A2 — 15-dars: Qaytim fe'llar (возвра́тные глаго́лы -ся / -сь)
A2 — ELEMENTAR · 15-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu darsda siz rus tilidagi qaytim fe'llar — возвра́тные глаго́лы bilan tanishasiz. Bular oxirida maxsus -ся yoki -сь qo'shimchasi bo'lgan fe'llardir: учи́ться (o'qimoq), находи́ться (joylashmoq), занима́ться (shug'ullanmoq), начина́ться (boshlanmoq), интересова́ться (qiziqmoq).
Bu qo'shimcha aslida qadimda "себя́" (o'zini) so'zining qisqargan shakli edi. Shuning uchun ko'p qaytim fe'l "o'z-o'ziga qaytadigan" harakatni bildiradi: мыть (yuvmoq) мы́ться (o'zini yuvmoq = yuvinmoq), одева́ть (kiyintirmoq) одева́ться (o'zini kiyintirmoq = kiyinmoq). O'zbek tilida bunga eng yaqin narsa — "-in-" o'zlik nisbati: yuv yuvin, kiy kiyin, tara taran. Demak tushuncha siz uchun butunlay begona emas.
Lekin qaytim fe'llarning ma'nosi faqat "o'zini" bilan chegaralanmaydi. Ular yana o'zaro harakat (встреча́ться — uchrashmoq), holat va jarayon (начина́ться — boshlanmoq), hamda faqat shu shaklda yashaydigan fe'llarni (смея́ться — kulmoq, боя́ться — qo'rqmoq) ham qamrab oladi.
Dars oxirida siz:
- -ся va -сь qo'shimchasini qachon qo'yishni (undoshdan keyin -ся, unlidan keyin -сь) bilasiz;
- qaytim fe'lni oltita shaxsda to'g'ri tuslay olasiz (занима́юсь, занима́ешься, занима́ется...);
- eng muhim juftliklarni — учи́ть / учи́ться va начина́ть / начина́ться — adashtirmay farqlaysiz;
- qaytim fe'l tushum obyekt olmasligini tushunasiz;
- o'tgan zamon shakllarini (учи́лся, учи́лась, учи́лись) to'g'ri yasaysiz.
2. Avvalgi darslardan takror (tuslanish)
Qaytim fe'lni tuslash uchun avval oddiy fe'l tuslanishini eslaymiz. A1 kursida ikki tuslanishni o'rgangansiz:
- I tuslanish (-ать fe'llari, qo'shimchada -е-): чита́ю, чита́ешь, чита́ет, чита́ем, чита́ете, чита́ют.
- II tuslanish (-ить fe'llari, qo'shimchada -и-): говорю́, говори́шь, говори́т, говори́м, говори́те, говоря́т.
Tez mashq: ovoz chiqarib ayting — я рабо́таю, ты рабо́таешь, он рабо́тает (I tusl.) va я учу́, ты у́чишь, он у́чит (II tusl.).
Muhim bog'lanish: qaytim fe'l — bu oddiy fe'l + qo'shimcha. Ya'ni занима́ться aslida занима́ть fe'lidek tuslanadi, faqat oxiriga har safar -ся / -сь yopishtiriladi. Demak yangi tuslanish yodlash shart emas — siz bilgan qoidaga bitta qo'shimcha qo'shasiz, xolos.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Qaytim fe'l nima? (-ся qayerdan kelgan)
Qaytim fe'l (возвра́тный глаго́л) — oxirida -ся yoki -сь qo'shimchasi bo'lgan fe'l. Bu qo'shimcha o'zgarmas: uni fe'ldan ajratib bo'lmaydi, u fe'lning bir qismi.
