A2 — 24-dars: Bog'lovchilar (сою́зы) — qo'shma gap qurish
A2 — ELEMENTAR · 24-dars
1. Dars nomi va maqsad
Shu paytgacha siz asosan sodda gaplar tuzib keldingiz: Я рабо́таю (ishlayapman), Я был бо́лен (kasal edim), Бу́дет дождь (yomg'ir bo'ladi). Har biri — bitta tugallangan fikr. Endi ikki yoki undan ortiq sodda gapni bir-biriga bog'lab, ular orasidagi mantiqiy aloqani ko'rsatishni o'rganamiz: bir voqea nega ikkinchisiga sabab bo'ldi, qaysi shartda sodir bo'ladi, qachon yuz beradi, qanday maqsadda qilinadi. Buni bog'lovchilar (сою́зы — soyuzy) bajaradi.
Misolni solishtiring. Ikki alohida fikr: Я не пришёл. Я был бо́лен ("Kelmadim. Kasal edim"). Bu — quruq, uzuq-yuluq. Endi ularni bog'lovchi bilan ulaymiz: Я не пришёл, потому́ что был бо́лен ("Kelmadim, chunki kasal edim"). Bir og'iz so'z — потому́ что — ikki fikrni sabab-natija zanjiriga bog'ladi, gap tirik va tabiiy bo'ldi. Ana shu bog'lovchilar — sizning nutqingizni "bolalarcha qisqa gaplar"dan "kattalarcha bog'langan fikr"ga o'tkazadigan ko'prik.
Bu darsda siz eng ko'p ishlatiladigan yettita bog'lovchini o'rganasiz, ularni ma'nosiga qarab guruhlab: sabab (потому́ что — chunki, поэ́тому — shuning uchun), shart (е́сли — agar), payt (когда́ — qachonki), maqsad (что́бы — uchun), to'ldiruv (что — ...ligini, deb), zidlik (хотя́ — garchi). Har biri gapga o'z "rangini" beradi.
Va bitta juda muhim texnik qoidani ham o'zlashtirasiz — vergul qoidasi. Rus tilida ergash gap (bog'lovchidan boshlanadigan qism) deyarli doim vergul bilan ajratiladi. Bu — o'zbek tilidan farqli, mexanik, lekin istisnosiz qoida. Dars oxirida siz sodda gaplarni erkin bog'lab, sabab, shart, maqsad va payt munosabatlarini to'g'ri ifodalay olasiz.
2. Avvalgi darsdan takror (е́сли бы — shartli mayl)
O'tgan darsda (23-dars) siz shartli mayl bilan tanishdingiz — бы zarrasi orqali real bo'lmagan shartni ifodaladingiz:
- Е́сли бы у меня́ бы́ло вре́мя, я пошёл бы в кино́. — Agar vaqtim bo'lganida (lekin yo'q), kinoga borardim.
- Bu yerda shart bajarilmaydi — vaqt yo'q, shuning uchun kino ham yo'q. Ikkala qismda ham бы turadi.
Bugun biz aynan shu е́сли ni, lekin бы SIZ — ya'ni real, bajarilishi mumkin shart ma'nosida ishlatamiz:
| Shart turi | Misol | Ma'no | |
|---|---|---|---|
| Real (bugun) | е́сли (бы siz) | Е́сли бу́дет вре́мя, приду́. | Vaqt bo'lsa, kelaman. (mumkin) |
| Real bo'lmagan (23-dars) | е́сли бы | Е́сли бы бы́ло вре́мя, пришёл бы. | Vaqt bo'lganida, kelardim. (yo'q) |
Muhim bog'lanish: е́сли ikki xil ishlaydi. бы bilan — xayoliy shart ("bo'lganida"); быsiz — real shart ("bo'lsa"). Bugun asosan real е́сли ni o'rganamiz. Ikkalasini yonma-yon ko'rish farqni mustahkamlaydi.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Bog'lovchi nima? Sodda gap va qo'shma gap
Sodda gap — bitta grammatik asosga (ega + kesim) ega bo'lgan tugallangan fikr: Я был бо́лен (Men kasal edim). Qo'shma gap — ikki (yoki undan ko'p) sodda gapning bir butunga bog'langani: Я не пришёл, потому́ что был бо́лен. Bu ikkini bog'lab turgan so'z — bog'lovchi (сою́з).
