WisarWisar
Rus tili kursi/A2 Elementar16 daqiqa

A2 — 15-dars: Qaytim fe'llar (возвра́тные глаго́лы -ся / -сь)

A2 — ELEMENTAR · 15-dars


1. Dars nomi va maqsad

Bu darsda siz rus tilidagi qaytim fe'llarвозвра́тные глаго́лы bilan tanishasiz. Bular oxirida maxsus -ся yoki -сь qo'shimchasi bo'lgan fe'llardir: учи́ться (o'qimoq), находи́ться (joylashmoq), занима́ться (shug'ullanmoq), начина́ться (boshlanmoq), интересова́ться (qiziqmoq).

Bu qo'shimcha aslida qadimda "себя́" (o'zini) so'zining qisqargan shakli edi. Shuning uchun ko'p qaytim fe'l "o'z-o'ziga qaytadigan" harakatni bildiradi: мыть (yuvmoq) мы́ться (o'zini yuvmoq = yuvinmoq), одева́ть (kiyintirmoq) одева́ться (o'zini kiyintirmoq = kiyinmoq). O'zbek tilida bunga eng yaqin narsa — "-in-" o'zlik nisbati: yuv yuvin, kiy kiyin, tara taran. Demak tushuncha siz uchun butunlay begona emas.

Lekin qaytim fe'llarning ma'nosi faqat "o'zini" bilan chegaralanmaydi. Ular yana o'zaro harakat (встреча́ться — uchrashmoq), holat va jarayon (начина́ться — boshlanmoq), hamda faqat shu shaklda yashaydigan fe'llarni (смея́ться — kulmoq, боя́ться — qo'rqmoq) ham qamrab oladi.

Dars oxirida siz:

  • -ся va -сь qo'shimchasini qachon qo'yishni (undoshdan keyin -ся, unlidan keyin -сь) bilasiz;
  • qaytim fe'lni oltita shaxsda to'g'ri tuslay olasiz (занима́юсь, занима́ешься, занима́ется...);
  • eng muhim juftliklarni — учи́ть / учи́ться va начина́ть / начина́ться — adashtirmay farqlaysiz;
  • qaytim fe'l tushum obyekt olmasligini tushunasiz;
  • o'tgan zamon shakllarini (учи́лся, учи́лась, учи́лись) to'g'ri yasaysiz.

2. Avvalgi darslardan takror (tuslanish)

Qaytim fe'lni tuslash uchun avval oddiy fe'l tuslanishini eslaymiz. A1 kursida ikki tuslanishni o'rgangansiz:

  • I tuslanish (-ать fe'llari, qo'shimchada -е-): чита́ю, чита́ешь, чита́ет, чита́ем, чита́ете, чита́ют.
  • II tuslanish (-ить fe'llari, qo'shimchada -и-): говорю́, говори́шь, говори́т, говори́м, говори́те, говоря́т.

Tez mashq: ovoz chiqarib ayting — я рабо́таю, ты рабо́таешь, он рабо́тает (I tusl.) va я учу́, ты у́чишь, он у́чит (II tusl.).

Muhim bog'lanish: qaytim fe'l — bu oddiy fe'l + qo'shimcha. Ya'ni занима́ться aslida занима́ть fe'lidek tuslanadi, faqat oxiriga har safar -ся / -сь yopishtiriladi. Demak yangi tuslanish yodlash shart emas — siz bilgan qoidaga bitta qo'shimcha qo'shasiz, xolos.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Qaytim fe'l nima? (-ся qayerdan kelgan)

Qaytim fe'l (возвра́тный глаго́л) — oxirida -ся yoki -сь qo'shimchasi bo'lgan fe'l. Bu qo'shimcha o'zgarmas: uni fe'ldan ajratib bo'lmaydi, u fe'lning bir qismi.