Tarixan -ся = себя́ ("o'zini"). Shu sababli ko'p fe'lda harakat boshqa predmetga emas, harakat qiluvchining o'ziga qaytadi:
Ма́ма мо́ет ребёнка. — Ona bolani yuvyapti. (harakat BOLAga)
Ма́ма мо́ется. — Ona yuvinyapti. (harakat O'ZIGA qaytadi)O'zbekcha o'xshashligi juda aniq:
yuvmoq yuv-IN-moq (мыть мы́ться)
kiyintir kiy-IN-moq (одева́ть одева́ться)
tarayman tara-N-aman (причёсывать причёсываться)3.2. -ся yoki -сь? (undosh yoki unli)
Qo'shimcha ikki ko'rinishga ega. Qaysi birini qo'yish oldingi harfga bog'liq — bu imlo qoidasi, mazmuni bir xil:
| Fe'l qanday tovushga tugasa | Qo'shimcha | Misol |
|---|---|---|
| undoshga yoki -ь ga | -ся | учи́тся, занима́ется, у́чить****ся |
| unliga | -сь | учу́сь, занима́юсь, учи́лась |
tugashi qo'shimcha
учу́ (unli "у") -сь учу́сь
у́чит (undosh "т") -ся у́чится
учи́ть (yumshoq "ь") -ся учи́ться
учи́ла (unli "а") -сь училасьOltin qoida: unlidan keyin -СЬ, undoshdan keyin -СЯ. "Unli–сь" juftini "u" tovushiga bog'lab yodlang. Bu qoida barcha qaytim fe'lda ishlaydi.
3.3. Qaytim fe'lni tuslash (qo'shimcha DOIM oxirda)
Eng muhim qoida: qaytim fe'lni tuslaganda avval oddiy fe'lni tuslaysiz, so'ng har bir shaklga -ся / -сь ni yopishtirasiz. Qo'shimcha doim eng oxirda turadi — hech qachon o'rtaga tushmaydi.
Namuna sifatida занима́ться (shug'ullanmoq, I tuslanish) ni ko'ramiz:
| Shaxs | Oddiy shakl | + qo'shimcha | Natija |
|---|---|---|---|
| я | занима́ю | + сь (unli) | занима́юсь |
| ты | занима́ешь | + ся (ь) | занима́ешься |
| он / она́ | занима́ет | + ся (undosh) | занима́ется |
| мы | занима́ем | + ся (undosh) | занима́емся |
| вы | занима́ете | + сь (unli) | занима́етесь |
| они́ | занима́ют | + ся (undosh) | занима́ются |
я занима́ю + сь занима́юсь (shug'ullanaman)
ты занима́ешь + ся занима́ешься (shug'ullanasan)
он занима́ет + ся занима́ется (shug'ullanadi)
мы занима́ем + ся занима́емся (shug'ullanamiz)
вы занима́ете + сь занима́етесь (shug'ullanasiz)
они́ занима́ют + ся занима́ются (shug'ullanadilar)Diqqat qiling: faqat я (занима́ю-сь) va вы (занима́ете-сь) shakllari -сь oladi, chunki ular unliga tugaydi. Qolgan to'rttasi — -ся. Buni bir marta ko'zingiz o'rgansa, avtomatik chiqadi.
Endi II tuslanish namunasi — учи́ться (o'qimoq, ta'lim olmoq):
| Shaxs | Natija | O'zbekcha |
|---|---|---|
| я | учу́сь | o'qiyman |
| ты | у́чишься | o'qiysan |
| он / она́ | у́чится | o'qiydi |
| мы | у́чимся | o'qiymiz |
| вы | у́читесь | o'qiysiz |
| они́ | у́чатся | o'qiydilar |
3.4. Ma'no turlari (nega -ся qo'yiladi)
Barcha qaytim fe'l "o'zini" degani emas. To'rtta asosiy ma'no guruhi bor:
1) O'z-o'ziga qaytuvchi (o'zlik) — harakat o'ziga qaytadi:
мы́ться — yuvinmoq (o'zini yuvmoq)
одева́ться — kiyinmoq (o'zini kiyintirmoq)
причёсываться — taranmoq (o'zini taramoq)2) O'zaro harakat — ikki tomon bir-biriga:
встреча́ться — uchrashmoq (bir-biri bilan)
знако́миться — tanishmoq (bir-biri bilan)
целова́ться — o'pishmoq (bir-birini)3) Faqat -ся bilan yashaydigan fe'llar — "-ся"siz shakli umuman yo'q:
смея́ться — kulmoq (*смеять — mavjud emas!)
