WisarWisar
Rus tili kursi/C1 Ilgor25 daqiqa

C1 — 15-dars: Register — arxaizm, historizm, kitobiy va tantanavor leksika (архаи́змы, истори́змы, старославяни́змы, высо́кая ле́ксика)

C1 — ILG'OR · 15-dars


1. Dars nomi va maqsad

Til — bu tirik daryo: yangi so'zlar tug'iladi, eskilari asta-sekin qirg'oqqa chiqib qoladi. Lekin "qirg'oqqa chiqqan" so'z butunlay o'lmaydi — u tilning passiv zaxirasiga (пасси́вный запа́с) ko'chadi va u yerda maxsus vazifa oladi: davr hidini, tantanani, ulug'vorlikni yoki kesatiqni olib keladi. Solishtiring:

text
Он закры́л глаза́.        — U ko'zlarini yumdi.              (neytral, zamonaviy)
Он смежи́л о́чи.          — U ko'zlarini yumdi.              (yuksak, she'riy, eskirgan)
Погляде́л свои́ми буркала́ми. — Ko'zlarini olaytirdi.         (dag'al, so'zlashuv)

Uch gap ham bitta harakatni bildiradi, lekin ular butunlay boshqa dunyoga olib boradi: birinchisi — kundalik, ikkinchisi — Pushkin she'ri yoki cherkov matni, uchinchisi — ko'cha nutqi. Bu darsning mavzusi — ana shu eskirgan va yuqori leksika: qachondir tirik bo'lgan, endi esa maxsus uslubiy qurol sifatida yashaydigan so'zlar.

C1 darajada bu ko'nikma zarur. Klassik adabiyotni (Pushkin, Lermontov, Dostoyevskiy, Tolstoy) asl holida o'qiganingizda, tarixiy roman yoki filmni ko'rganingizda, tantanavor notiqlik yoki diniy matnni eshitganingizda siz bu so'zlarga doim duch kelasiz. Ularni tanish, ma'nosini ochish va uslubiy bo'yog'ini his qilish — mana shu sizni "to'g'ri gapiradigan chet ellik"dan rus madaniyatini ichdan tushunadigan darajaga ko'taradi.

Bu darsda siz beshta katta guruhni tizim sifatida o'rganasiz:

text
ESKIRGAN / YUQORI LEKSIKA
   │
   ├─► АРХАИЗМЫ ......... eskirgan so'z, zamonaviy sinonimi BOR   (о́чи = глаза́)
   │
   ├─► ИСТОРИЗМЫ ........ yo'qolgan narsa nomi, sinonimi YO'Q      (боя́рин, кольчу́га)
   │
   ├─► СТАРОСЛАВЯНИЗМЫ .. cherkov-slavyan, "неполногласие"         (град = го́род)
   │
   ├─► ВЫСОКАЯ ЛЕКСИКА .. tantanavor, kitobiy-ko'tarinki           (сверше́ние, воздви́гнуть)
   │
   └─► ПОЭТИЗМЫ ......... faqat she'riy, badiiy nutq uchun          (лазу́рный, не́га, ли́ра)

Dars oxirida siz: arxaizm bilan historizmni farqlaysiz (sinonimi bor-yo'qligiga qarab); старославянизмни tovush belgisidan (оро/ра) taniysiz; yuqori va poetik so'zning registrini aniqlaysiz; Pushkin darajasidagi klassik matnni lug'atsiz anglaysiz; va bu so'zlarni qayerda ishlatish mumkin (badiiy, tantanavor, ironik), qayerda kulgili eshitilishini his qilasiz.

Urg'u belgisi: eskirgan so'zlar aynan urg'usi bilan yodlanadi, chunki ular kundalik nutqda takrorlanmaydi — quloq ularni "eshitib" o'rganmaydi. Har so'zni urg'usi bilan beramiz: о́чи, уста́, чело́, дла́нь, глаго́лать, воздви́гнуть.


2. Avvalgi darslardan takror (register — 13, 14 va B2 37-dars)

Bu dars — C1 "register bloki"ning uchinchisi. Uch daraja register vertikalini uchdan biriga to'ldiramiz.

  • Register — troplar (C1 13-dars): siz badiiy uslubning obrazli vositalarini — metafora, metonimiya, epitet, giperbolani ko'rdingiz. Eskirgan va yuqori leksika ana shu badiiy matnning qurilish materiali: о́чи, ланиты, лазу́рный aynan epitet va metaforada yashaydi.
  • Register — so'zlashuv nozik (C1 14-dars): siz register pastki qutbini — jargon, sleng, zamonaviy og'zaki nutqni o'rgandingiz (ба́шка, кла́сс, тусо́вка). Bugun teskari qutb — register cho'qqisi: tantanavor, kitobiy, eskirgan qatlam. Ikki dars birga register o'qini yopadi: past neytral yuqori.
  • Emotsional-ekspressiv leksika (B2 37-dars): siz "uch registr o'qi"ni (лик — лицо́ — ро́жа) va lug'at belgilarini (разг., прост., книжн., высок.) ko'rdingiz. Bugun высок. va устар. (устаре́вшее) belgilarini chuqurlashtiramiz — ularning ichida arxaizm, historizm, старославянизм farqini ochamiz.
  • Sifatdosh arxaik shakl (C1 7-dars): гряду́щий, минова́вший kabi arxaik-kitobiy shakllarni ko'rgansiz. Bugun bu bilimni butun leksik qatlamga kengaytiramiz.
  • Tez mashq: ovoz chiqarib ayting va davrni sezing — о́чи (she'riy) · боя́рин (tarix) · град (cherkov-slavyan) · сверше́ние (tantanavor) · не́га (poetik).

