A2 — 5-dars: Vosita kelishigi (твори́тельный паде́ж) — кем? чем? с кем?
A2 — ELEMENTAR · 5-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu darsda siz rus tilining yana bir kelishigi — твори́тельный паде́ж (o'qilishi: tvoritelniy padej), ya'ni vosita kelishigi bilan tanishasiz. Uning asosiy savollari: кем? (kim bilan / kim bo'lib) va чем? (nima bilan).
Bu kelishik bir vaqtning o'zida to'rt xil vazifani bajaradi, ular bir-biriga yaqin:
- Asbob / vosita — "nima bilan" biror ish qilinadi: пишу́ ру́чкой (ruchka bilan yozaman), ем ло́жкой (qoshiq bilan yeyman). Predlogsiz!
- Hamrohlik — "kim bilan / nima bilan birga": с дру́гом (do'st bilan), ко́фе с молоко́м (sutli kofe). Bu holatda с predlogi bilan.
- Kasb — быть / рабо́тать / стать fe'llari bilan: рабо́таю врачо́м (shifokor bo'lib ishlayman), хочу́ стать инжене́ром (muhandis bo'lmoqchiman).
- Ba'zi joy predloglari — над, под, пе́ред, за, ме́жду: под столо́м (stol tagida), за до́мом (uy orqasida).
O'zbek tilida bularning hammasi bitta "-(i)m bilan / bo'lib" yoki tushum/o'rin qo'shimchalari orqali ifodalanadi. Rus tilida esa bularning barchasiga bitta kelishik — vosita kelishigi javob beradi. Dars oxirida siz Я пишу́ ру́чкой. Я живу́ с семьёй. Я хочу́ стать врачо́м kabi gaplarni bemalol tuza olasiz.
2. Avvalgi darslardan takror
- Kelishiklar tizimi: siz bosh (кто? что?), tushum (кого́? что?), qaratqich (кого́? чего́? — нет ча́я) va jo'nalish (кому́? — даю́ дру́гу) kelishiklarini ko'rdingiz. Bugun beshinchisi — vosita.
- Kasb tanishligi: A1-25-darsda я рабо́таю врачо́м iborasini ko'rgansiz. O'shanda "врач врачо́м" o'zgarishi aynan shu vosita kelishigi edi.
- С predlogi: ко́фе с молоко́м (sutli kofe) iborasi ham tanish. Bugun uning qoidasini to'liq ochamiz.
- Tez mashq: aytib ko'ring — Я рабо́таю врачо́м. Ко́фе с молоко́м, пожа́луйста. (hozircha shaklga chuqur kirmay, tanishing).
Muhim bog'lanish: bugun siz o'sha tanish врачо́м va с молоко́м shakllari orqasidagi umumiy qoidani o'rganasiz. Bir marta oxirlarni yodlasangiz, yuzlab so'zga qo'llaysiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Vosita kelishigining oxirlari (otlar)
Vosita kelishigi hosil qilish uchun otning oxirini o'zgartirasiz. Rodga qarab ko'ramiz:
| Rod | Bosh shakl oxiri | Qo'shimcha | Misol |
|---|---|---|---|
| м | undosh (qattiq) | -ом | стол столо́м |
| м | -й yoki -ь | -ем / -ём | музе́й музе́ем, слова́рь словарём |
| ж | -а | -ой | ру́чка ру́чкой |
| ж | -я | -ей | неде́ля неде́лей |
| ж | -ь | -ью | ночь но́чью |
| с | -о | -ом | окно́ окно́м |
| с | -е | -ем | мо́ре мо́рем |
| Ko'plik | (barcha rodlar) | -ами / -ями | столы́ стола́ми, друзья́ друзья́ми |
BOSH SHAKL ВОСИТА КЕЛИШИГИ (кем? чем?)