наде́яться — umid qilmoq (*надеять — yo'q)
боя́ться — qo'rqmoq (*боять — yo'q)
нра́виться — yoqmoq (*нравить — yo'q)4) Passiv / holat / jarayon — predmetning o'zi bilan sodir bo'ladigan holat:
начина́ться — boshlanmoq (dars o'zi boshlanadi)
конча́ться — tugamoq (film o'zi tugaydi)
находи́ться — joylashmoq (bino qayerda turibdi)
открыва́ться — ochilmoq (do'kon o'zi ochiladi)Xulosa: har bir qaytim fe'lni ma'nosi bilan yodlang. Ko'pincha "-ся" o'zbekchada "-in-" (o'zlik) yoki "-il-" (majhullik) ga to'g'ri keladi: kiyin, yuvin, ochil, boshlan.
3.5. ENG MUHIM: -ся fe'l TUSHUM obyekt olmaydi
Bu — darsning eng muhim qoidasi va o'zbeklar eng ko'p adashadigan joy. Qaytim fe'lda -ся allaqachon "obyekt" vazifasini bajaradi (u = "o'zini"). Shuning uchun qaytim fe'l yoniga tushum kelishigidagi (винительный) yana bir obyekt qo'yib bo'lmaydi.
Я мо́ю ру́ки. — Men qo'llarimni yuvaman. (мо́ю — oddiy, obyekt: ру́ки)
Я мо́юсь. — Men yuvinaman. (мо́юсь — qaytim, obyekt YO'Q)
Я мо́юсь ру́ки. — (xato! мо́юсь yoniga obyekt qo'yib bo'lmaydi)Xuddi shunday:
Я начина́ю уро́к. — Men darsni boshlayapman. (obyekt: уро́к)
Уро́к начина́ется. — Dars boshlanyapti. (obyekt yo'q — dars o'zi boshlanadi)
Уро́к начина́ется уро́к — (mantiqan ham, grammatik ham xato)Yodda tuting: agar gapda "nimani?" savoliga javob beruvchi to'g'ridan-to'g'ri obyekt bo'lsa — oddiy fe'l kerak. Agar obyekt yo'q, harakat o'ziga qaytsa yoki predmet o'zi harakat qilsa — qaytim fe'l kerak.
3.6. MUHIM juftliklar: учи́ть / учи́ться va начина́ть / начина́ться
Ikkita juftlik o'zbeklar uchun eng qiyin, chunki o'zbekchada ikkalasi ham "o'qimoq / boshlamoq" deyilishi mumkin. Farqni aniq yodlang:
учи́ть (obyekt bilan) — nimanidir yodlamoq, o'rganmoq:
Я учу́ ру́сский язы́к. — Men rus tilini o'rganaman. (nimani? — язы́к)
Я учу́ слова́. — Men so'zlarni yodlayapman. (nimani? — слова́)учи́ться (obyektsiz) — o'qimoq, ta'lim olmoq (qayerda / kim bo'lib):
Я учу́сь в университе́те. — Men universitetda o'qiyman. (qayerda?)
Я учу́сь хорошо́. — Men yaxshi o'qiyman. (qanday?)Xuddi shu mantiq boshlanish juftligida:
начина́ть (obyekt bilan) — kimdir nimanidir boshlaydi:
Учи́тель начина́ет уро́к. — O'qituvchi darsni boshlaydi. (nimani? — уро́к)начина́ться (obyektsiz) — nimadir o'zi boshlanadi:
Уро́к начина́ется в 9 часо́в. — Dars soat 9 da boshlanadi. (dars o'zi) OBYEKT BOR oddiy fe'l учи́ть, начина́ть
OBYEKT YO'Q qaytim fe'l учи́ться, начина́ться3.7. O'tgan zamon (учи́лся / учи́лась / учи́лись)
O'tgan zamonda qaytim fe'l ham rodga va songa moslashadi (A1 dagi был / была́ / бы́ло kabi), va -ся / -сь oxirda qoladi. Bu yerda ham qoida bir xil: unlidan keyin -сь, undoshdan keyin -ся.