Muhim bog'lanish: 14-dars sizga tilning pastki qavatini — ko'chani ochdi. Bugungi dars yuqori qavatni — ma'bad, saroy, she'riyat qavatini ochadi. C1 mahorati aynan shu: bir tushunchani istalgan balandlikda ayta olish va matnda so'z qaysi "qavatdan" ekanini bir zumda his qilish.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Aktiv va passiv zaxira: so'z nega "eskiradi"

Har bir tilda so'zlar ikki zaxirada yashaydi:

  • Aktiv zaxira (акти́вный запа́с) — kundalik ishlatiladigan so'zlar: дом, идти́, хоро́ший, вода́. Ular tirik va betaraf.
  • Passiv zaxira (пасси́вный запа́с) — kam yoki maxsus ishlatiladigan so'zlar. Ikki tomondan to'ladi: (1) eskirganlar — tildan chiqib borayotgan (о́чи, боя́рин, вельмо́жа); (2) yangilar — hali umumiy bo'lmagan neologizm (это keyingi darslarda).

Bugungi dars — passiv zaxiraning eskirgan qismi haqida. Lekin diqqat: "eskirgan" degani "yaroqsiz" degani emas. Aksincha, yozuvchi bu so'zni atayin tanlaydi — u matnga o'ziga xos rang beradi:

text
ZAMONAVIY SO'Z          ESKIRGAN SO'Z          MATNGA BERGAN RANGI
─────────────────       ─────────────────      ──────────────────────
глаза́                   о́чи                    she'riy go'zallik, tantana
говори́ть                глаго́лать              yuksaklik, kitobiylik
рука́ (ладо́нь)          дла́нь                  ulug'vorlik, ko'tarinkilik

Eskirgan leksika bir tekis emas — u ichdan guruhlarga bo'linadi. Asosiy ajratish savoli bitta: "bu narsa/tushuncha bugun ham bormi?"

text
So'z eskirgan. Savol: nomlanayotgan NARSA bugun bormi?
        │
        ├── HA, narsa bor, faqat so'z eskirgan ..... АРХАИЗМ  (bor: очи=глаза)
        │
        └── YO'Q, narsaning o'zi yo'qolgan .......... ИСТОРИЗМ (yo'q: боярин, лапти)

Bu — butun darsning kaliti. Endi har guruhni alohida ochamiz.

3.2. АРХАИЗМЫ — eskirgan so'z, zamonaviy sinonimi bor

Архаи́зм — bu narsa yoki tushuncha hozir ham mavjud, lekin uni nomlash uchun yangi so'z paydo bo'lgan; eski so'z esa passiv zaxiraga o'tgan. Ya'ni arxaizmning doim zamonaviy sinonimi bor.

text
о́чи      = глаза́     (ko'zlar hozir ham bor — faqat so'z o'zgardi)
уста́     = гу́бы, рот  (og'iz/lab hozir ham bor)

Arxaizmlar qanday eskirganiga qarab bir necha turga bo'linadi — buni bilish C1 uchun muhim:

a) Leksik arxaizm (лекси́ческий) — butun so'z boshqa so'z bilan almashgan:

Arxaik so'z Urg'u Zamonaviy sinonim O'zbekcha
о́чи о́-чи глаза́ ko'zlar
уста́ ус-та́ гу́бы, рот lablar, og'iz
лани́ты ла-ни́-ты щёки yonoqlar
чело́ че-ло́ лоб peshona
дла́нь дла́нь ладо́нь kaft
перст перст па́лец barmoq
десни́ца дес-ни́-ца пра́вая рука́ o'ng qo'l
вы́я вы́-я ше́я bo'yin
глаго́лать гла-го́-лать говори́ть so'zlamoq
ве́дать ве́-дать знать bilmoq
зреть зреть ви́деть, смотре́ть ko'rmoq
внима́ть вни-ма́ть слу́шать quloq solmoq
вельмо́жа вель-мо́-жа зна́тный челове́к oliy amaldor

b) Semantik arxaizm (семанти́ческий) — so'zning o'zi tirik, lekin uning bir ma'nosi eskirgan. Bu — eng xavfli tur, chunki so'z tanish, lekin ma'nosi boshqa:

So'z Eskirgan ma'no Zamonaviy ma'no
живо́т hayot (не щадя́ живота́) qorin
позо́р tomosha, manzara sharmandalik
язы́к xalq (всяк су́щий... язы́к) til (a'zo/nutq)
прия́тель davri gost savdogar (гость) mehmon
про́за davri oddiy nutq / kundalik badiiy proza

DIQQAT: «не щадя́ живота́ своего́» iborasi = "jonini ayamay", живо́т bu yerda "qorin" emas, "hayot"! Bu semantik arxaizm turg'un iborada saqlanib qolgan. Klassik matnda tanish so'zni ko'rsangiz, lekin ma'no g'alati chiqsa — bu semantik arxaizm bo'lishi mumkin.

c) Fonetik arxaizm (фонети́ческий) — so'z tirik, faqat tovush ko'rinishi o'zgargan:

text
пии́т       поэ́т       (shoir)
зерца́ло    зе́ркало    (oyna)
ну́мер      но́мер      (raqam)
воксал     вокза́л      (vokzal)

d) So'z yasash arxaizmi (словообразова́тельный) — o'zak tirik, faqat suffiks/prefiks eskirgan:

text
рыба́рь     рыба́к      (baliqchi)
дру́жество  дру́жба     (do'stlik)
нерви́ческий  не́рвный  (asabiy)

e) Grammatik arxaizm (грамати́ческий/морфологи́ческий) — forma eskirgan: во дни о́ны (в те дни), рабо́таю с людьми́ eski с людми́, на бре́зе kabi.