м (undosh) + ом (стол столо́м)
м (-й/-ь) + ем/ём (музе́й музе́ем)
ж (-а) -а ой (ру́чка ру́чкой)
ж (-я) -я ей (неде́ля неде́лей)
ж (-ь) + ю (ночь но́чью)
с (-о) -о ом (окно́ окно́м)
с (-е) -е ем (мо́ре мо́рем)
ko'plik -ами/-ями (стола́ми, друзья́ми)Imlo qoidasi (ж, ч, ш, щ, ц dan keyin): urg'u qo'shimchada bo'lsa -о́м (врачо́м, ножо́м), urg'usiz bo'lsa -ем (с това́рищем — o'rtoq bilan). Ayol jinsida ham xuddi shunday: urg'uli -о́й (свечо́й — sham bilan), urg'usiz -ей (у́лицей).
3.2. Shaxs olmoshlari — vosita kelishigida
Olmoshlar alohida shaklga kiradi, ularni yod olish kerak:
| Olmosh (bosh) | Vosita (чем? кем?) | с bilan (с кем?) |
|---|---|---|
| я | мной | со мной (men bilan) |
| ты | тобо́й | с тобо́й (sen bilan) |
| он / оно́ | им | с ним (u bilan) |
| она́ | ей | с ней (u bilan) |
| мы | на́ми | с на́ми (biz bilan) |
| вы | ва́ми | с ва́ми (siz bilan) |
| они́ | и́ми | с ни́ми (ular bilan) |
Diqqat: я dan oldin со keladi — со мной (talaffuz osonligi uchun). Va он/она́/они́ predlog bilan kelganda boshiga н qo'shiladi: им с ним, ей с ней, и́ми с ни́ми.
3.3. Ishlatilishi 1 — asbob / vosita (чем? — predlogsiz!)
Bu — vosita kelishigining "asl" ma'nosi. "Nima bilan" biror harakat bajarilsa, o'sha asbob predlogsiz vosita kelishigiga qo'yiladi:
Я пишу́ ру́чкой. Men ruchka bilan yozaman. (ру́чка ру́чкой)
Я пишу́ карандашо́м. Men qalam bilan yozaman. (каранда́ш карандашо́м)
Я ем ло́жкой. Men qoshiq bilan yeyman. (ло́жка ло́жкой)
Я ре́жу хлеб ножо́м. Men nonni pichoq bilan kesaman. (нож ножо́м)
Я вижу глаза́ми. Men ko'z bilan ko'raman. (глаза́ глаза́ми)Eng muhim nuqta: asbob ma'nosida hech qanday predlog qo'yilmaydi! O'zbekcha "ruchka bilan" degan "bilan" so'zini rus tilida predlog deb tarjima qilmang — u faqat otning oxirida (ру́чкой) yashiringan. пишу́ с ру́чкой — noto'g'ri.
3.4. Ishlatilishi 2 — hamrohlik (с кем? с чем? — С predlogi bilan)
"Kim bilan" yoki "nima bilan birga" (biror narsa qo'shib) ma'nosida esa, aksincha, с (yoki со) predlogi shart:
Я иду́ с дру́гом. Men do'st bilan ketyapman. (друг с дру́гом)
Я живу́ с семьёй. Men oila bilan yashayman. (семья́ с семьёй)
Я говорю́ с ма́мой. Men onam bilan gaplashyapman. (ма́ма с ма́мой)
Ко́фе с молоко́м. Sutli kofe (sut bilan). (молоко́ с молоко́м)
Чай с са́харом. Shakarli choy. (са́хар с са́харом)
Хлеб с ма́слом. Sariyog'li non. (ма́сло с ма́слом)Solishtiring — bu darsning yuragi:
textЯ ре́жу хлеб ножо́м. pichoq — ASBOB predlogsiz (чем?) Я ем хлеб с ма́слом. yog' — QO'SHIMCHA с bilan (с чем?)чем? (nima bilan ish qilaman) predlogsiz. с чем? (nima qo'shib / kim bilan birga) с bilan. Bu farqni yaxshi tushunib oling.