Tarixan -ся = себя́ ("o'zini"). Shu sababli ko'p fe'lda harakat boshqa predmetga emas, harakat qiluvchining o'ziga qaytadi:

text
Ма́ма мо́ет ребёнка.   — Ona bolani yuvyapti.      (harakat BOLAga)
Ма́ма мо́ется.         — Ona yuvinyapti.            (harakat O'ZIGA qaytadi)

O'zbekcha o'xshashligi juda aniq:

text
yuvmoq    yuv-IN-moq   (мыть  мы́ться)
kiyintir  kiy-IN-moq   (одева́ть  одева́ться)
tarayman  tara-N-aman  (причёсывать  причёсываться)

3.2. -ся yoki -сь? (undosh yoki unli)

Qo'shimcha ikki ko'rinishga ega. Qaysi birini qo'yish oldingi harfga bog'liq — bu imlo qoidasi, mazmuni bir xil:

Fe'l qanday tovushga tugasa Qo'shimcha Misol
undoshga yoki ga -ся учи́тся, занима́ется, у́чить****ся
unliga -сь учу́сь, занима́юсь, учи́лась
text
       tugashi           qo'shimcha
  учу́  (unli "у")        -сь     учу́сь
  у́чит (undosh "т")      -ся     у́чится
  учи́ть (yumshoq "ь")    -ся     учи́ться
  учи́ла (unli "а")       -сь     училась

Oltin qoida: unlidan keyin -СЬ, undoshdan keyin -СЯ. "Unli–сь" juftini "u" tovushiga bog'lab yodlang. Bu qoida barcha qaytim fe'lda ishlaydi.

3.3. Qaytim fe'lni tuslash (qo'shimcha DOIM oxirda)

Eng muhim qoida: qaytim fe'lni tuslaganda avval oddiy fe'lni tuslaysiz, so'ng har bir shaklga -ся / -сь ni yopishtirasiz. Qo'shimcha doim eng oxirda turadi — hech qachon o'rtaga tushmaydi.

Namuna sifatida занима́ться (shug'ullanmoq, I tuslanish) ni ko'ramiz:

Shaxs Oddiy shakl + qo'shimcha Natija
я занима́ю + сь (unli) занима́юсь
ты занима́ешь + ся (ь) занима́ешься
он / она́ занима́ет + ся (undosh) занима́ется
мы занима́ем + ся (undosh) занима́емся
вы занима́ете + сь (unli) занима́етесь
они́ занима́ют + ся (undosh) занима́ются
text
  я     занима́ю   + сь     занима́юсь      (shug'ullanaman)
  ты    занима́ешь + ся     занима́ешься    (shug'ullanasan)
  он    занима́ет  + ся     занима́ется     (shug'ullanadi)
  мы    занима́ем  + ся     занима́емся     (shug'ullanamiz)
  вы    занима́ете + сь     занима́етесь    (shug'ullanasiz)
  они́   занима́ют  + ся     занима́ются     (shug'ullanadilar)

Diqqat qiling: faqat я (занима́ю-сь) va вы (занима́ете-сь) shakllari -сь oladi, chunki ular unliga tugaydi. Qolgan to'rttasi — -ся. Buni bir marta ko'zingiz o'rgansa, avtomatik chiqadi.

Endi II tuslanish namunasi — учи́ться (o'qimoq, ta'lim olmoq):

Shaxs Natija O'zbekcha
я учу́сь o'qiyman
ты у́чишься o'qiysan
он / она́ у́чится o'qiydi
мы у́чимся o'qiymiz
вы у́читесь o'qiysiz
они́ у́чатся o'qiydilar

3.4. Ma'no turlari (nega -ся qo'yiladi)

Barcha qaytim fe'l "o'zini" degani emas. To'rtta asosiy ma'no guruhi bor:

1) O'z-o'ziga qaytuvchi (o'zlik) — harakat o'ziga qaytadi:

text
мы́ться      — yuvinmoq        (o'zini yuvmoq)
одева́ться   — kiyinmoq        (o'zini kiyintirmoq)
причёсываться — taranmoq       (o'zini taramoq)

2) O'zaro harakat — ikki tomon bir-biriga:

text
встреча́ться — uchrashmoq      (bir-biri bilan)
знако́миться — tanishmoq       (bir-biri bilan)
целова́ться  — o'pishmoq       (bir-birini)

3) Faqat -ся bilan yashaydigan fe'llar — "-ся"siz shakli umuman yo'q:

text
смея́ться    — kulmoq          (*смеять — mavjud emas!)
наде́яться   — umid qilmoq     (*надеять — yo'q)
боя́ться     — qo'rqmoq        (*боять — yo'q)
нра́виться   — yoqmoq          (*нравить — yo'q)