3.3. ИСТОРИЗМЫ — yo'qolgan narsa nomi, sinonimi yo'q

Истори́зм — bu so'z yo'qolgan narsa, tushuncha yoki hodisani nomlaydi. Narsaning o'zi tarixga ketgan, shuning uchun zamonaviy sinonimi yo'q — uni faqat izohlab tushuntirish mumkin. Arxaizmdan asosiy farqi shu.

text
АРХАИЗМ:  о́чи  глаза́      (narsa bor, so'zni almashtirish mumkin)
ИСТОРИЗМ: боя́рин  ???      (narsaning o'zi yo'q — sinonim topib bo'lmaydi)

a) Ijtimoiy tabaqa va mansab:

So'z Urg'u Nima edi (o'zbekcha izoh)
боя́рин бо-я́-рин qadimgi Rusda oliy zodagon tabaqa a'zosi
вельмо́жа вель-мо́-жа podshohga yaqin yuqori amaldor
крепостно́й кре-пост-но́й yer egasiga qaram dehqon (krepostnoy)
урядник у-ря́д-ник chor davri quyi politsiya mansabdori
опри́чник оп-ри́ч-ник Ivan Grozniy shaxsiy qo'shini a'zosi
стреле́ц стре-ле́ц XVI–XVII asr o'qchi askari

b) Buyum, kiyim, qurol:

So'z Urg'u Nima edi
кольчу́га коль-чу́-га temir halqalardan sovut
ла́пти ла́п-ти daraxt po'stlog'idan to'qilgan oyoq kiyim
кафта́н каф-та́н uzun eski erkak ustki kiyimi
армя́к ар-мя́к dehqon jun chakmoni
се́кира се́-ки-ра og'ir jangovar bolta

c) O'lchov birligi (endi ishlatilmaydi):

So'z Urg'u Qiymati
арши́н ар-ши́н ≈ 71 sm (uzunlik)
верста́ вер-ста́ ≈ 1,06 km (masofa)
пуд пуд ≈ 16,4 kg (og'irlik)
са́жень са́-жень ≈ 2,13 m
гри́вна гри́в-на qadimgi pul/vazn birligi

Nozik nuqta: ba'zi so'z ham arxaizm, ham historizm bo'lishi mumkin — kontekstga qarab. Masalan царь: agar "podshoh (umuman hukmdor)" ma'nosida ishlatilsa — historizm (bu mansab yo'q). Lekin she'rda царь metafora sifatida ("царь звере́й" — lion) — bu boshqa hodisa. Aksariyat historizmlar tarixiy roman, muzey, darslik tilida yashaydi va davr koloritini yaratadi.

3.4. СТАРОСЛАВЯНИЗМЫ — cherkov-slavyan qatlami

Старославяни́зм — qadimgi cherkov-slavyan tilidan (staroslavyan) rus tiliga kirgan so'zlar. Ular X asrda, xristianlik bilan, diniy kitoblar orqali kirgan va bugungacha kitobiy, yuksak, tantanavor bo'yoq saqlab keladi. Ularni tovush belgilaridan tanish mumkin — bu C1 uchun juda muhim ko'nikma:

Asosiy belgi — «неполногласие» (nomukammal ohangdoshlik):

text
Ruscha «полногласие»   Slavyan «неполногласие»   Ma'no
(-оро-, -оло-, -ере-)  (-ра-, -ла-, -ре-)
────────────────────   ───────────────────────   ─────────
го́род                  град                      shahar
зо́лото                 зла́то                     oltin
бе́рег                  брег                      qirg'oq
де́рево                 дре́во                     daraxt
голова́                 глава́                     bosh
молоко́                 мле́ко                     sut
во́рог (устар.)         враг                      dushman
хо́лод                  хлад                      sovuq

Boshqa belgilar:

text
жд (rus ж o'rniga):   наде́жда (rus «надёжа»), одежда, вождь, рожда́ть
щ  (rus ч o'rniga):   мощь (rus «мочь»), освеща́ть (rus «свеча́»), пеще́ра
начальное е (о o'rn.): еди́ный (rus «оди́н»)
начальное ю (у o'rn.): ю́родивый, юг
начальное а (я o'rn.): а́гнец (rus «ягнёнок»), аз (rus «я»)

Muhim: bu slavyan so'zlarning ko'pchiligi shu qadar chuqur kirganki, bugun ular neytral bo'lib qolgan (вре́мя, здра́вствуйте, оде́жда, вождь, пеще́ра — endi kundalik). Lekin juftlik saqlangan joyda slavyan varianti doim yuksak bo'lib qoladi:

text
го́род (neytral, kundalik)    град (yuksak, she'riy: «Петра́ творе́нье... град Петро́в»)
зо́лото (neytral)             зла́то (yuksak: «Все моё, — сказа́ло зла́то»)
молодо́й (neytral)            младо́й (poetik: «Я пел бы вас, млады́е де́вы»)
го́лос (neytral)              глас (yuksak: «глас наро́да»)

3.5. ВЫСОКАЯ / tantanavor leksika

Высо́кая ле́ксика — bu tantanavor, ko'tarinki, pafosli so'zlar. Ular eskirgan bo'lmasligi ham mumkin, lekin doim matnni ko'taradi: vatanparvarlik nutqi, notiqlik, madhiya, ta'ziya, badiiy tantana. Lug'at belgisi — высок.