[SODDA GAP 1] + BOG'LOVCHI + [SODDA GAP 2] = QO'SHMA GAP
Я не пришёл + потому́ что + был бо́лен = Kelmadim, chunki kasal edimBog'lovchi shunchaki "yopishtiruvchi" emas — u ikki fikr orasidagi munosabat turini aytadi: sababmi, shartmi, maqsadmi, paytmi. Shu bois ularni ma'nosiga qarab o'rganamiz.
Muhim tushuncha: bog'lovchidan boshlanadigan, o'zi mustaqil turolmaydigan qismni ergash gap deymiz. ...потому́ что был бо́лен — o'zicha to'liq fikr emas, u bosh gapga ("Я не пришёл") tayanadi. Bu tushuncha vergul qoidasini tushunish uchun kerak bo'ladi (3.8-bo'lim).
3.2. SABAB — потому́ что (chunki)
потому́ что = o'zbekcha "chunki". Bog'lovchidan keyin sabab keladi. Tuzilishi o'zbekchaga aynan mos:
[NATIJA], потому́ что [SABAB]
Я не пришёл, потому́ что был бо́лен.
Kelmadim, chunki kasal edim.Ya'ni: avval natija (nima bo'ldi), keyin потому́ что, keyin sabab (nima uchun). Yana misollar:
Я не пришёл, потому́ что был бо́лен. — Kelmadim, chunki kasal edim.
Он опозда́л, потому́ что проспа́л. — U kechikdi, chunki uxlab qoldi.
Я не купи́л э́то, потому́ что до́рого. — Buni sotib olmadim, chunki qimmat.
Она́ ра́да, потому́ что сдала́ экза́мен. — U xursand, chunki imtihon topshirdi.Savolga javob: потому́ что — почему́? ("nega?") savoliga javob beradi. — Почему́ ты не пришёл? — Потому́ что был бо́лен. E'tibor bering: qisqa javobda gap to'g'ridan-to'g'ri Потому́ что... bilan boshlanishi mumkin.
3.3. SABAB — поэ́тому (shuning uchun) va uning потому́ что dan farqi
поэ́тому = o'zbekcha "shuning uchun". U ham sabab-natija bog'laydi, LEKIN tartibi teskari: avval sabab, keyin поэ́тому, keyin natija.
[SABAB], поэ́тому [NATIJA]
Я был бо́лен, поэ́тому не пришёл.
Kasal edim, shuning uchun kelmadim.Bu — bugungi darsning eng muhim farqi. Bir xil fikrni ikki bog'lovchi bilan aytish mumkin, faqat qismlar o'rin almashadi:
Я не пришёл, потому́ что был бо́лен. NATIJA + потому́ что + SABAB
Я был бо́лен, поэ́тому не пришёл. SABAB + поэ́тому + NATIJAIkkalasi ham bir xil ma'noni beradi ("kasal edim kelmadim"), faqat urg'u va tartib boshqa. Solishtirish jadvali:
| Bog'lovchi | O'zbekcha | Tartib | Misol |
|---|---|---|---|
| потому́ что | chunki | natija sabab | Я уста́л, потому́ что мно́го рабо́тал. |
| поэ́тому | shuning uchun | sabab natija | Я мно́го рабо́тал, поэ́тому уста́л. |
Бы́ло хо́лодно, поэ́тому я наде́л ку́ртку. — Sovuq edi, shuning uchun kurtka kiydim.
Магази́н был закры́т, поэ́тому я ушёл. — Do'kon yopiq edi, shuning uchun ketdim.
Он хорошо́ учи́лся, поэ́тому сдал экза́мен. — U yaxshi o'qidi, shuning uchun imtihon topshirdi.Kalit qoida: o'zingizga savol bering — sabab oldindami yoki keyinmi? Sabab oldinda bo'lsa поэ́тому. Sabab keyinda bo'lsa потому́ что. Buni chalkashtirmaslik uchun: потому́ что ("что" bor) — sabab so'ng keladi; поэ́тому — sabab avval.
3.4. SHART — е́сли (agar)
е́сли = o'zbekcha "agar". Shartni ifodalaydi: bir narsa bo'lsa, ikkinchisi bo'ladi. Real, bajarilishi mumkin shart uchun (23-darsdagi е́сли бы — xayoliy shart edi):
Е́сли [SHART], [NATIJA]
Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́.