4) Passiv / holat / jarayon — predmetning o'zi bilan sodir bo'ladigan holat:

text
начина́ться  — boshlanmoq      (dars o'zi boshlanadi)
конча́ться   — tugamoq         (film o'zi tugaydi)
находи́ться  — joylashmoq      (bino qayerda turibdi)
открыва́ться — ochilmoq        (do'kon o'zi ochiladi)

Xulosa: har bir qaytim fe'lni ma'nosi bilan yodlang. Ko'pincha "-ся" o'zbekchada "-in-" (o'zlik) yoki "-il-" (majhullik) ga to'g'ri keladi: kiyin, yuvin, ochil, boshlan.

3.5. ENG MUHIM: -ся fe'l TUSHUM obyekt olmaydi

Bu — darsning eng muhim qoidasi va o'zbeklar eng ko'p adashadigan joy. Qaytim fe'lda -ся allaqachon "obyekt" vazifasini bajaradi (u = "o'zini"). Shuning uchun qaytim fe'l yoniga tushum kelishigidagi (винительный) yana bir obyekt qo'yib bo'lmaydi.

text
 Я мо́ю ру́ки.     — Men qo'llarimni yuvaman.   (мо́ю — oddiy, obyekt: ру́ки)
 Я мо́юсь.         — Men yuvinaman.             (мо́юсь — qaytim, obyekt YO'Q)
 Я мо́юсь ру́ки.   — (xato! мо́юсь yoniga obyekt qo'yib bo'lmaydi)

Xuddi shunday:

text
 Я начина́ю уро́к.       — Men darsni boshlayapman.   (obyekt: уро́к)
 Уро́к начина́ется.      — Dars boshlanyapti.          (obyekt yo'q — dars o'zi boshlanadi)
 Уро́к начина́ется уро́к — (mantiqan ham, grammatik ham xato)

Yodda tuting: agar gapda "nimani?" savoliga javob beruvchi to'g'ridan-to'g'ri obyekt bo'lsa — oddiy fe'l kerak. Agar obyekt yo'q, harakat o'ziga qaytsa yoki predmet o'zi harakat qilsa — qaytim fe'l kerak.

3.6. MUHIM juftliklar: учи́ть / учи́ться va начина́ть / начина́ться

Ikkita juftlik o'zbeklar uchun eng qiyin, chunki o'zbekchada ikkalasi ham "o'qimoq / boshlamoq" deyilishi mumkin. Farqni aniq yodlang:

учи́ть (obyekt bilan) — nimanidir yodlamoq, o'rganmoq:

text
Я учу́ ру́сский язы́к.     — Men rus tilini o'rganaman.   (nimani? — язы́к)
Я учу́ слова́.             — Men so'zlarni yodlayapman.    (nimani? — слова́)

учи́ться (obyektsiz) — o'qimoq, ta'lim olmoq (qayerda / kim bo'lib):

text
Я учу́сь в университе́те.  — Men universitetda o'qiyman.   (qayerda?)
Я учу́сь хорошо́.          — Men yaxshi o'qiyman.           (qanday?)

Xuddi shu mantiq boshlanish juftligida:

начина́ть (obyekt bilan) — kimdir nimanidir boshlaydi:

text
Учи́тель начина́ет уро́к.  — O'qituvchi darsni boshlaydi.   (nimani? — уро́к)

начина́ться (obyektsiz) — nimadir o'zi boshlanadi:

text
Уро́к начина́ется в 9 часо́в. — Dars soat 9 da boshlanadi.   (dars o'zi)
text
   OBYEKT BOR      oddiy fe'l     учи́ть, начина́ть
   OBYEKT YO'Q     qaytim fe'l    учи́ться, начина́ться

3.7. O'tgan zamon (учи́лся / учи́лась / учи́лись)

O'tgan zamonda qaytim fe'l ham rodga va songa moslashadi (A1 dagi был / была́ / бы́ло kabi), va -ся / -сь oxirda qoladi. Bu yerda ham qoida bir xil: unlidan keyin -сь, undoshdan keyin -ся.

