsa kerak | Уста́л, должно́ быть. — Charchagan bo'lsa kerak. |
| я убеждён | у-беж-дён | qat'iy ishonaman | Я убеждён в э́том. — Buni qat'iy bilaman. |
| полага́ю | по-ла-га́-ю | o'ylaymanki | Полага́ю, да. — O'ylaymanki, ha. |
| как бы | как бы | go'yo, bir turli | Я как бы согла́сен. — Go'yo roziman. |
| вро́де (бы) | вро́-де | chamasi, shekilli | Он вро́де ушёл. — U ketganday. |
| в не́котором ро́де | не́-ко-то-ром ро́-де | ma'lum ma'noda | В не́котором ро́де да. — Ma'lum ma'noda ha. |
Yodlash qoidasi: subyektiv modallikni oltita qutquda yodlang: EHTIMOLLIK (несомне́нно наве́рное возмо́жно вряд ли ни за что́ — shkala bilan!), ZARRACHA (разве, неужели, ведь, же, -ка, авось), BAHO (к сча́стью, к сожале́нию, как назло́, стра́нно что), MANBA (говоря́т, по слуха́м, мол, дескать, как изве́стно), ISHONCH (я убеждён, полага́ю, должно́ быть), YUMSHATISH (как бы, вро́де, в не́котором ро́де). Ehtimollik kartalarining orqasiga foizni yozing (наве́рное = ~70%) — miya shkalani "his qiladi".
7. Dialog
— Ты слы́шал? Говоря́т, наш нача́льник — Eshitdingmi? Aytishlaricha, boshlig'imiz
уво́лился. ishdan bo'shabdi.
— Неуже́ли?! Не мо́жет быть. — Nahotki?! Bo'lishi mumkin emas.
— По слуха́м, ему́ предложи́ли ме́сто — Mish-mishlarga ko'ra, unga boshqa
в друго́й компа́нии. kompaniyada joy taklif qilishibdi.
— Стра́нно, что он никому́ не сказа́л. — G'alati, u hech kimga aytmagani.
— Он, я́кобы, хоте́л уйти́ ти́хо. — U go'yo jimgina ketmoqchi bo'lgan emish.
— Вряд ли э́то пра́вда. Он ведь люби́л — Bu rost bo'lmasa kerak. U axir bu ishni
э́ту рабо́ту. yaxshi ko'rardi-ku.
— Наве́рное. Но, к сожале́нию, ничего́ — Ehtimol. Lekin, afsuski, aniq
то́чно не изве́стно. hech narsa ma'lum emas.
— Полага́ю, за́втра всё проясни́тся. — O'ylaymanki, ertaga hammasi oydinlashadi.
Аво́сь он сам расска́жет. Balki o'zi aytib berar.
— Должно́ быть, ты прав. Подожди́м-ка. — To'g'ri aytsang kerak. Qani, kutamiz-chi.
— Кста́ти, ты-то отку́да э́то узна́л? — Aytmoqchi, sen-ku buni qayerdan bilding?
— Как назло́, слу́чайно услы́шал в коридо́ре. — O'ktin-o'ktin, tasodifan yo'lakda eshitib qoldim.E'tibor bering: bir dialogda subyektiv modallikning butun palitrasi. Manba: говоря́т (aytishlaricha), по слуха́м (mish-mish), я́кобы (go'yoki — shubha bilan). Zarracha: неуже́ли (hayrat), ведь (axir, dalil), ты-то (xoslash), подожди́м-ка (yumshoq undash). Ehtimollik: вряд ли (
20%), наве́рное (70%), должно́ быть (bo'lsa kerak). Baho: стра́нно что (g'alati), к сожале́нию (afsuski), как назло́ (o'ktin-o'ktin). Ishonch: полага́ю (o'ylaymanki), аво́сь (tavakkal umid). Diqqat: Не мо́жет быть bu yerda kesim ("bo'lishi mumkin emas"), vergulsiz.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
наве́рное ni "aniq" deb tushunish: Наве́рное, э́то то́чно так (ziddiyat — "ehtimol" + "aniq"). Aniqlik uchun наверняка́ / то́чно, taxmin uchun наве́рное. Sabab: наве́рное — ~70% taxmin, "aniq" emas. O'zbekcha "aniq" so'ziga наверняка́ to'g'ri keladi, наве́рное — "ehtimol".
вряд ли + inkor fe'l qo'shib qo'yish: Вряд ли он не придёт ("kelmasa kerak" demoqchi bo'lib). Вряд ли он придёт = "u kelmasa kerak". Sabab: вряд ли o'zi shubha/inkor ma'nosini tashiydi, fe'l tasdiq bo'ladi. Ikkinchi inkor qo'shsangiz ma'no teskari bo'ladi.