| Kim | Shakl | Qo'shimcha | Misol |
|---|---|---|---|
| erkak (он) | учи́л + ся | undosh "л" | Он учи́лся. |
| ayol (она́) | учи́ла + сь | unli "а" | Она́ учи́лась. |
| o'rta (оно́) | начина́ло + сь | unli "о" | Всё начина́лось. |
| ko'plik (они́) | учи́ли + сь | unli "и" | Мы учи́лись. |
Ра́ньше он учи́лся в шко́ле. — Ilgari u maktabda o'qigan. (erkak -ся)
Ра́ньше она́ учи́лась в шко́ле. — Ilgari u maktabda o'qigan. (ayol -сь)
Мы учи́лись вме́сте. — Biz birga o'qiganmiz. (ko'plik -сь)
Фильм начина́лся в во́семь. — Film soat sakkizda boshlanardi. (erkak род -ся)E'tibor bering: o'tgan zamonda erkak shakli undoshga (-л) tugaydi -ся; ayol, o'rta va ko'plik unliga (-ла, -ло, -ли) tugaydi -сь.
4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)
учи́ться (o'qimoq, ta'lim olmoq):
Я учу́сь в университе́те. — Men universitetda o'qiyman.
Ты у́чишься в шко́ле? — Sen maktabda o'qiysanmi?
Он у́чится на врача́. — U shifokorlikka o'qiyapti.
Мы у́чимся вме́сте. — Biz birga o'qiymiz.
Вы хорошо́ у́читесь. — Siz yaxshi o'qiysiz.
Они́ у́чатся в Москве́. — Ular Moskvada o'qiydilar.занима́ться (shug'ullanmoq):
Я занима́юсь спо́ртом. — Men sport bilan shug'ullanaman.
Ты занима́ешься му́зыкой? — Sen musiqa bilan shug'ullanasanmi?
Она́ занима́ется йо́гой. — U yoga bilan shug'ullanadi.
Мы занима́емся ка́ждый день. — Biz har kuni shug'ullanamiz.
Вы занима́етесь ру́сским языко́м. — Siz rus tili bilan shug'ullanasiz.
Они́ занима́ются та́нцами. — Ular raqs bilan shug'ullanadilar.находи́ться (joylashmoq):
Где нахо́дится метро́? — Metro qayerda joylashgan?
Апте́ка нахо́дится спра́ва. — Dorixona o'ng tomonda joylashgan.
Банк нахо́дится в це́нтре. — Bank markazda joylashgan.
Магази́ны нахо́дятся ря́дом. — Do'konlar yonginada joylashgan.начина́ться (boshlanmoq) va интересова́ться (qiziqmoq):
Уро́к начина́ется в де́вять. — Dars soat to'qqizda boshlanadi.
Кани́кулы начина́ются ско́ро. — Ta'til yaqinda boshlanadi.
Я интересу́юсь исто́рией. — Men tarixga qiziqaman.
Он интересу́ется те́хникой. — U texnikaga qiziqadi.
Чем ты интересу́ешься? — Sen nimaga qiziqasan?E'tibor bering: занима́ться va интересова́ться fe'llaridan keyingi so'z Vosita kelishigida (творительный: спо́ртом, му́зыкой, исто́рией) turadi — buni 5-darsda o'rgangansiz. Bu — shu ikki fe'lning doimiy hamrohi.
5. Talaffuz bo'limi
- -тся va -ться har doim bir xil — "-ца" deb o'qiladi! у́чится /U-chi-tsa/, учи́ться /u-CHI-tsa/. "т" va "с" birlashib qattiq "ц" tovushini beradi. Bu — eng muhim talaffuz qoidasi.
- занима́юсь /za-ni-MA-yus/ — urg'u -ма- da; oxiri "-юсь" = "yus" (yumshoq).
- занима́ется /za-ni-MA-ye-tsa/ — "-ется" = "ye-tsa", yana "ц" tovushi.
- учу́сь /u-CHUS/ — urg'u oxirda; "-чусь" = "chus".
- смея́ться /smi-YA-tsa/ — urg'u "-я-" da; boshidagi urg'usiz "е" "i": "smi-ya-tsa".
- интересу́юсь /in-ti-ri-SU-yus/ — uzun so'z, urg'u -су- da; urg'usiz "е" lar "i" bo'lib ketadi.