Agar vaqt bo'lsa, kelaman.Diqqat: rus tilida shart qismida ko'pincha kelasi zamon (бу́дет) ishlatiladi, o'zbekcha "bo'lsa" (hozirgi shakl) bilan tarjima qilinsa ham:
Е́сли бу́дет дождь, я оста́нусь до́ма. — Yomg'ir bo'lsa, uyda qolaman.
Е́сли ты хо́чешь, пойдём в кино́. — Xohlasang, kinoga boramiz.
Е́сли уви́дишь Ива́на, переда́й приве́т. — Ivanni ko'rsang, salom ayt.
Е́сли не спеши́шь, вы́пьем ко́фе. — Shoshmayotgan bo'lsang, kofe ichamiz.е́сли ergash gapi bosh gapdan keyin ham kelishi mumkin: Я приду́, е́сли бу́дет вре́мя. (Kelaman, agar vaqt bo'lsa.) Ma'no o'zgarmaydi.
3.5. PAYT — когда́ (qachonki)
когда́ = o'zbekcha "qachonki / ...ganda". Ikki voqeaning vaqt bo'yicha aloqasini bog'laydi:
Когда́ [VAQT/VOQEA], [ASOSIY VOQEA]
Когда́ я пришёл, он спал.
Men kelganimda, u uxlab yotardi.Когда́ я был ма́леньким, я жил в дере́вне. — Kichkina bo'lganimda, qishloqda yashardim.
Когда́ бу́дет ле́то, мы пое́дем на мо́ре. — Yoz bo'lganda, dengizga boramiz.
Позвони́ мне, когда́ придёшь домо́й. — Uyga kelganingda menga qo'ng'iroq qil.
Когда́ идёт дождь, я чита́ю кни́ги. — Yomg'ir yog'ayotganda, kitob o'qiyman.когда́ ikki vazifada: когда́ — ham savol so'zi ("qachon?"), ham bog'lovchi ("qachonki"). Savol: Когда́ ты придёшь? (Qachon kelasan?). Bog'lovchi: Позвони́, когда́ придёшь (Kelganingda qo'ng'iroq qil). Ikkinchisida savol emas — u ikki gapni bog'laydi.
3.6. MAQSAD — что́бы (uchun / deb)
что́бы = o'zbekcha "...uchun / ...deb" — maqsadni bildiradi (nima maqsadda?). Bu bog'lovchining ikki xil ishlatilishi bor, ular orasidagi farq — eng nozik nuqta, uni yaxshi tushuning:
A) Bir ega bo'lsa (kim o'qisa, o'sha biladi) что́бы + INFINITIV (noaniq shakl):
Я учу́ ру́сский, что́бы говори́ть свобо́дно.
— Erkin gapirish uchun rus tilini o'rganyapman.
(o'qiyotgan HAM men, gapiradigan HAM men что́бы + говори́ть, infinitiv)B) Ikki xil ega bo'lsa (men xohlayman, lekin BOSHQA kishi qilsin) что́бы + O'TGAN ZAMON shakli:
Я хочу́, что́бы ты пришёл.
— Sen kelishingni xohlayman.
(xohlayotgan — men, keladigan — sen что́бы + пришёл, o'tgan zamon shakli!)Ya'ni:
Bir ega: [ega] ..., что́бы + INFINITIV Я чита́ю, что́бы знать.
Ikki ega: [ega1] ..., что́бы + [ega2] O'TGAN Я хочу́, что́бы он знал.Diqqat: B holatdagi пришёл, знал — o'tgan zamon emas! (o'tmish haqida emas). Bu — что́бы dan keyin talab qilinadigan maxsus shakl, aynan бы zarrasi ichida borligi uchun (что́бы = что + бы). Yana misollar:
Я рабо́таю, что́бы жить. — Yashash uchun ishlayman. (bir ega infinitiv)
Она́ пришла́, что́бы помо́чь. — U yordam berish uchun keldi. (bir ega infinitiv)
Мы у́чимся, что́бы найти́ хоро́шую рабо́ту. — Yaxshi ish topish uchun o'qiyapmiz. (bir ega)
Учи́тель хо́чет, что́бы мы чита́ли. — O'qituvchi biz o'qishimizni xohlaydi. (ikki ega o'tgan)
Роди́тели хотя́т, что́бы я стал врачо́м. — Ota-onam shifokor bo'lishimni xohlaydi. (ikki ega)Nazorat savoli: что́бы dan keyin kim harakat qiladi? Bosh gapdagi ega bilan bir bo'lsa infinitiv (говори́ть, знать). Boshqa kishi bo'lsa o'tgan shakl (говори́л, знал). Bu — mexanik, aniq qoida.