3.5. Ishlatilishi 3 — kasb (быть / рабо́тать / стать bilan)
Kasb yoki holatni bildirganda, ma'lum fe'llardan keyin ot vosita kelishigiga qo'yiladi:
Я рабо́таю врачо́м. Men shifokor bo'lib ishlayman. (врач врачо́м)
Он был студе́нтом. U talaba edi. (студе́нт студе́нтом)
Она́ ста́ла учи́тельницей. U o'qituvchi bo'ldi. (учи́тельница учи́тельницей)
Я хочу́ стать инжене́ром. Men muhandis bo'lmoqchiman. (инжене́р инжене́ром)
Кем ты рабо́таешь? Kim bo'lib ishlaysan?Solishtiring — ikki xil to'g'ri gap:
Я врач. sodda tarif (bosh kelishik, fe'lsiz — hozirgi zamon).
Я рабо́таю врачо́м. "shifokor bo'lib ishlayman" (рабо́тать + vosita kelishigi).Qoida: рабо́тать, стать, быть (o'tgan/kelasi zamonda) fe'llaridan keyin kasb vosita kelishigida keladi. Hozirgi zamonda быть tushib qolsa (Я врач) — bosh kelishik ishlatiladi. Lekin был / бу́дет / стать / рабо́тать bo'lsa — vosita: был врачо́м, бу́дет врачо́м.
3.6. Ishlatilishi 4 — joy predloglari (над, под, пе́ред, за, ме́жду)
Bir qancha predlog vosita kelishigi bilan kelib, joy (qayerda?) ma'nosini beradi:
| Predlog | Ma'nosi | Misol |
|---|---|---|
| над | ustida (tegmasdan) | над столо́м (stol ustida — havoda) |
| под | tagida / ostida | под столо́м (stol tagida) |
| пе́ред | oldida | пе́ред до́мом (uy oldida) |
| за | orqasida / ortida | за до́мом (uy orqasida) |
| ме́жду | orasida | ме́жду на́ми (bizning oramizda) |
Ла́мпа над столо́м. Chiroq stol ustida (osilgan).
Соба́ка под столо́м. It stol tagida.
Маши́на пе́ред до́мом. Mashina uy oldida.
Сад за до́мом. Bog' uy orqasida.
Э́то ме́жду на́ми. Bu ikkovimiz orasida.Farqni sezing: A1-15-darsdagi в / на (ichida / ustida) o'rin kelishigi (в до́ме, на столе́). Bugungi над / под / за / пе́ред esa vosita kelishigi (над столо́м, под столо́м). Ya'ni "stol" so'zi predlogga qarab ikki xil shaklga kiradi: на столе́ (o'rin), под столо́м (vosita).
4. Misollar (vosita kelishigi jadvallari)
Asbob / vosita (чем? — predlogsiz):
| Bosh shakl | Vosita kelishigi | O'zbekcha |
|---|---|---|
| ру́чка | ру́чкой | ruchka bilan |
| каранда́ш | карандашо́м | qalam bilan |
| нож | ножо́м | pichoq bilan |
| ло́жка | ло́жкой | qoshiq bilan |
| ви́лка | ви́лкой | vilka bilan |
| мы́ло | мы́лом | sovun bilan |
Hamrohlik (с кем? с чем?):
| Bosh shakl | С + vosita | O'zbekcha |
|---|---|---|
| друг | с дру́гом | do'st bilan |
| брат | с бра́том | aka/uka bilan |
| семья́ | с семьёй | oila bilan |
| молоко́ | с молоко́м | sut bilan |
| са́хар | с са́харом | shakar bilan |
| друзья́ | с друзья́ми | do'stlar bilan |
Kasb (быть / рабо́тать / стать):
| Bosh shakl | Vosita kelishigi | Misol |
|---|---|---|
| врач | врачо́м | Я рабо́таю врачо́м. |
| учи́тель | учи́телем | Он был учи́телем. |
| инжене́р | инжене́ром | Хочу́ стать инжене́ром. |
| студе́нт | студе́нтом | Я был студе́нтом. |
| учи́тельница | учи́тельницей | Она́ ста́ла учи́тельницей. |
Joy predloglari (над / под / за / пе́ред):
| Bosh shakl | Predlog bilan | O'zbekcha |
|---|---|---|
| стол | под столо́м | stol tagida |
| стол | над столо́м | stol ustida |
| дом | за до́мом | uy orqasida |
| дом | пе́ред до́мом | uy oldida |
5. Talaffuz bo'limi
- ру́чкой /RUCH-kəy/ — urg'u birinchi bo'g'inda; oxiridagi "-ой" urg'usiz bo'lsa "əy" bo'lib eshitiladi.