Oltin talaffuz qoidasi: yozuvda -тся (он у́чится) yoki -ться (он хо́чет учи́ться) bo'lsa ham — quloqqa ikkalasi ham "-ца". Yozuvda esa farqni savoldan aniqlaysiz: agar fe'l "u nima qiladi?" (что де́лает? — "т" yo'q) ga javob bersa -тся; "nima qilish?" (что де́лать? — "т" bor) ga javob bersa -ться.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| учи́ться | у-чи́ть-ся | o'qimoq (ta'lim olmoq) | Я учу́сь в шко́ле. — Men maktabda o'qiyman. |
| занима́ться | за-ни-ма́ть-ся | shug'ullanmoq | Я занима́юсь спо́ртом. — Sport bilan shug'ullanaman. |
| находи́ться | на-хо-ди́ть-ся | joylashmoq | Банк нахо́дится ря́дом. — Bank yonda. |
| начина́ться | на-чи-на́ть-ся | boshlanmoq | Уро́к начина́ется. — Dars boshlanadi. |
| конча́ться | кон-ча́ть-ся | tugamoq | Фильм конча́ется. — Film tugaydi. |
| интересова́ться | ин-те-ре-со-ва́ть-ся | qiziqmoq | Я интересу́юсь му́зыкой. — Musiqaga qiziqaman. |
| встреча́ться | встре-ча́ть-ся | uchrashmoq | Мы встреча́емся в па́рке. — Parkda uchrashamiz. |
| знако́миться | зна-ко́-мить-ся | tanishmoq | Дава́йте знако́миться. — Keling, tanishaylik. |
| одева́ться | о-де-ва́ть-ся | kiyinmoq | Я бы́стро одева́юсь. — Tez kiyinaman. |
| мы́ться | мы́ть-ся | yuvinmoq | Он мо́ется у́тром. — U ertalab yuvinadi. |
| смея́ться | сме-я́ть-ся | kulmoq | Де́ти смею́тся. — Bolalar kulyaptilar. |
| наде́яться | на-де́-ять-ся | umid qilmoq | Я наде́юсь на тебя́. — Senga umid qilaman. |
| боя́ться | бо-я́ть-ся | qo'rqmoq | Я бою́сь соба́к. — Itlardan qo'rqaman. |
| нра́виться | нра́-вить-ся | yoqmoq | Мне нра́вится му́зыка. — Menga musiqa yoqadi. |
| учи́ть | у-чи́ть | o'rganmoq, yodlamoq | Я учу́ слова́. — So'zlarni yodlayapman. |
| начина́ть | на-чи-на́ть | boshlamoq | Я начина́ю уро́к. — Darsni boshlayapman. |
| спорт | спорт | sport | занима́ться спо́ртом — sport bilan shug'ullanmoq |
| университе́т | у-ни-вер-си-те́т | universitet | Я учу́сь в университе́те. — Universitetda o'qiyman. |
| вме́сте | вме́с-те | birga | Мы у́чимся вме́сте. — Birga o'qiymiz. |
Yodlash qoidasi: har bir qaytim fe'lni "я" shakli bilan birga yodlang — учи́ться я учу́сь, занима́ться я занима́юсь. Shunda gapda darhol to'g'ri ishlata olasiz.
7. Dialog
— Приве́т, Али́! Где ты сейча́с у́чишься? — Salom, Ali! Hozir qayerda o'qiyapsan?
— Я учу́сь в университе́те, на второ́м ку́рсе. — Universitetda, ikkinchi kursda o'qiyapman.
— А чем ты интересу́ешься? — Nimaga qiziqasan?
— Я интересу́юсь исто́рией. А ещё занима́юсь спо́ртом. — Tarixga qiziqaman. Yana sport bilan shug'ullanaman.
— Здо́рово! А где нахо́дится ваш университе́т? — Zo'r! Universitetingiz qayerda joylashgan?
— Он нахо́дится в це́нтре го́рода. — U shahar markazida joylashgan.
— А когда́ начина́ются заня́тия? — Darslar qachon boshlanadi?
— Заня́тия начина́ются в де́вять утра́. — Darslar ertalab soat to'qqizda boshlanadi.
— Мы мо́жем встреча́ться по́сле заня́тий? — Darsdan keyin uchrashib turaylikmi?