Modal zarrachani vergul bilan ajratish: Ты, ведь, обеща́л. · Я, же, говори́л. Ты ведь обеща́л. · Я же говори́л. Sabab: ведь, же, -то, -ка, разве, неужели — zarracha, kirish so'z emas, vergul olmaydi, gapning ichida turadi.
мол / дескать oldidan tinish belgisini tushirish yoki noto'g'ri qo'yish: Он сказа́л мол за́нят. Он сказа́л, мол, за́нят. Sabab: мол, дескать — o'zganing so'zini kiritadi, ikki tomondan vergul bilan ajratiladi.
должно́ быть (taxmin) ni obyektiv "должен" bilan chalkashtirish: Он до́лжен быть уста́л ("charchagan bo'lsa kerak" demoqchi). Он, должно́ быть, уста́л. Sabab: taxmin ma'nosida o'zgarmas kirish shakli должно́ быть ishlatiladi (egaga moslashmaydi), obyektiv majburiyat esa до́лжен/должна́ (egaga mos, + быть + infinitiv).
к сожале́нию / к сча́стью ni almashtirib yuborish: salbiy xabarga к сча́стью, ijobiyga к сожале́нию. Yomon xabar — к сожале́нию (К сожале́нию, он бо́лен); yaxshi xabar — к сча́стью (К сча́стью, он вы́здоровел). Sabab: bular qarama-qarshi baho, ohangni to'g'ri tanlang.
Mini-mashq (og'zaki): har gapda modallik to'g'ri berilganmi? "TO'G'RI" yoki "XATO" deb ayting va tuzating:
1. Наве́рное, я в э́том абсолю́тно уве́рен.
2. Вряд ли он не опозда́ет. (demoqchi: "kechiksa kerak")
3. Ты, ведь, сам ви́дел.
4. Он до́лжен быть забы́л. (demoqchi: "unutgan bo'lsa kerak")
5. К сожале́нию, все экза́мены сда́ли отли́чно!(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Qavsdagi ishonch darajasiga mos kirish so'zni qo'ying (несомне́нно / наве́рное / возмо́жно / вряд ли / ни за что́):
1. ___, он спра́вится — он лу́чший. (100% ishonch)
2. ___, они́ ещё в доро́ге. (~70% taxmin)
3. ___, я приду́, но не обеща́ю. (~50%)
4. ___ он согласи́тся на таки́е усло́вия. (~20%, dargumon)
5. ___ я на э́то не пойду́! (0%, aslo)Mashq 2. Bo'sh joyga mos modal zarrachani qo'ying (разве / неужели / ведь / же / -ка):
1. ___ ты не понима́ешь, что э́то опа́сно? (yengil hayrat, e'tiroz)
2. ___ они́ уже́ уе́хали?! (kuchli hayrat)
3. Ты ___ обеща́л помо́чь. (eslatma, "axir")
4. Где ___ мои́ очки́? (his kuchaytirish, "axir")
5. Дай___ я сам попро́бую. (yumshoq undash, "qani")Mashq 3. Manba modalligini tanlang — говоря́т / по слова́м экспе́рта / я́кобы / мол:
1. ___, зима́ бу́дет сне́жной. (umumiy eshitilgan gap)
2. ___, кри́зис ско́ро зако́нчится. (rasmiy, ishonchli manba)
3. Он ___ ничего́ не знал. (aslida shubha) (go'yoki)
4. Она́ отказа́лась, ___, нет вре́мени. (o'zganing so'zi, emish)Mashq 4. Hissiy baho — к сча́стью / к сожале́нию / как назло́ / стра́нно что dan mosini qo'ying:
1. ___, все верну́лись домо́й здоро́выми. (ijobiy)
2. ___, магази́н уже́ закры́лся. (salbiy afsus)
3. ___, в день пое́здки слома́лась маши́на. (o'ktin-o'ktin, atay)
4. ___ он до сих пор не отве́тил. (g'alati + «что» konstruksiya)Mashq 5. Kirish so'zmi (vergul) yoki modal zarrachami (vergulsiz)? "VERGUL" yoki "VERGULSIZ" deb belgilang:
1. наве́рное
2. ведь
3. к сожале́нию
4. же
5. говоря́т
6. неужели
7. должно́ быть
8. -каMashq 6. до́лжен — obyektiv majburiyatmi ("kerak") yoki subyektiv taxminmi ("bo'lsa kerak")? Ma'noni belgilang va kerak bo'lsa должно́ бытьga aylantiring:
1. Он до́лжен верну́ть кни́гу за́втра. (?)
2. Он до́лжен быть уже́ до́ма — свет гори́т. (?)
3. Ка́ждый граждани́н до́лжен плати́ть нало́ги. (?)