3.7. TO'LDIRUV — что (...ligini, deb)
что (urg'usiz!) = o'zbekcha "...ligini / deb / ...ini". Fikr, gap, bilishni bildiruvchi fe'llardan keyin (ду́мать — o'ylamoq, знать — bilmoq, говори́ть — aytmoq, ви́деть — ko'rmoq) ikkinchi gapni ulaydi:
[FIKR FE'LI], что [FIKR MAZMUNI]
Я ду́маю, что он до́ма.
O'ylashimcha, u uyda. (u uydaLIGINI o'ylayman)Я ду́маю, что э́то пра́вда. — Menimcha, bu rost. (rostLIGINI o'ylayman)
Он сказа́л, что придёт за́втра. — U ertaga kelishini aytdi.
Я зна́ю, что ты прав. — Sen haqligingni bilaman.
Я ви́жу, что ты уста́л. — Charchaganingni ko'ryapman.
Хорошо́, что ты пришёл. — Kelganing yaxshi bo'ldi.MUHIM — ikki xil "что": что ikki butunlay boshqa vazifada keladi, ularni farqlang:
| что | Ma'no | Misol | |
|---|---|---|---|
| Savol so'zi | что́ (urg'uli) | nima? | Что́ ты де́лаешь? — Nima qilyapsan? |
| Bog'lovchi | что (urg'usiz) | ...ligini / deb | Я зна́ю, что ты здесь. — Bu yerdaligingni bilaman. |
Что́ он сказа́л? — U NIMA dedi? (savol — urg'uli что́)
Я зна́ю, что он сказа́л. — U aytgan narsaNI bilaman. / Aytdi DEB bilaman. (bog'lovchi)Farqni ajratish: что savol bo'lsa, uning o'rniga "nima" qo'yib bo'ladi (Что́ это? = "Bu nima?"). Bog'lovchi bo'lsa, u ikki gapni ulaydi va oldida vergul turadi (Я зна́ю, что...). Talaffuzda ham farq bor: savol что́ urg'uli va aniq, bog'lovchi что urg'usiz, tez o'tib ketadi.
3.8. ZIDLIK — хотя́ (garchi) va VERGUL QOIDASI
хотя́ = o'zbekcha "garchi / ...sa-da" — kutilmagan zidlikni bildiradi (bir narsa bo'lsa ham, boshqasi teskari):
Он пришёл, хотя́ был бо́лен. — U keldi, garchi kasal bo'lsa-da.
Хотя́ бы́ло по́здно, мы гуля́ли. — Kech bo'lsa-da, sayr qildik.
Я по́нял, хотя́ он говори́л бы́стро. — Tez gapirsa ham, tushundim.VERGUL QOIDASI — bugungi darsning texnik yuragi:
Rus tilida bog'lovchi qo'shgan ergash gap DOIM vergul bilan ajratiladi. Bu — istisnosiz, mexanik qoida. Vergul bog'lovchidan oldin turadi:
Я не пришёл ▸,◂ потому́ что был бо́лен.
Я ду́маю ▸,◂ что он до́ма.
Позвони́ мне ▸,◂ когда́ придёшь.
Я учу́сь ▸,◂ что́бы знать.Agar ergash gap oldinda kelsa, vergul ikki qism orasiga qo'yiladi:
Е́сли бу́дет вре́мя ▸,◂ я приду́.
Когда́ я пришёл ▸,◂ он спал.
Хотя́ бы́ло по́здно ▸,◂ мы гуля́ли.DIQQAT — o'zbek tilidan asosiy farq: o'zbek tilida "chunki", "agar", "shuning uchun" oldida vergul har doim ham qo'yilmaydi. Rus tilida esa — DOIM qo'yiladi, istisnosiz. Я ду́маю,* что...* — vergulsiz yozsangiz, bu xato. Qoidani mexanik yodlang: bog'lovchi = vergul. Har bir что, потому́ что, е́сли, когда́, что́бы, хотя́ oldida (yoki ergash gap oldinda bo'lsa — orasida) vergul.