— Коне́чно! Я наде́юсь, мы ста́нем друзья́ми. — Albatta! Umid qilaman, do'st bo'lamiz.E'tibor bering: у́чишься, интересу́ешься — "ты" bilan har doim -ешься; начина́ются, занима́юсь, нахо́дится — har birida qo'shimcha oxirda. Dialogni ovoz chiqarib o'qing va har bir "-ться/-тся" ni "-ца" deb ayting.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Qaytim fe'lga tushum obyekt qo'shish: Я начина́юсь уро́к, Он у́чится ру́сский язы́к. Я начина́ю уро́к (oddiy fe'l), Он у́чит ру́сский язы́к. Sabab: obyekt ("darsni", "rus tilini") bo'lsa — oddiy fe'l kerak; "-ся" obyekt olmaydi.
учи́ть va учи́ться ni chalkashtirish: Я учу́ в университе́те, Я учу́сь слова́. Я учу́сь в университе́те (qayerda o'qiyman), Я учу́ слова́ (nimani yodlayman). Sabab: учи́ться = ta'lim olmoq (obyektsiz); учи́ть = yodlamoq (obyekt bilan).
Qo'shimchani noto'g'ri tanlash: я занима́юся, она́ учи́лся. я занима́юсь (unli "ю" dan keyin -сь), она́ учи́лась (ayol -сь). Sabab: unlidan keyin -сь, undoshdan keyin -ся.
Qo'shimchani o'rtaga qo'yish: занима́сья, у́чит-ся-я. занима́ешься, у́чится. Sabab: -ся/-сь doim eng oxirda turadi, tuslanish qo'shimchasidan keyin.
-тся ni "т" va "с" alohida o'qish: у́чит-са emas, "uchi-t-sa". Talaffuzda "у́чи-ца" — "тс" birlashib "ц" bo'ladi. Sabab: bu rus fonetikasining doimiy qoidasi.
Mini-mashq (og'zaki): quyidagi fe'lni "я" va "он" shaklida ayting:
учи́ться я ___ / он ___, занима́ться я ___ / он ___, находи́ться я ___ / он ___
(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. занима́ться fe'lini to'g'ri tuslang:
Я ___ спо́ртом. (shug'ullanaman)
Ты ___ му́зыкой. (shug'ullanasan)
Он ___ йо́гой. (shug'ullanadi)
Мы ___ вме́сте. (shug'ullanamiz)
Вы ___ ру́сским. (shug'ullanasiz)
Они́ ___ та́нцами. (shug'ullanadilar)Mashq 2. To'g'ri qo'shimchani qo'ying (-ся yoki -сь):
я учу́___
она́ учи́ла___
он у́чит___
мы занима́ем___
вы интересу́ете___Mashq 3. учи́ть yoki учи́ться — to'g'risini tanlang:
Я ___ в шко́ле. (o'qiyman)
Я ___ но́вые слова́. (yodlayapman)
Он ___ на инжене́ра. (o'qiyapti)
Мы ___ ру́сский язы́к. (o'rganyapmiz)Mashq 4. начина́ть yoki начина́ться — to'g'risini qo'ying:
Уро́к ___ в 9 часо́в. (boshlanadi)
Учи́тель ___ уро́к. (boshlaydi)
Фильм ___ ве́чером. (boshlanadi)
Я ___ рабо́ту. (boshlayapman)Mashq 5. Qavs ichidagi qaytim fe'lni kerakli shaklga qo'ying:
Где ___ (находи́ться) банк?
Я ___ (интересова́ться) исто́рией.
Де́ти ___ (смея́ться) гро́мко.
Мы ___ (встреча́ться) в па́рке.Mashq 6. O'tgan zamonga qo'ying (rodga e'tibor bering):
Он ___ (учи́ться) в Москве́.
Она́ ___ (учи́ться) в Ташке́нте.
Мы ___ (учи́ться) вме́сте.
Фильм ___ (начина́ться) по́здно.Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
Я начина́юсь уро́к.
Она́ учи́лся в шко́ле.
Я занима́юся спо́ртом.
Он у́чится ру́сский язы́к.Mashq 8. Savolga to'liq gap bilan javob bering (ruschada):
Где ты у́чишься? (— Men universitetda o'qiyman.)
Чем ты интересу́ешься? (— Men sportga qiziqaman.)