- врачо́м /vra-CHOM/ — urg'u oxirda, shuning uchun "о" aniq "o"; "ч" — o'zbekcha "ch".
- ножо́м /na-ZHOM/ — birinchi "о" urg'usiz "a"; "ж" — o'zbekcha "j" (jurnal), urg'u oxirda.
- с дру́гом /z-DRU-gəm/ — bu yerda с keyingi jarangli "д" oldida "z" bo'lib eshitiladi: "zdrúgəm".
- со мной /sa-MNOY/ — "со" urg'usiz "sa"; "мной" bir bo'g'in, urg'u shu yerda.
- под столо́м /pat-sta-LOM/ — "под"dagi "д" jarangsizlashib "t"; ikki "о" urg'usiz "a", oxirgi urg'uli "o".
Muhim qoida: с predlogi keyingi so'zga "yopishib" o'qiladi. Jarangsiz undosh oldida "s" (с ма́мой "smámoy"), jarangli undosh oldida "z" (с дру́гом "zdrúgom") bo'lib eshitiladi. Bu — rus tilining assimilyatsiya qoidasi.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: ру́чкой · ножо́м · врачо́м · с дру́гом · со мной · под столо́м. Predlog va otni birga, bir nafasda ayting.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| кем | кем | kim bilan / kim bo'lib | Кем ты рабо́таешь? |
| чем | чем | nima bilan | Чем ты пи́шешь? |
| с (со) | с | bilan / birga | с дру́гом, со мной |
| ру́чка | ру́ч-ка | ruchka | Пишу́ ру́чкой. |
| каранда́ш | ка-ран-да́ш | qalam | Пишу́ карандашо́м. |
| нож | нож | pichoq | Ре́жу ножо́м. |
| ло́жка | ло́ж-ка | qoshiq | Ем ло́жкой. |
| ви́лка | ви́л-ка | vilka, sanchqi | Ем ви́лкой. |
| друг | друг | do'st | Иду́ с дру́гом. |
| семья́ | сем-ья́ | oila | Живу́ с семьёй. |
| молоко́ | мо-ло-ко́ | sut | Ко́фе с молоко́м. |
| са́хар | са́-хар | shakar | Чай с са́харом. |
| ма́сло | ма́с-ло | sariyog' | Хлеб с ма́слом. |
| рабо́тать | ра-бо́-тать | ishlamoq | Рабо́таю врачо́м. |
| стать | стать | bo'lmoq (o'zgarish) | Хочу́ стать врачо́м. |
| врач | врач | shifokor, vrach | Он врач. |
| инжене́р | ин-же-не́р | muhandis | стать инжене́ром |
| над | над | ustida (tegmay) | над столо́м |
| под | под | tagida / ostida | под столо́м |
| пе́ред | пе́-ред | oldida | пе́ред до́мом |
| за | за | orqasida | за до́мом |
| ме́жду | ме́ж-ду | orasida | ме́жду на́ми |
Yodlash qoidasi: har so'zni misoli bilan yodlang — quruq "нож" emas, "ре́жу ножо́м"; "друг" emas, "с дру́гом". Asbobni predlogsiz, hamrohni с bilan yodlash — kalit.
7. Dialog
— Приве́т! Кем ты рабо́таешь? — Salom! Kim bo'lib ishlaysan?
— Я рабо́таю врачо́м. А ты? — Men shifokor bo'lib ishlayman. Sen-chi?