4. Она́ должна́ быть уста́ла по́сле доро́ги. (?)Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Наве́рное, я в э́том уве́рен на сто проце́нтов.
2. Ты, ведь, сам всё зна́ешь.
3. Вряд ли он не придёт. (demoqchi: kelmasa kerak)
4. Он сказа́л мол не смо́жет прийти́.
5. Он до́лжен быть забы́л о встре́че. (taxmin)Mashq 8. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling (modallik vositasiga e'tibor bering):
1. Shubhasiz, u haqli.
2. U kelmasa kerak.
3. Nahotki bilmagan bo'lsang?!
4. Aytishlaricha, narxlar oshgan.
5. U charchagan bo'lsa kerak.
6. Afsuski, chiptalar tugadi.Mashq 9. Kichik matn tuzing (kamida 7 gap): "ish joyidagi mish-mish" yoki "ob-havo bashorati" haqida. Kamida bitta ehtimollik (наве́рное / вряд ли), bitta zarracha (неужели / ведь), bitta baho (к сожале́нию / как назло́), bitta manba (говоря́т / по слуха́м / мол) va bitta ishonch (я убеждён / полага́ю / должно́ быть) vositasini ishlating.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Ehtimollik shkalasi drill: Wisar AIdan bitta fakt bering (masalan «За́втра бу́дет дождь»). Uni oltita ishonch darajasida qayta ayting: Несомне́нно, за́втра дождь Наве́рное, за́втра дождь Возмо́жно… Вряд ли… Ни за что́…. AI har birining darajasi (foizi) to'g'riligini baholab bersin.
Zarracha ohangi mashqi: AIga ayting: "Menga разве, неужели, ведь, же, -ка, авось zarrachalari bilan 6 ta gap ber". Har biriga qanday ohang (hayrat / ta'kid / yumshatish / tavakkal) qo'shilayotganini ayting va zarrachani olib tashlab, ma'no qanday o'zgarishini tushuntiring. AI tekshirsin.
Manba rolli o'yin (eng C1-ga xos): AI "yangilik tarqatuvchi" bo'lsin, u sizga bir necha "yangilik" aytsin. Siz ularni boshqasiga manbani ko'rsatib yetkazing: Говоря́т, что… · По слуха́м… · Он я́кобы… · …, мол…. Har birida rostlikka bo'lgan munosabatingizni (ishonaman / shubhalanaman) modallik bilan bering. AI я́кобы va молni to'g'ri ishlatganingizni nazorat qilsin.
Registr o'yini: AI sizga bitta fikr aytsin (masalan «Э́то хоро́шая иде́я»). Uni uch registrda ishonch bilan tasdiqlang: rasmiy (Я убеждён, что…), neytral (Я уве́рен, что…), so'zlashuv (Да э́то же то́чно кла́сс!) va yumshatilgan (Ну, э́то как бы неплоха́я иде́я). AI registrlar farqini izohlab bersin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. XATO Я в э́том абсолю́тно уве́рен (наве́рное "ehtimol" + "absolyut ishonch" ziddiyat; taxminni olib tashlash kerak). 2. XATO Вряд ли он опозда́ет (вряд ли o'zi shubha beradi, ikkinchi inkor не ortiqcha; ma'no "kechikmasa kerak" bo'lardi — demoqchi bo'lgani esa Вряд ли он опозда́етning teskarisi, ehtiyot bo'ling). 3. XATO Ты ведь сам ви́дел (ведь — zarracha, vergulsiz). 4. XATO Он, должно́ быть, забы́л (taxmin — должно́ быть, до́лжен быть забыл noto'g'ri). 5. XATO (ma'no jihatdan) yaxshi xabarga к сожале́нию mos emas: К сча́стью / К ра́дости, все экза́мены сда́ли отли́чно!
Mashq 1: 1. Несомне́нно; 2. Наве́рное; 3. Возмо́жно; 4. Вряд ли; 5. Ни за что́.
Mashq 2: 1. Ра́зве; 2. Неуже́ли; 3. ведь; 4. же; 5. Дай-ка.
Mashq 3: 1. Говоря́т; 2. По слова́м экспе́рта; 3. я́кобы; 4. мол.
Mashq 4: 1. К сча́стью; 2. К сожале́нию; 3. Как назло́; 4. Стра́нно, что он до сих пор не отве́тил.
Mashq 5: 1. наве́рное — VERGUL (kirish so'z); 2. ведь — VERGULSIZ (zarracha); 3. к сожале́нию — VERGUL; 4. же — VERGULSIZ; 5. говоря́т — VERGUL; 6. неужели — VERGULSIZ (zarracha); 7. должно́ быть — VERGUL (kirish); 8. -ка — VERGULSIZ (zarracha, defis bilan).