3.9. Barcha bog'lovchilar — jamlangan jadval
| Bog'lovchi | O'zbekcha | Munosabat | Namuna |
|---|---|---|---|
| потому́ что | chunki | sabab (keyin) | Не пришёл, потому́ что бо́лен. |
| поэ́тому | shuning uchun | sabab (oldin) | Был бо́лен, поэ́тому не пришёл. |
| е́сли | agar | shart | Е́сли бу́дет вре́мя, приду́. |
| когда́ | qachonki | payt | Когда́ пришёл, он спал. |
| что́бы | uchun / deb | maqsad | Учу́сь, что́бы знать. |
| что | ...ligini / deb | to'ldiruv | Ду́маю, что он до́ма. |
| хотя́ | garchi | zidlik | Пришёл, хотя́ бо́лен. |
4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)
SABAB — потому́ что (natija sabab):
Я не пришёл, потому́ что был бо́лен. — Kelmadim, chunki kasal edim.
Она́ пла́чет, потому́ что потеря́ла ключи́. — U yig'layapti, chunki kalitini yo'qotdi.
Мы оста́лись до́ма, потому́ что шёл дождь. — Uyda qoldik, chunki yomg'ir yog'ardi.SABAB — поэ́тому (sabab natija):
Я был бо́лен, поэ́тому не пришёл. — Kasal edim, shuning uchun kelmadim.
Шёл дождь, поэ́тому мы оста́лись до́ма. — Yomg'ir yog'ardi, shuning uchun uyda qoldik.
Он не учи́лся, поэ́тому не сдал экза́мен. — O'qimadi, shuning uchun imtihon topshirmadi.SHART — е́сли (agar):
Е́сли бу́дет вре́мя, я тебе́ помогу́. — Vaqt bo'lsa, senga yordam beraman.
Е́сли ты уста́л, отдохни́. — Charchagan bo'lsang, dam ol.
Е́сли за́втра со́лнце, пойдём в парк. — Ertaga quyoshli bo'lsa, parkka boramiz.PAYT — когда́ (qachonki):
Когда́ я пришёл домо́й, все спа́ли. — Uyga kelganimda, hamma uxlar edi.
Когда́ ко́нчится дождь, мы вы́йдем. — Yomg'ir tugagach, chiqamiz.
Я был рад, когда́ уви́дел тебя́. — Seni ko'rganimda xursand bo'ldim.MAQSAD — что́бы (uchun / deb):
Я мно́го рабо́таю, что́бы купи́ть маши́ну. — Mashina olish uchun ko'p ishlayman. (bir ega)
Она́ пришла́, что́бы поговори́ть со мной. — U men bilan gaplashish uchun keldi. (bir ega)
Я хочу́, что́бы ты был сча́стлив. — Baxtli bo'lishingni xohlayman. (ikki ega был)
Ма́ма про́сит, что́бы я помы́л посу́ду. — Onam idish yuvishimni so'rayapti. (ikki ega помы́л)TO'LDIRUV — что (...ligini):
Я ду́маю, что за́втра бу́дет тепло́. — Menimcha, ertaga issiq bo'ladi.
Он сказа́л, что не смо́жет прийти́. — U kelolmasligini aytdi.
Я наде́юсь, что всё бу́дет хорошо́. — Hammasi yaxshi bo'lishiga umid qilaman.ZIDLIK — хотя́ (garchi):
Он пошёл на рабо́ту, хотя́ был бо́лен. — U ishga bordi, garchi kasal bo'lsa-da.
Хотя́ бы́ло хо́лодно, де́ти игра́ли на у́лице. — Sovuq bo'lsa-da, bolalar ko'chada o'ynardi.E'tibor bering: har bir misolda bog'lovchidan oldin vergul (yoki ergash gap oldinda bo'lsa — orasida vergul) turibdi. Bu — istisnosiz. O'qiyotganda vergullarga alohida qarang, ular qoidani mustahkamlaydi.
5. Talaffuz bo'limi
- потому́ что /pa-ta-MU shta/ — urg'u -му da (uchinchi bo'g'in). MUHIM: что bu yerda "shto" emas, "shta" o'qiladi — urg'usiz "о" "a". Butun ibora bir oqimda: "patamú-shta".
- поэ́тому /pa-E-ta-mu/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda (-э-): "paétamu". "поэ" qismini "pa-e" deb ajratib boshlang.