So'z Urg'u O'zbekcha Neytral jufti
сверше́ние свер-ше́-ние buyuk yutuq, amalga oshgan ish достиже́ние
воздви́гнуть воз-дви́г-нуть ulug'vor bino qilmoq постро́ить
ниспосла́ть нис-по-сла́ть (yuqoridan) ato etmoq посла́ть, дать
отчи́зна от-чи́з-на vatan (yuksak) ро́дина
до́блесть до́б-лесть jasorat, mardlik хра́брость
стяг стяг bayroq (yuksak/eski) флаг, зна́мя
годи́на го-ди́-на (og'ir/muhim) davr вре́мя, пери́од
ра́тный ра́т-ный jangovar вое́нный, боево́й
чертог чер-то́г muhtasham saroy дворе́ц
кончи́на кон-чи́-на vafot (yuksak/kitobiy) смерть
воспе́ть вос-пе́ть madh etib kuylamoq просла́вить
водрузи́ть вод-ру-зи́ть (tantanali) tikmoq/o'rnatmoq установи́ть
text
Мы воздви́гли па́мятник геро́ям.        — Biz qahramonlarga yodgorlik bunyod etdik.
В го́дину тяжёлых испыта́ний...           — Og'ir sinovlar davrida...
Он служи́л отчи́зне с до́блестью.        — U vatanga mardlik bilan xizmat qildi.

3.6. ПОЭТИЗМЫ — faqat she'riy leksika

Поэти́зм — asosan (yoki faqat) she'riy nutqda yashaydigan so'zlar. Ular kundalik nutqda deyarli uchramaydi va matnga badiiy, romantik, ko'tarinki ohang beradi:

So'z Urg'u O'zbekcha
лазу́рный ла-зу́р-ный musaffo moviy (osmon, dengiz)
ди́вный ди́в-ный ajib go'zal, mo''jizali
не́га не́-га erkalanib rohatlanish, sokin lazzat
ли́ра ли́-ра lira (she'riyat, ilhom ramzi)
дол дол vodiy (за горами, за дола́ми)
денни́ца ден-ни́-ца tong yulduzi, tong shafag'i
ветри́ло вет-ри́-ло yelkan (she'riy)
ло́но ло́-но bag'ir, quchoq (на ло́не приро́ды)
младо́й мла-до́й yosh, navqiron (poetik)
text
Под небеса́ми голубы́ми, / Великоле́пными ковра́ми,
Блестя́ на со́лнце, снег лежи́т...        — (Pushkin, "Zimniy utro" — poetik tasvir)

На ло́не ди́вной тишины́...               — Ajib sukunat bag'rida...

3.7. Qachon va nima uchun ishlatiladi — beshta funksiya

Eskirgan/yuqori leksika bejiz saqlanmaydi — u aniq vazifalar bajaradi. Buni bilish so'zni to'g'ri "o'qish"ga yordam beradi:

  1. Klassik adabiyotni tushunish (asosiy!): Pushkin, Lermontov, Derjavin, Tyutchev — ularning tilida о́чи, чело́, глаго́лать, зреть to'la. Bu so'zlarsiz XIX asr she'riyati yopiq qoladi.

  2. Tarixiy kolorit (historizm): tarixiy roman/film («Пётр Пе́рвый», «Война́ и мир») — боя́рин, кольчу́га, верста́ davr havosini yaratadi.

  3. Tantanavor pafos (высок.): madhiya, yubiley nutqi, memorial matn — воздви́гнуть, сверше́ние, отчи́зна, го́дина. Bu so'zlar nutqni ko'taradi.

  4. Diniy/falsafiy matn (старославянизмы): cherkov, ilohiy, falsafiy uslub — глас, во́ин, врата́, суета́ суе́т.

  5. Ironiya va kesatiq (eng nozik!): yuqori so'zni past, kundalik kontekstga qo'yish — kulgi va istehzo tug'diradi. Bu C1 mahoratining cho'qqisi:

text
Изво́лил, ба́рин, отку́шать пельме́ней?  — Janob pelmeni "tanovul" qilishni istaydilarmi?
                                          (oddiy ovqat + yuqori so'z = ironiya)
Сей документ прошу́ подписа́ть.           — "Ushbu" hujjatni imzolang.
                                          (сей = этот, rasmiy-ironik ohang)

Asosiy g'oya: eskirgan so'z — bu uslubiy signal. U o'quvchiga "diqqat, biz oddiy dunyodan chiqdik" deb aytadi: yo she'riyatga, yo tarixga, yo tantanaga, yo istehzoga. So'zni ko'rganda ikki savol bering: (1) qaysi guruh? (arxaizm / historizm / slavyanizm / poetizm), (2) qanday funksiya? (tushunish / kolorit / pafos / ironiya). Shu ikki savol matnning "ikkinchi qatlamini" ochadi.

3.8. Arxaik matnni tushunish strategiyasi

Klassik matnda notanish eskirgan so'zga duch kelsangiz, quyidagi tartibda ish tuting:

text
1. Bu ARXAIZMmi (sinonimi bor) yoki HISTORIZMmi (narsa yo'q)?
2. Slavyan tovush belgisi bormi? (град, злато  неполногласие)
    agar bor, ehtimol yuksak/she'riy, zamonaviy juftini tikla (град  город).
3. So'z tanish, lekin ma'no g'alati chiqyaptimi?  SEMANTIK arxaizm bo'lishi mumkin
   (живо́т = hayot, позо́р = tomosha).
4. Kontekst — qaysi funksiya? (she'riy tasvir / tarixiy kolorit / tantana / ironiya).