Kim Shakl Qo'shimcha Misol
erkak (он) учи́л + ся undosh "л" Он учи́лся.
ayol (она́) учи́ла + сь unli "а" Она́ учи́лась.
o'rta (оно́) начина́ло + сь unli "о" Всё начина́лось.
ko'plik (они́) учи́ли + сь unli "и" Мы учи́лись.
text
Ра́ньше он учи́лся в шко́ле.    — Ilgari u maktabda o'qigan.       (erkak  -ся)
Ра́ньше она́ учи́лась в шко́ле.  — Ilgari u maktabda o'qigan.       (ayol  -сь)
Мы учи́лись вме́сте.           — Biz birga o'qiganmiz.            (ko'plik  -сь)
Фильм начина́лся в во́семь.     — Film soat sakkizda boshlanardi.  (erkak род  -ся)

E'tibor bering: o'tgan zamonda erkak shakli undoshga () tugaydi -ся; ayol, o'rta va ko'plik unliga (-ла, -ло, -ли) tugaydi -сь.


4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)

учи́ться (o'qimoq, ta'lim olmoq):

text
Я учу́сь в университе́те.        — Men universitetda o'qiyman.
Ты у́чишься в шко́ле?            — Sen maktabda o'qiysanmi?
Он у́чится на врача́.            — U shifokorlikka o'qiyapti.
Мы у́чимся вме́сте.             — Biz birga o'qiymiz.
Вы хорошо́ у́читесь.            — Siz yaxshi o'qiysiz.
Они́ у́чатся в Москве́.          — Ular Moskvada o'qiydilar.

занима́ться (shug'ullanmoq):

text
Я занима́юсь спо́ртом.          — Men sport bilan shug'ullanaman.
Ты занима́ешься му́зыкой?       — Sen musiqa bilan shug'ullanasanmi?
Она́ занима́ется йо́гой.         — U yoga bilan shug'ullanadi.
Мы занима́емся ка́ждый день.    — Biz har kuni shug'ullanamiz.
Вы занима́етесь ру́сским языко́м. — Siz rus tili bilan shug'ullanasiz.
Они́ занима́ются та́нцами.       — Ular raqs bilan shug'ullanadilar.

находи́ться (joylashmoq):

text
Где нахо́дится метро́?          — Metro qayerda joylashgan?
Апте́ка нахо́дится спра́ва.      — Dorixona o'ng tomonda joylashgan.
Банк нахо́дится в це́нтре.       — Bank markazda joylashgan.
Магази́ны нахо́дятся ря́дом.     — Do'konlar yonginada joylashgan.

начина́ться (boshlanmoq) va интересова́ться (qiziqmoq):

text
Уро́к начина́ется в де́вять.     — Dars soat to'qqizda boshlanadi.
Кани́кулы начина́ются ско́ро.    — Ta'til yaqinda boshlanadi.
Я интересу́юсь исто́рией.        — Men tarixga qiziqaman.
Он интересу́ется те́хникой.      — U texnikaga qiziqadi.
Чем ты интересу́ешься?          — Sen nimaga qiziqasan?

E'tibor bering: занима́ться va интересова́ться fe'llaridan keyingi so'z Vosita kelishigida (творительный: спо́ртом, му́зыкой, исто́рией) turadi — buni 5-darsda o'rgangansiz. Bu — shu ikki fe'lning doimiy hamrohi.


5. Talaffuz bo'limi

  • -тся va -ться har doim bir xil — "-ца" deb o'qiladi! у́чится /U-chi-tsa/, учи́ться /u-CHI-tsa/. "т" va "с" birlashib qattiq "ц" tovushini beradi. Bu — eng muhim talaffuz qoidasi.
  • занима́юсь /za-ni-MA-yus/ — urg'u -ма- da; oxiri "-юсь" = "yus" (yumshoq).
  • занима́ется /za-ni-MA-ye-tsa/ — "-ется" = "ye-tsa", yana "ц" tovushi.
  • учу́сь /u-CHUS/ — urg'u oxirda; "-чусь" = "chus".
  • смея́ться /smi-YA-tsa/ — urg'u "-я-" da; boshidagi urg'usiz "е" "i": "smi-ya-tsa".
  • интересу́юсь /in-ti-ri-SU-yus/ — uzun so'z, urg'u -су- da; urg'usiz "е" lar "i" bo'lib ketadi.