— Я ещё студе́нт. Хочу́ стать инжене́ром. — Men hali talabaman. Muhandis bo'lmoqchiman.
— Здо́рово! С кем ты живёшь? — Zo'r! Kim bilan yashaysan?
— Я живу́ с семьёй, с ма́мой и бра́том. — Oilam bilan — onam va akam bilan.
— А чем ты пи́шешь? Ру́чкой? — Nima bilan yozasan? Ruchka bilanmi?
— Нет, я пишу́ карандашо́м. — Yo'q, men qalam bilan yozaman.
— Хо́чешь ко́фе? — Kofe xohlaysanmi?
— Да, с молоко́м и с са́харом. — Ha, sut va shakar bilan.
— Держи́. Твоя́ ру́чка под столо́м. — Mana. Ruchkang stol tagida.E'tibor bering: врачо́м, инжене́ром — kasb (fe'l bilan). с семьёй, с ма́мой — hamrohlik (с bilan). карандашо́м — asbob (predlogsiz!). с молоко́м — qo'shimcha (с bilan). под столо́м — joy (predlog bilan). Bir kelishik — besh vazifa.
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Asbob oldiga с qo'yish: пишу́ с ру́чкой, ре́жу с ножо́м. пишу́ ру́чкой, ре́жу ножо́м. Sabab: asbob ma'nosida predlog qo'yilmaydi — "bilan" faqat oxirda (ру́чкой). с — bu "birga/qo'shib" degani, asbob emas.
Hamroh oldidan с ni tushirish: иду́ дру́гом, живу́ семьёй. иду́ с дру́гом, живу́ с семьёй. Sabab: "kim bilan birga" ma'nosida с shart.
рабо́тать / стать dan keyin bosh kelishik: рабо́таю врач, хочу́ стать инжене́р. рабо́таю врачо́м, хочу́ стать инжене́ром. Sabab: bu fe'llardan keyin kasb vosita kelishigida (-ом/-ем).
Olmoshni o'zgartirmaslik yoki noto'g'ri shakl: с я, с он, с мной (со o'rniga). со мной, с ним. Sabab: olmoshlar alohida shaklga kiradi; я (со) мной, он (с) ним.
Joy predloglarida o'rin kelishigini ishlatish: под столе́, за до́ме. под столо́м, за до́мом. Sabab: над, под, за, пе́ред, ме́жду vosita kelishigi (-ом), в/на o'rin kelishigi (-е).
Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)
Quyidagi gaplarni to'g'rilang:
1. Я пишу́ с карандашо́м.
2. Я иду́ дру́гом.
3. Я хочу́ стать врач.
4. Соба́ка под столе́.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Otni asbob (vosita) shakliga qo'ying — predlogsiz:
ру́чка = ___, нож = ___, ло́жка = ___, каранда́ш = ___, ви́лка = ___
Mashq 2. с predlogi bilan hamrohlik shaklini yozing:
друг = ___, ма́ма = ___, брат = ___, семья́ = ___, молоко́ = ___
Mashq 3. Kasbni to'g'ri shaklga qo'ying (быть / рабо́тать / стать bilan):
Я рабо́таю (врач) ___ .
Он был (студе́нт) ___ .
Она́ хо́чет стать (учи́тельница) ___ .
Мы бу́дем (инжене́р) ___ .Mashq 4. To'g'ri variantni tanlang — predlog bor yoki yo'q?
Я ем суп (ло́жкой / с ло́жкой).
Я пью чай (са́харом / с са́харом).
Я ре́жу хлеб (ножо́м / с ножо́м).
Я гуля́ю (дру́гом / с дру́гом).Mashq 5. O'zbekchadan ruschaga o'giring:
1. Men ruchka bilan yozaman.
2. Men do'stim bilan yashayman.
3. U shifokor bo'lib ishlaydi.
4. Sutli kofe, iltimos.
5. It stol tagida.Mashq 6. Olmoshni vosita kelishigiga qo'ying (с bilan):
я = со ___, ты = с ___, он = с ___, она́ = с ___, мы = с ___, они́ = с ___
Mashq 7. To'g'ri predlogni tanlang (над / под / за / пе́ред / ме́жду):
Ла́мпа ___ столо́м (stol ustida).