Misol tahlil — Pushkin, "Пророк":

text
«Восста́нь, проро́к, и виждь, и вне́мли,
 Испо́лнись во́лею мое́й,
 И, обходя́ моря́ и зе́мли,
 Глаго́лом жги сердца́ люде́й.»
  • виждь — arxaik buyruq, зреть (ko'rmoq)dan "ko'r!"
  • вне́мливнима́ть (quloq solmoq)dan "quloq sol!"
  • глаго́ломглаго́л eski ma'noda "so'z" "so'z bilan" (глаго́лом жги = so'z bilan yondir)
  • funksiya: payg'ambar chaqirig'i — yuksak, muqaddas pafos.

4. Ko'p misollar (klassikadan va jonli gaplardan)

Arxaizmlar — leksik (badiiy tasvir):

text
Её лани́ты вспы́хнули румя́нцем.        — Uning yonoqlari qizarib ketdi.       (уст., she'riy)
Он подня́л дла́нь к небеса́м.            — U kaftini osmonga ko'tardi.          (yuksak)
Не све́сть с тебя́ мне о́чи...           — Sendan ko'zimni uzolmayman...        (she'riy)
Что ты ве́даешь о любви́?                — Sevgi haqida nima bilasan?           (kitobiy/eski)

Semantik arxaizm (tanish so'z, boshqa ma'no):

text
Сража́лись, не щадя́ живота́ своего́.    — Jonini ayamay jang qilishdi.  (живо́т = hayot!)
Каки́е стра́нные язы́ки населя́ют край.  — Bu o'lkada qanday g'alati xalqlar yashaydi. (язы́к = xalq)

Historizmlar (tarixiy kolorit):

text
Боя́рин вошёл в пала́ты в собо́льей шу́бе.  — Boyar samur po'stinda saroyga kirdi.
На нём была́ тяжёлая кольчу́га.             — Egnida og'ir kolchuga (sovut) bor edi.
До дере́вни бы́ло три версты́.              — Qishloqqacha uch versta (~3 km) bor edi.
Крестья́не носи́ли ла́пти.                  — Dehqonlar lapti (po'stloq kavush) kiyardi.

Старославянизмы (yuksak juftlik):

text
«Красу́йся, град Петро́в, и стой / Непоколеби́мо, как Росси́я.»  — (Pushkin, град = город)
«Все моё», — сказа́ло зла́то.                                    — "Hammasi meniki", dedi oltin.
Внемли́ гла́су наро́да.                                          — Xalq ovoziga quloq sol. (глас = голос)

Yuqori leksika (tantana):

text
Наро́д че́ствовал геро́ев за их ра́тные по́двиги.  — Xalq qahramonlarni jangovar jasorati uchun ulug'ladi.
Мы воздви́гнем но́вый храм наук.                    — Biz yangi fan ma'badini bunyod etamiz.
В сей ско́рбный час скорби́м о его́ кончи́не.        — Bu qayg'uli soatda uning vafotidan qayg'uramiz.

Ironiya (yuqori so'z + past kontekst):

text
Он изво́лил проспа́ть до полу́дня.       — U tushgacha "uxlashni ep ko'rdi". (istehzo)
Позво́льте узре́ть ваш бесце́нный отчёт.  — "Bebaho" hisobotingizni "ko'rishga" ijozat bering. (kesatiq)

E'tibor bering: har misolda eskirgan so'z matnni bir "qavat" yuqoriga ko'taradi — she'riy go'zallik, tarixiy havo, tantanavor pafos yoki istehzoli tabassum. Aynan shu qatlam klassik rus matnining "ta'mi"ni yaratadi.


5. Talaffuz bo'limi

  • о́чи /Ó-chi/ — urg'u boshda; "ч" yumshoq, aniq; qisqa, she'riy so'z, sekin va yumshoq aytiladi.
  • уста́ /us-TÁ/ — urg'u oxirda; "у" toza; tantanavor, cho'zib aytiladi.
  • глаго́лать /gla-GÓ-lat'/ — urg'u ikkinchi го da; boshdagi "о"lar "a": "glagólat'"; oxiri yumshoq "-т'".
  • дла́нь /dlan'/ — urg'u yagona bo'g'inda; boshida "дл" birikmasi — ikkalasi ham aytiladi; yumshoq "-нь".
  • град /grat/ — urg'u yagona; oxirgi "д" "t" (jarangsizlashadi): "grat"; qat'iy, tantanavor.
  • зла́то /ZLÁ-ta/ — urg'u boshda; oxirgi "о" "a": "zláta"; она "зл" birikmasi keskin.
  • воздви́гнуть /vaz-DVÍG-nut'/ — urg'u дви da; boshdagi "о" "a"; "здв" murakkab birikma — sekin ayting; ko'tarinki ohang.
  • отчи́зна /at-CHÍZ-na/ — urg'u чи da; boshdagi "о" "a"; sekin, pafosli.
  • ниспосла́ть /nis-pas-LÁT'/ — urg'u oxirda; "нис-" prefiks aniq; boshqa "о" "a": "nispaslát'".
  • лани́ты /la-NÍ-ty/ — urg'u ни da; "ы" — rus tiliga xos orqa unli; she'riy, mayin.

Muhim qoida: eskirgan va yuqori so'zlar sekin, cho'zib, ko'tarinki ohangda aytiladi — bu ularning tabiati. Ularni ko'chadagidek tez, "yamlab" aytish uslubga zid. Klassik she'rni ovoz chiqarib o'qing: «Восста́нь, проро́к, и виждь, и вне́мли» — har so'zni og'ir, salmoqli qo'ying. Ohang — yuksaklikning quroli.