Oltin talaffuz qoidasi: yozuvda -тся (он у́чится) yoki -ться (он хо́чет учи́ться) bo'lsa ham — quloqqa ikkalasi ham "-ца". Yozuvda esa farqni savoldan aniqlaysiz: agar fe'l "u nima qiladi?" (что де́лает? — "т" yo'q) ga javob bersa -тся; "nima qilish?" (что де́лать? — "т" bor) ga javob bersa -ться.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
учи́ться у-чи́ть-ся o'qimoq (ta'lim olmoq) Я учу́сь в шко́ле. — Men maktabda o'qiyman.
занима́ться за-ни-ма́ть-ся shug'ullanmoq Я занима́юсь спо́ртом. — Sport bilan shug'ullanaman.
находи́ться на-хо-ди́ть-ся joylashmoq Банк нахо́дится ря́дом. — Bank yonda.
начина́ться на-чи-на́ть-ся boshlanmoq Уро́к начина́ется. — Dars boshlanadi.
конча́ться кон-ча́ть-ся tugamoq Фильм конча́ется. — Film tugaydi.
интересова́ться ин-те-ре-со-ва́ть-ся qiziqmoq Я интересу́юсь му́зыкой. — Musiqaga qiziqaman.
встреча́ться встре-ча́ть-ся uchrashmoq Мы встреча́емся в па́рке. — Parkda uchrashamiz.
знако́миться зна-ко́-мить-ся tanishmoq Дава́йте знако́миться. — Keling, tanishaylik.
одева́ться о-де-ва́ть-ся kiyinmoq Я бы́стро одева́юсь. — Tez kiyinaman.
мы́ться мы́ть-ся yuvinmoq Он мо́ется у́тром. — U ertalab yuvinadi.
смея́ться сме-я́ть-ся kulmoq Де́ти смею́тся. — Bolalar kulyaptilar.
наде́яться на-де́-ять-ся umid qilmoq Я наде́юсь на тебя́. — Senga umid qilaman.
боя́ться бо-я́ть-ся qo'rqmoq Я бою́сь соба́к. — Itlardan qo'rqaman.
нра́виться нра́-вить-ся yoqmoq Мне нра́вится му́зыка. — Menga musiqa yoqadi.
учи́ть у-чи́ть o'rganmoq, yodlamoq Я учу́ слова́. — So'zlarni yodlayapman.
начина́ть на-чи-на́ть boshlamoq Я начина́ю уро́к. — Darsni boshlayapman.
спорт спорт sport занима́ться спо́ртом — sport bilan shug'ullanmoq
университе́т у-ни-вер-си-те́т universitet Я учу́сь в университе́те. — Universitetda o'qiyman.
вме́сте вме́с-те birga Мы у́чимся вме́сте. — Birga o'qiymiz.

Yodlash qoidasi: har bir qaytim fe'lni "я" shakli bilan birga yodlang — учи́ться я учу́сь, занима́ться я занима́юсь. Shunda gapda darhol to'g'ri ishlata olasiz.


7. Dialog

text
— Приве́т, Али́! Где ты сейча́с у́чишься?     — Salom, Ali! Hozir qayerda o'qiyapsan?
— Я учу́сь в университе́те, на второ́м ку́рсе. — Universitetda, ikkinchi kursda o'qiyapman.
— А чем ты интересу́ешься?                    — Nimaga qiziqasan?
— Я интересу́юсь исто́рией. А ещё занима́юсь спо́ртом. — Tarixga qiziqaman. Yana sport bilan shug'ullanaman.
— Здо́рово! А где нахо́дится ваш университе́т? — Zo'r! Universitetingiz qayerda joylashgan?
— Он нахо́дится в це́нтре го́рода.            — U shahar markazida joylashgan.
— А когда́ начина́ются заня́тия?              — Darslar qachon boshlanadi?
— Заня́тия начина́ются в де́вять утра́.        — Darslar ertalab soat to'qqizda boshlanadi.
— Мы мо́жем встреча́ться по́сле заня́тий?      — Darsdan keyin uchrashib turaylikmi?
— Коне́чно! Я наде́юсь, мы ста́нем друзья́ми.  — Albatta! Umid qilaman, do'st bo'lamiz.