Mashq 6: 1. Obyektiv (majburiyat — kitobni qaytarishi kerak). 2. Subyektiv taxmin Он, должно́ быть, уже́ до́ма. 3. Obyektiv (qonuniy majburiyat). 4. Subyektiv taxmin Она́, должно́ быть, уста́ла по́сле доро́ги.
Mashq 7: 1. Я в э́том уве́рен на сто проце́нтов (наве́рное olib tashlanadi — ishonch bilan ziddiyat). 2. Ты ведь сам всё зна́ешь (ведь vergulsiz). 3. Вряд ли он придёт (ikkinchi inkor не olib tashlanadi). 4. Он сказа́л, мол, не смо́жет прийти́ (мол ikki tomondan vergul). 5. Он, должно́ быть, забы́л о встре́че (taxmin — должно́ быть).
Mashq 8: 1. Несомне́нно, он прав. 2. Вряд ли он придёт. 3. Неуже́ли ты не знал?! 4. Говоря́т, це́ны вы́росли. 5. Он, должно́ быть, уста́л. 6. К сожале́нию, биле́ты зако́нчились.
Mashq 9: (Ochiq mashq — namuna javob.) Говоря́т, на́шу компа́нию собира́ются продава́ть. По слуха́м, но́вый владе́лец — иностра́нная фи́рма. Неуже́ли э́то пра́вда? Вряд ли, коне́чно, но дым без огня́ не быва́ет. Оди́н колле́га сказа́л, мол, уже́ всё решено́. К сожале́нию, никто́ то́чно ничего́ не зна́ет. Полага́ю, что до конца́ ме́сяца всё проясни́тся, а пока́ — рабо́таем как обы́чно. Sizning matningiz so'zma-so'z bir xil bo'lishi shart emas — asosiysi: beshta modallik yo'nalishidan mos vositalar ishlatilgan.
12. Xulosa va keyingi dars
- Subyektiv modallik — so'zlovchining faktga munosabati: qanchalik ishonadi (ehtimollik), qanday baholaydi (his), qayerdan bilgan (manba). U obyektiv modallikdan (до́лжен, ну́жно, мо́жно, нельзя́ — voqelikning o'zidagi zaruriyat/imkoniyat) farq qiladi.
- Ehtimollik — besh pog'onali shkala: несомне́нно (100%) наверняка́ (
85%) наве́рное (70%) возмо́жно (50%) вряд ли (20%) ни за что́ (0%). Diqqat: наве́рное — "ehtimol" (taxmin, ~70%), "aniq" emas! вряд ли — fe'l tasdiq, ma'no inkor. - Modal zarrachalar (vergulsiz, gap ichida): разве, неужели — hayrat/shubha; ведь, же — ta'kid, "axir"; -то, -ка — xoslash, yumshatish; авось, небось, чай — xalq/tavakkal.
- Hissiy baho: к сча́стью, к сожале́нию, как назло́, на беду́ (kirish so'z, vergul) va стра́нно что, хорошо́ что, жаль что (kesimli konstruksiya, что oldida vergul).
- Manba modalligi (evidensiallik): говоря́т, по слуха́м, как изве́стно, по слова́м/по да́нным/по мне́нию… va o'zganing so'zi zarrachalari мол, деска́ть, де (emish, go'yoki); я́кобы — go'yoki + shubha.
- Ishonch: я уве́рен, я убеждён, не сомнева́юсь, полага́ю, скло́нен ду́мать; kesim orqali должно́ быть (taxmin). Yumshatish (hedging): как бы, вро́де, ти́па (og'zaki), в не́котором ро́де, до не́которой сте́пени, так сказа́ть (kitobiy).
- Intonatsiya modal ma'no tashiydi: неуже́ли, разве — ko'tarilib, hayrat bilan; вряд ли, авось — pasayib, ikkilanib. Talaffuz + melodiya birga.
Keyingi dars — C1 — 11-dars: Ekspressiv sintaksis (экспресси́вный си́нтаксис) — inversiya, parsellatsiya, ritorik figuralar, gap qurilishida ta'sirchanlik. Bugun siz gapga so'zlovchining munosabatini — ishonch, baho, manbani — modallik vositalari bilan qo'shdingiz. Keyingi darsda esa gapning o'z qurilishi orqali ta'sirchanlik yaratishni o'rganasiz: so'z tartibini ataylab buzish (инве́рсия), gapni parchalarga bo'lib urg'u berish (парцелля́ция: «Он ушёл. Навсегда́. Без слов.»), ritorik so'roq va murojaat. Juftlikni his eting: bugun modallik so'zlovchining ovozini so'zlar bilan qo'shdi — ertaga siz o'sha ovozni gapning tuzilishi va ritmi bilan kuchaytirasiz. Ikkalasi birga nutqingizni jonli, ta'sirli va "adabiy" qiladi. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!