Topshiriq: har guruhdan bir so'zni mos ohangda ayting: she'riy — о́чи · лани́ты · не́га; tantanavor — воздви́гнуть · сверше́ние · отчи́зна; slavyan — град · зла́то · глас.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Arxaizmlar — leksik (sinonimi bor):

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
о́чи о́-чи ko'zlar (glaza) закры́л о́чи
уста́ ус-та́ lablar, og'iz (guby) сомкну́л уста́
лани́ты ла-ни́-ты yonoqlar (shchyoki) румя́ные лани́ты
чело́ че-ло́ peshona (lob) высо́кое чело́
дла́нь дла́нь kaft (ladon) простёр дла́нь
глаго́лать гла-го́-лать so'zlamoq (govorit) глаго́лать и́стину
ве́дать ве́-дать bilmoq (znat) не ве́даю
зреть зреть ko'rmoq (videt) зреть в ко́рень
сей сей bu (etot) сей моме́нт
да́бы да́-бы ...ishi uchun (chtoby) да́бы поня́ть
и́бо и́-бо chunki (potomu chto) и́бо так на́до

Historizmlar (sinonimi yo'q):

Ruscha Urg'u O'zbekcha Nima edi
боя́рин бо-я́-рин boyar qadimgi zodagon
кольчу́га коль-чу́-га kolchuga (sovut) halqali zirh
крепостно́й кре-пост-но́й krepostnoy dehqon yerga qaram dehqon
ла́пти ла́п-ти lapti po'stloq oyoq kiyimi
арши́н ар-ши́н arshin ≈71 sm o'lchov
верста́ вер-ста́ versta ≈1,06 km masofa

Старославянизмы (yuksak juftlik):

Ruscha Urg'u O'zbekcha Neytral jufti
град град shahar (yuksak) го́род
зла́то зла́-то oltin (yuksak) зо́лото
брег брег qirg'oq (she'riy) бе́рег
глас глас ovoz (yuksak) го́лос
глава́ гла-ва́ bosh (yuksak/ko'chma) голова́
младо́й мла-до́й yosh (poetik) молодо́й

Yuqori va poetik leksika:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Belgi
сверше́ние свер-ше́-ние buyuk yutuq высок.
воздви́гнуть воз-дви́г-нуть bunyod etmoq высок.
отчи́зна от-чи́з-на vatan высок.
до́блесть до́б-лесть mardlik высок.
стяг стяг bayroq высок./уст.
лазу́рный ла-зу́р-ный musaffo moviy поэт.
не́га не́-га sokin lazzat поэт.
ди́вный ди́в-ный ajib go'zal поэт.

Yodlash qoidasi: har eskirgan so'zni uch ma'lumot bilan yodlang — (1) turi (arxaizm / historizm / slavyanizm / poetizm), (2) zamonaviy jufti yoki izohi (о́чи глаза́; боя́рин sinonimsiz, izoh), (3) funksiyasi (she'riy / tarixiy / tantanavor / ironik). Shunda so'zni matnda to'g'ri "o'qiysiz" va o'rinsiz ishlatib yubormaysiz.


7. Matn va tahlil

Quyida ikki qisqa parcha: (a) klassik she'riy stilizatsiya va (b) uning zamonaviy nutqqa "tarjimasi". Eskirgan so'zlar ajratilgan — ularning zamonaviy juftini toping.

(a) Yuksak, stilizatsiyalangan variant:

text
Взгляни́, о путник: сей дре́вний град
воздви́гнут был руко́ю пре́дков.
Его́ чело́ хра́нит следы́ веко́в,
и в о́чи нам глаго́лет са́ма ве́чность.
Здесь бо́яре верши́ли свой сове́т,
и ра́тный стяг взвива́лся над стено́ю.

Tarjima: "Qara, ey yo'lovchi: bu qadim shahar / ajdodlar qo'li bilan bunyod etilgan. / Uning peshonasi asrlar izini saqlaydi, / va ko'zimizga abadiyatning o'zi so'zlaydi. / Bu yerda boyarlar o'z kengashini o'tkazgan, / va jangovar bayroq devor uzra hilpiragan."

(b) Zamonaviy, neytral variant (o'sha mazmun):

text
Посмотри́: э́тот ста́рый го́род постро́или на́ши пре́дки.
Его́ вид храни́т следы́ веко́в. Здесь когда́-то пра́вили боя́ре,
а над стено́й развева́лся вое́нный флаг.

Tahlil: ikki matn bir narsani aytadi, lekin (a) — she'riy, tantanavor, "asrlar havosi" bilan; (b) — quruq, axborotli. Farqni so'z tanlash yaratadi:

  • сей э́тот (arxaizm neytral)
  • град го́род (slavyanizm neytral)
  • воздви́гнут постро́или (высок. neytral)
  • чело́ вид (arxaizm neytral)
  • о́чи глаза́, глаго́лет говори́т (arxaizmlar)
  • ра́тный стяг вое́нный флаг (высок. neytral)
  • боя́рин ikkala matnda ham qoladi — bu historizm, sinonimi yo'q!

Mana shu — arxaizm (almashtiriladi) va historizm (almashtirilmaydi) o'rtasidagi farqning tirik ko'rinishi.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Arxaizmni kundalik nutqda ishlatish: do'stga «Закро́й свои́ о́чи» yoki «Что ты глаго́лешь?». «Закро́й глаза́», «Что ты говори́шь?» Sabab: о́чи, глаго́лать — уст./поэт., faqat she'riy yoki tantanavor matnda o'rinli; kundalik gapda kulgili yoki g'alati eshitiladi.

  • Historizmga sinonim izlash: боя́ринni "начальник" yoki "богач" deb almashtirishga urinish. Боя́рин — bu tarixiy tushuncha, uni almashtirib bo'lmaydi, faqat izohlash mumkin ("qadimgi Rus zodagoni"). Sabab: historizmning zamonaviy sinonimi yo'q — narsaning o'zi tarixga ketgan.