E'tibor bering: у́чишься, интересу́ешься — "ты" bilan har doim -ешься; начина́ются, занима́юсь, нахо́дится — har birida qo'shimcha oxirda. Dialogni ovoz chiqarib o'qing va har bir "-ться/-тся" ni "-ца" deb ayting.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Qaytim fe'lga tushum obyekt qo'shish: Я начина́юсь уро́к, Он у́чится ру́сский язы́к. Я начина́ю уро́к (oddiy fe'l), Он у́чит ру́сский язы́к. Sabab: obyekt ("darsni", "rus tilini") bo'lsa — oddiy fe'l kerak; "-ся" obyekt olmaydi.

  • учи́ть va учи́ться ni chalkashtirish: Я учу́ в университе́те, Я учу́сь слова́. Я учу́сь в университе́те (qayerda o'qiyman), Я учу́ слова́ (nimani yodlayman). Sabab: учи́ться = ta'lim olmoq (obyektsiz); учи́ть = yodlamoq (obyekt bilan).

  • Qo'shimchani noto'g'ri tanlash: я занима́юся, она́ учи́лся. я занима́юсь (unli "ю" dan keyin -сь), она́ учи́лась (ayol -сь). Sabab: unlidan keyin -сь, undoshdan keyin -ся.

  • Qo'shimchani o'rtaga qo'yish: занима́сья, у́чит-ся-я. занима́ешься, у́чится. Sabab: -ся/-сь doim eng oxirda turadi, tuslanish qo'shimchasidan keyin.

  • -тся ni "т" va "с" alohida o'qish: у́чит-са emas, "uchi-t-sa". Talaffuzda "у́чи-ца" — "тс" birlashib "ц" bo'ladi. Sabab: bu rus fonetikasining doimiy qoidasi.

Mini-mashq (og'zaki): quyidagi fe'lni "я" va "он" shaklida ayting: учи́ться я ___ / он ___, занима́ться я ___ / он ___, находи́ться я ___ / он ___ (Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. занима́ться fe'lini to'g'ri tuslang:

Я ___ спо́ртом.        (shug'ullanaman)
Ты ___ му́зыкой.       (shug'ullanasan)
Он ___ йо́гой.         (shug'ullanadi)
Мы ___ вме́сте.        (shug'ullanamiz)
Вы ___ ру́сским.       (shug'ullanasiz)
Они́ ___ та́нцами.      (shug'ullanadilar)

Mashq 2. To'g'ri qo'shimchani qo'ying (-ся yoki -сь):

я учу́___
она́ учи́ла___
он у́чит___
мы занима́ем___
вы интересу́ете___

Mashq 3. учи́ть yoki учи́ться — to'g'risini tanlang:

Я ___ в шко́ле.            (o'qiyman)
Я ___ но́вые слова́.       (yodlayapman)
Он ___ на инжене́ра.      (o'qiyapti)
Мы ___ ру́сский язы́к.    (o'rganyapmiz)

Mashq 4. начина́ть yoki начина́ться — to'g'risini qo'ying:

Уро́к ___ в 9 часо́в.       (boshlanadi)
Учи́тель ___ уро́к.        (boshlaydi)
Фильм ___ ве́чером.        (boshlanadi)
Я ___ рабо́ту.             (boshlayapman)

Mashq 5. Qavs ichidagi qaytim fe'lni kerakli shaklga qo'ying:

Где ___ (находи́ться) банк?
Я ___ (интересова́ться) исто́рией.
Де́ти ___ (смея́ться) гро́мко.
Мы ___ (встреча́ться) в па́рке.

Mashq 6. O'tgan zamonga qo'ying (rodga e'tibor bering):

Он ___ (учи́ться) в Москве́.
Она́ ___ (учи́ться) в Ташке́нте.
Мы ___ (учи́ться) вме́сте.
Фильм ___ (начина́ться) по́здно.

Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:

Я начина́юсь уро́к.
Она́ учи́лся в шко́ле.
Я занима́юся спо́ртом.
Он у́чится ру́сский язы́к.

Mashq 8. Savolga to'liq gap bilan javob bering (ruschada):

Где ты у́чишься?        (— Men universitetda o'qiyman.)
Чем ты интересу́ешься?  (— Men sportga qiziqaman.)
Когда́ начина́ется уро́к? (— Dars soat to'qqizda boshlanadi.)