Соба́ка ___ столо́м (stol tagida).
Сад ___ до́мом (uy orqasida).
Э́то секре́т ___ на́ми (bizning oramizda).10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- "Чем?" o'yini: Wisar AIdan sizga 10 ta asbob so'zini (ру́чка, нож, ло́жка, каранда́ш...) berishni so'rang; har biriga Я пишу́/ем/ре́жу... + vosita gapini predlogsiz tuzing. AI xatolaringizni tushuntirsin.
- "С кем?" suhbat: AIga Я живу́ с... Я гуля́ю с... gaplarini yozing, keyin u sizga "С кем ты живёшь?", "С кем ты рабо́таешь?" savollarini bersin. с ni tushirmaslikka e'tibor bering.
- Kasb: AIdan "Кем ты хо́чешь стать?", "Кем рабо́тает твой оте́ц?" savollarini berishni so'rang; javobda стать / рабо́тать + vosita ishlating (врачо́м, инжене́ром, учи́телем).
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Я пишу́ карандашо́м (с yo'q — asbob). 2. Я иду́ с дру́гом. 3. Я хочу́ стать врачо́м. 4. Соба́ка под столо́м.
Mashq 1: ру́чкой; ножо́м; ло́жкой; карандашо́м; ви́лкой. Mashq 2: с дру́гом; с ма́мой; с бра́том; с семьёй; с молоко́м. Mashq 3: врачо́м; студе́нтом; учи́тельницей; инжене́рами. Mashq 4: ло́жкой (asbob); с са́харом (qo'shimcha); ножо́м (asbob); с дру́гом (hamroh). Mashq 5: 1. Я пишу́ ру́чкой. 2. Я живу́ с дру́гом. 3. Он(а́) рабо́тает врачо́м. 4. Ко́фе с молоко́м, пожа́луйста. 5. Соба́ка под столо́м. Mashq 6: со мной; с тобо́й; с ним; с ней; с на́ми; с ни́ми. Mashq 7: над столо́м; под столо́м; за до́мом; ме́жду на́ми.
12. Xulosa va keyingi dars
- Твори́тельный паде́ж (vosita kelishigi) — savollari кем? чем? с кем? с чем?
- Oxirlari: м -ом/-ем (столо́м, музе́ем), ж -ой/-ей (ру́чкой, неде́лей), с -ом/-ем (окно́м, мо́рем), ko'plik -ами/-ями (стола́ми).
- Asbob (чем?) — predlogsiz: пишу́ ру́чкой, ре́жу ножо́м, ем ло́жкой.
- Hamrohlik (с кем/с чем) — с bilan: с дру́гом, с семьёй, ко́фе с молоко́м.
- Kasb — быть/рабо́тать/стать bilan: рабо́таю врачо́м, хочу́ стать инжене́ром, был студе́нтом.
- Joy predloglari: над, под, пе́ред, за, ме́жду + vosita — под столо́м, за до́мом, ме́жду на́ми.
- Olmoshlar: со мной, с тобо́й, с ним, с ней, с на́ми, с ва́ми, с ни́ми.
- Oltin qoida: чем? predlogsiz, с чем?/с кем? с bilan. Bu farqni chalkashtirmang.
Keyingi dars — A2 — 6-dars: O'rin kelishigi (предло́жный паде́ж) — chuqurroq. Endi A1-da ko'rgan в го́роде, на рабо́те kelishigini chuqurroq ochamiz: barcha oxirlar, -у́ istisnolar (в лесу́, в саду́), о/об/обо ("haqida") va в vs на farqining nozik holatlari. Bugungi под столо́м (vosita) va ertangi на столе́ (o'rin) farqini yonma-yon ko'rasiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!