  • Semantik arxaizmni zamonaviy ma'noda o'qish: «не щадя́ живота́» iborasini "qorinni ayamay" deb tushunish. Bu yerda живо́т = hayot, ibora = "jonini ayamay". Sabab: semantik arxaizmda so'z tanish, lekin ma'no eski; kontekst g'alati chiqsa — eski ma'noni tekshiring.

  • Slavyan variantini neytral deb hisoblash: rasmiy xatda «Наш град разви́вается». «Наш го́род разви́вается». Sabab: град — yuksak/she'riy jufti; ish matnida го́род kerak. Slavyanizmning yuksak varianti faqat badiiy/tantanavor uslubga mos.

  • Yuqori so'zni betaraf o'rniga ishlatish: oddiy hisobotda «Мы воздви́гли но́вый склад». «Мы постро́или но́вый склад». Sabab: воздви́гнуть — высок., yodgorlik/ma'bad/tantana uchun; oddiy ombor haqida pafos o'rinsiz (ataylab ironiya bo'lmasa).

  • Urg'uni noto'g'ri qo'yish: о́тчизна (urg'u boshda) yoki воздвигну́ть (urg'u oxirda). отчи́зна (urg'u чи da), воздви́гнуть (urg'u дви da). Sabab: eskirgan so'zlar quloqqa kam tanish; urg'uni faqat ataylab yodlash bilan to'g'ri qo'yasiz.

Mini-mashq (guruhini aniqlang: arxaizm / historizm / slavyanizm):

text
1) о́чи        2) боя́рин     3) град
4) кольчу́га    5) уста́       6) зла́то
7) верста́      8) чело́       9) глас

9. Mashqlar

Mashq 1. So'z arxaizm (А) yoki historizm (И)? (savol: narsa bugun bormi?)

1) уста́       2) ла́пти      3) чело́
4) арши́н      5) дла́нь      6) крепостно́й
7) зреть       8) кольчу́га   9) вельмо́жа

Mashq 2. Arxaizmga zamonaviy sinonimini toping:

1) о́чи       ________      2) уста́      ________
3) чело́      ________      4) дла́нь     ________
5) глаго́лать  ________     6) ве́дать    ________
7) сей       ________      8) да́бы      ________

Mashq 3. Старославянизмни neytral (ruscha) jufti bilan almashtiring:

1) град       ________     2) зла́то     ________
3) брег       ________     4) глас      ________
5) глава́      ________     6) младо́й    ________

Mashq 4. Neytral so'zni yuksak (высок./слав.) varianti bilan almashtiring:

1) постро́ить   ________ (bunyod etmoq)
2) ро́дина      ________ (vatan)
3) го́род       ________ (yuksak)
4) хра́брость   ________ (mardlik)
5) го́лос       ________ (yuksak)

Mashq 5. Semantik arxaizm: qavatlangan so'zning eski ma'nosini yozing.

1) не щадя́ живота́ своего́      — живо́т = ________
2) прекра́сное позо́рище (уст.)  — позо́р = ________
3) всяк су́щий... язы́к           — язы́к = ________

Mashq 6. Pushkin parchasidagi eskirgan so'zlarni toping va zamonaviyga "tarjima" qiling:

«Восста́нь, проро́к, и виждь, и вне́мли,
 Глаго́лом жги сердца́ люде́й.»

виждь = ______   вне́мли = ______   глаго́л(ом) = ______

Mashq 7. Gap qaysi funksiyada eskirgan so'z ishlatgan? (tantana / tarixiy kolorit / ironiya / she'riy tasvir)

1) Он изво́лил откушать простоква́ши.               — ________
2) Боя́рин надел кольчу́гу и се́л на коня́.          — ________
3) Мы воздви́гнем па́мятник во сла́ву геро́ев.       — ________
4) Её лани́ты пыла́ли в све́те зари́.                — ________

Mashq 8. O'zingiz 3 ta gap tuzing: (a) bittasida yuqori so'z (воздви́гнуть, сверше́ние, отчи́зна), (b) bittasida she'riy arxaizm (о́чи, чело́, дла́нь), (c) bittasida historizm (боя́рин, кольчу́га, верста́) tarixiy kontekstda.

Namuna (a): Наро́д го́рдо че́ствовал ра́тные сверше́ния свои́х сыно́в.

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Guruh detektori: Wisar AIga 12 ta eskirgan so'z bering (masalan о́чи, боя́рин, град, сверше́ние, не́га, кольчу́га, глаго́лать, зла́то, верста́, отчи́зна, лани́ты, лазу́рный) va har birini to'g'ri guruhga (arxaizm / historizm / slavyanizm / poetizm) ajratib, zamonaviy jufti yoki izohini berishini so'rang. Javobni o'zingiz tekshiring.

  2. Ikki qavat matn: o'zingiz betaraf 3–4 gaplik qisqa matn yozing (shahar, tabiat yoki qahramon haqida) va AIdan uni yuksak-she'riy uslubga o'girib berishini so'rang — arxaizm va slavyanizm bilan (го́род град, глаза́ о́чи). Qaysi so'zlar o'zgardi, solishtiring.

  3. Arxaik matnni ochish: AIdan Pushkin yoki Lermontovdan qisqa parcha (4–6 qator) bersin va sizga eskirgan so'zlar ro'yxatini tuzsin. Siz har birini zamonaviyga tarjima qiling, so'ng AI baholasin.

  4. Arxaizm yoki historizm o'yini: AIga 10 ta so'z bersin va siz har biriga bitta savol berib aniqlang — "bu narsa bugun bormi?". HA arxaizm, YO'Q historizm. AI javobingizni tekshirsin va xato bo'lsa sababini tushuntirsin.