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Tuslash mashqi: Wisar AIdan 6 ta qaytim fe'l (masalan учи́ться, занима́ться, встреча́ться, боя́ться, наде́яться, находи́ться) berishni so'rang; har birini oltala shaxsda ovoz chiqarib tuslang. AI qo'shimcha (-ся/-сь) va urg'uni tekshirsin.
  2. O'zingiz haqingizda: kunlik hayotingiz haqida 5 ta gap yozing — Я учу́сь... Я занима́юсь... Я интересу́юсь... Я встреча́юсь... Я наде́юсь... — keyin AIdan tekshirishni so'rang.
  3. Juftlikni farqlash: AIdan учи́ть/учи́ться va начина́ть/начина́ться aralash 8 ta gap berishni so'rang; har birida to'g'ri fe'lni tanlang va nega shu ekanini (obyekt bor/yo'q) tushuntiring.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): учи́ться я учу́сь / он у́чится; занима́ться я занима́юсь / он занима́ется; находи́ться я нахожу́сь / он нахо́дится.

Mashq 1: Я занима́юсь; Ты занима́ешься; Он занима́ется; Мы занима́емся; Вы занима́етесь; Они́ занима́ются.

Mashq 2: учу́сь (unli); учи́лась (unli); у́чится (undosh); занима́емся (undosh); интересу́етесь (unli).

Mashq 3: Я учу́сь в шко́ле; Я учу́ но́вые слова́; Он у́чится на инжене́ра; Мы у́чим ру́сский язы́к.

Mashq 4: Уро́к начина́ется; Учи́тель начина́ет уро́к; Фильм начина́ется; Я начина́ю рабо́ту.

Mashq 5: Где нахо́дится банк?; Я интересу́юсь исто́рией; Де́ти смею́тся гро́мко; Мы встреча́емся в па́рке.

Mashq 6: Он учи́лся в Москве́; Она́ учи́лась в Ташке́нте; Мы учи́лись вме́сте; Фильм начина́лся по́здно.

Mashq 7: Я начина́ю уро́к (obyekt bor oddiy fe'l); Она́ учи́лась в шко́ле (ayol -сь); Я занима́юсь спо́ртом (unlidan keyin -сь); Он у́чит ру́сский язы́к (obyekt bor oddiy fe'l).

Mashq 8 (namuna javoblar): — Я учу́сь в университе́те. / — Я интересу́юсь спо́ртом. / — Уро́к начина́ется в де́вять часо́в.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Qaytim fe'l — oxirida -ся / -сь qo'shimchasi bo'lgan fe'l; bu qo'shimcha aslida себя́ ("o'zini") dan kelib chiqqan.
  • Qo'shimcha tanlash: unlidan keyin -сь, undoshdan (va -ь dan) keyin -ся. Qo'shimcha doim eng oxirda turadi.
  • Tuslash: avval oddiy fe'lni tuslaysiz, so'ng har shaklga -ся/-сь qo'shasiz: занима́юсь, занима́ешься, занима́ется, занима́емся, занима́етесь, занима́ются.
  • Ma'no turlari: o'zlik (мы́ться), o'zaro (встреча́ться), faqat -ся bilan (смея́ться, боя́ться), holat/jarayon (начина́ться, находи́ться).
  • Eng muhim qoida: qaytim fe'l tushum obyekt olmaydi. Obyekt bo'lsa — oddiy fe'l: учи́ть слова́ / начина́ть уро́к; obyektsiz — qaytim: учи́ться / начина́ться.
  • O'tgan zamon: учи́лся (erkak), учи́лась (ayol), учи́лись (ko'plik).
  • Talaffuz: -тся va -ться ikkalasi ham "-ца" deb o'qiladi.

Keyingi dars — A2 — 16-dars: Dativ konstruksiyalar (мне нра́вится, мне на́до, ско́лько тебе́ лет). Bu darsda нра́виться qaytim fe'li bilan tanishdingiz — u yerda "menga yoqadi" (мне нра́вится) deb aytilishini ko'rdingiz. Keyingi darsda aynan shu jo'nalish kelishigidagi shaxs (мне, тебе́, ему́) + fe'l konstruksiyalarini — мне ну́жно, мне на́до, мне хо́лодно, ско́лько тебе́ лет? — chuqur o'rganamiz.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A2 — 15-dars: Qaytim fe'llar (возвра́тные глаго́лы -ся / -сь) — Wisar