Когда́ начина́ется уро́к? (— Dars soat to'qqizda boshlanadi.)10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Tuslash mashqi: Wisar AIdan 6 ta qaytim fe'l (masalan учи́ться, занима́ться, встреча́ться, боя́ться, наде́яться, находи́ться) berishni so'rang; har birini oltala shaxsda ovoz chiqarib tuslang. AI qo'shimcha (-ся/-сь) va urg'uni tekshirsin.
- O'zingiz haqingizda: kunlik hayotingiz haqida 5 ta gap yozing — Я учу́сь... Я занима́юсь... Я интересу́юсь... Я встреча́юсь... Я наде́юсь... — keyin AIdan tekshirishni so'rang.
- Juftlikni farqlash: AIdan учи́ть/учи́ться va начина́ть/начина́ться aralash 8 ta gap berishni so'rang; har birida to'g'ri fe'lni tanlang va nega shu ekanini (obyekt bor/yo'q) tushuntiring.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): учи́ться я учу́сь / он у́чится; занима́ться я занима́юсь / он занима́ется; находи́ться я нахожу́сь / он нахо́дится.
Mashq 1: Я занима́юсь; Ты занима́ешься; Он занима́ется; Мы занима́емся; Вы занима́етесь; Они́ занима́ются.
Mashq 2: учу́сь (unli); учи́лась (unli); у́чится (undosh); занима́емся (undosh); интересу́етесь (unli).
Mashq 3: Я учу́сь в шко́ле; Я учу́ но́вые слова́; Он у́чится на инжене́ра; Мы у́чим ру́сский язы́к.
Mashq 4: Уро́к начина́ется; Учи́тель начина́ет уро́к; Фильм начина́ется; Я начина́ю рабо́ту.
Mashq 5: Где нахо́дится банк?; Я интересу́юсь исто́рией; Де́ти смею́тся гро́мко; Мы встреча́емся в па́рке.
Mashq 6: Он учи́лся в Москве́; Она́ учи́лась в Ташке́нте; Мы учи́лись вме́сте; Фильм начина́лся по́здно.
Mashq 7: Я начина́ю уро́к (obyekt bor oddiy fe'l); Она́ учи́лась в шко́ле (ayol -сь); Я занима́юсь спо́ртом (unlidan keyin -сь); Он у́чит ру́сский язы́к (obyekt bor oddiy fe'l).
Mashq 8 (namuna javoblar): — Я учу́сь в университе́те. / — Я интересу́юсь спо́ртом. / — Уро́к начина́ется в де́вять часо́в.
12. Xulosa va keyingi dars
- Qaytim fe'l — oxirida -ся / -сь qo'shimchasi bo'lgan fe'l; bu qo'shimcha aslida себя́ ("o'zini") dan kelib chiqqan.
- Qo'shimcha tanlash: unlidan keyin -сь, undoshdan (va -ь dan) keyin -ся. Qo'shimcha doim eng oxirda turadi.
- Tuslash: avval oddiy fe'lni tuslaysiz, so'ng har shaklga -ся/-сь qo'shasiz: занима́юсь, занима́ешься, занима́ется, занима́емся, занима́етесь, занима́ются.
- Ma'no turlari: o'zlik (мы́ться), o'zaro (встреча́ться), faqat -ся bilan (смея́ться, боя́ться), holat/jarayon (начина́ться, находи́ться).
- Eng muhim qoida: qaytim fe'l tushum obyekt olmaydi. Obyekt bo'lsa — oddiy fe'l: учи́ть слова́ / начина́ть уро́к; obyektsiz — qaytim: учи́ться / начина́ться.
- O'tgan zamon: учи́лся (erkak), учи́лась (ayol), учи́лись (ko'plik).
- Talaffuz: -тся va -ться ikkalasi ham "-ца" deb o'qiladi.
Keyingi dars — A2 — 16-dars: Dativ konstruksiyalar (мне нра́вится, мне на́до, ско́лько тебе́ лет). Bu darsda нра́виться qaytim fe'li bilan tanishdingiz — u yerda "menga yoqadi" (мне нра́вится) deb aytilishini ko'rdingiz. Keyingi darsda aynan shu jo'nalish kelishigidagi shaxs (мне, тебе́, ему́) + fe'l konstruksiyalarini — мне ну́жно, мне на́до, мне хо́лодно, ско́лько тебе́ лет? — chuqur o'rganamiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!