  5. Ironiya ustaxonasi: AIdan 5 ta oddiy, kundalik vaziyat bersin (masalan "do'st kech uxlab qoldi", "ovqat sovudi"). Siz har birini yuqori so'z bilan ironik qilib ayting («Он изво́лил проспа́ть»). AI ohang to'g'ri chiqqanini baholasin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1) arxaizm (о́чи глаза́); 2) historizm (boyar tabaqasi yo'q); 3) slavyanizm (град го́род); 4) historizm (kolchuga endi yo'q); 5) arxaizm (уста́ гу́бы); 6) slavyanizm (зла́то зо́лото); 7) historizm (versta o'lchovi yo'q); 8) arxaizm (чело́ лоб); 9) slavyanizm (глас го́лос).

Mashq 1: 1) А; 2) И; 3) А; 4) И; 5) А; 6) И; 7) А; 8) И; 9) И (boyar-vazir tabaqasi tarixiy — historizm; ba'zi lug'atlarda arxaizm sifatida ham beriladi).

Mashq 2: 1) глаза́; 2) гу́бы (рот); 3) лоб; 4) ладо́нь; 5) говори́ть; 6) знать; 7) э́тот; 8) что́бы.

Mashq 3: 1) го́род; 2) зо́лото; 3) бе́рег; 4) го́лос; 5) голова́; 6) молодо́й.

Mashq 4: 1) воздви́гнуть; 2) отчи́зна; 3) град; 4) до́блесть; 5) глас.

Mashq 5: 1) живо́т = жизнь (hayot); 2) позо́р = зре́лище (tomosha, manzara); 3) язы́к = наро́д (xalq).

Mashq 6: виждь = смотри́ / зри (ko'r!); вне́мли = слу́шай / внима́й (quloq sol!); глаго́л(ом) = сло́во(м) (so'z bilan). Umumiy ma'no: "So'z bilan odamlar yuragini yondir."

Mashq 7: 1) ironiya (yuqori изво́лил + oddiy простоква́ша); 2) tarixiy kolorit (боя́рин, кольчу́га); 3) tantana (воздви́гнуть, во сла́ву); 4) she'riy tasvir (лани́ты, заря́).

Mashq 8: namunaviy javoblar — (a) В го́дину испыта́ний наро́д соверши́л вели́кое сверше́ние.; (b) Её о́чи сия́ли, а на высо́ком челе́ лежа́ла тень заду́мчивости.; (c) Боя́рин прое́хал три версты́ в тяжёлой кольчу́ге.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Eskirgan va yuqori leksika — tilning passiv zaxirasi, lekin u "o'lik" emas: yozuvchi uni atayin tanlab, matnga davr hidi, tantana, she'riy go'zallik yoki ironiya beradi.
  • Besh asosiy guruh: (1) arxaizmlar — eskirgan so'z, zamonaviy sinonimi bor (о́чи глаза́, уста́ гу́бы, чело́ лоб); ular leksik, semantik (живо́т = hayot), fonetik (пии́т поэ́т), so'z yasash va grammatik turlarga bo'linadi; (2) historizmlar — yo'qolgan narsa nomi, sinonimi yo'q (боя́рин, кольчу́га, ла́пти, верста́); (3) старославянизмы — cherkov-slavyan qatlami, «неполногласие» belgisi bilan tanaladi (град го́род, зла́то зо́лото, глас го́лос); (4) yuqori leksika — tantanavor (сверше́ние, воздви́гнуть, отчи́зна, до́блесть); (5) poetizmlar — faqat she'riy (лазу́рный, не́га, ди́вный, ли́ра).
  • Kalit savol — arxaizm yoki historizm? Nomlanayotgan narsa bugun bormi? HA arxaizm (almashtiriladi), YO'Q historizm (almashtirilmaydi, faqat izohlanadi).
  • Beshta funksiya: klassik adabiyotni tushunish · tarixiy kolorit · tantanavor pafos · diniy/falsafiy uslub · ironiya (yuqori so'z + past kontekst).
  • Asosiy qoida: matnda eskirgan so'zni ko'rsangiz, ikki savol bering — "qaysi guruh?" va "qanday funksiya?". Bu ikki savol XIX asr klassikasi, tarixiy roman va tantanavor nutqning "ikkinchi qatlamini" ochadi. Bu so'zlarni tanish — C1 majburiyati; ularni ishlatish esa ehtiyotkorlik va aniq maqsad talab qiladi.

Keyingi dars — C1 — 16-dars: Frazeologiya — chuqur (вариа́нт, трансформа́ция, афори́зм, исто́чник). Bugun siz alohida eskirgan so'zlar bilan ishladingiz. Keyingi darsda esa bu so'zlar ko'pincha yashaydigan joyga — turg'un iboralar dunyosiga chuqur kiramiz: frazeologizm variantlari (как ко́т напла́кал), ularning badiiy transformatsiyasi (yozuvchi iborani ataylab buzadi), aforizmlar va rus frazeologiyasining manbalari (Bibliya, antik mif, klassik adabiyot, tarix). Ko'p frazeologizm aynan bugungi arxaizmlar bilan qurilgan — «не щадя́ живота́», «глас вопию́щего в пусты́не», «притча́ во язы́цех» — shuning uchun bugungi dars keyingisiga to'g'ridan-to'g'ri ko'prik bo'ladi. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
C1 — 15-dars: Register — arxaizm, historizm, kitobiy va tantanavor leksika (архаи́змы, истори́змы, старославяни́змы, высо́кая ле́ксика) — Wisar