- е́сли /YES-li/ — urg'u boshda; "е" so'z boshida "ye" bo'lib o'qiladi: "yésli".
- когда́ /kag-DA/ — urg'u oxirda; urg'usiz "о" "a": "kagdá", "kogda" emas.
- что́бы /SHTO-bı/ — urg'u boshda (што́-); bu yerda что urg'uli, shuning uchun "што" (aniq "o"). бы urg'usiz, ergashadi: "shtó-bı".
- что (bog'lovchi) /shta/ — urg'usiz, tez: "shta". Solishtiring: что́ (savol) /shto/ — urg'uli, aniq "shto".
- хотя́ /xa-TYA/ — urg'u oxirda; "хо" urg'usiz "xa": "xatyá".
Urg'u — muhim eslatma: что so'zi ikki xil o'qiladi! Bog'lovchi что — urg'usiz "shta" (Я ду́маю, что... "dúmayu-shta"). Savol что́ — urg'uli "shto" (Что́ э́то? "shto éta?"). Yana: потому́ что ichidagi что ham urg'usiz "shta". Bir "ч" harfi ikki tovush — kontekstga qarab tinglang.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| потому́ что | по-то-му́ что | chunki | Не пришёл, потому́ что бо́лен. — Kelmadim, chunki kasal. |
| поэ́тому | по-э́-то-му | shuning uchun | Был бо́лен, поэ́тому не пришёл. — Kasal edim, shuning uchun kelmadim. |
| е́сли | е́с-ли | agar | Е́сли бу́дет вре́мя, приду́. — Vaqt bo'lsa, kelaman. |
| когда́ | ког-да́ | qachonki / ...ganda | Когда́ пришёл, он спал. — Kelganimda, u uxlardi. |
| что́бы | что́-бы | uchun / deb (maqsad) | Учу́сь, что́бы знать. — Bilish uchun o'qiyman. |
| что | что | ...ligini / deb | Ду́маю, что он до́ма. — Menimcha, u uyda. |
| хотя́ | хо-тя́ | garchi / ...sa-da | Пришёл, хотя́ бо́лен. — Keldi, kasal bo'lsa-da. |
| сою́з | со-ю́з | bog'lovchi | «Е́сли» — сою́з. — "Agar" — bog'lovchi. |
| бо́лен | бо́-лен | kasal (erkak, qisqa shakl) | Я был бо́лен. — Kasal edim. |
| проспа́ть | про-спа́ть | uxlab qolmoq | Он проспа́л. — Uxlab qoldi. |
| опозда́ть | о-поз-да́ть | kechikmoq | Я опозда́л. — Kechikdim. |
| наде́яться | на-де́-ять-ся | umid qilmoq | Наде́юсь, что всё хорошо́. — Hammasi yaxshi deb umid qilaman. |
| потеря́ть | по-те-ря́ть | yo'qotmoq | Я потеря́л ключи́. — Kalitni yo'qotdim. |
| помо́чь | по-мо́чь | yordam bermoq | Она́ пришла́, что́бы помо́чь. — Yordam berish uchun keldi. |
| свобо́дно | сво-бо́д-но | erkin / ravon | Говорю́ свобо́дно. — Ravon gapiraman. |
| пра́вда | пра́в-да | rost / haqiqat | Ду́маю, что э́то пра́вда. — Menimcha, bu rost. |
Yodlash qoidasi: bog'lovchilarni juftlab, ma'no bo'yicha yodlang: sabab — потому́ что / поэ́тому (birga, tartibiga qarab); maqsad — что́бы; to'ldiruv — что. Va bitta oltin qoidani: har bir bog'lovchi oldida vergul. Bu ikki blok — dars mazmunining asosi.
7. Dialog
— Приве́т! Почему́ ты не был на уро́ке вчера́? — Salom! Nega kecha darsda bo'lmading?
— Я не пришёл, потому́ что был бо́лен. — Kelmadim, chunki kasal edim.
— Жаль. А сего́дня как ты? — Achinarli. Bugun ahvoling qanday?
— Уже́ лу́чше. Поэ́тому я реши́л прийти́. — Yaxshiroq. Shuning uchun kelishga qaror qildim.
— Хорошо́, что ты здесь! Ты зна́ешь, что за́втра тест? — Kelganing yaxshi! Ertaga test borligini bilasanmi?
— Да, зна́ю. Поэ́тому я мно́го занима́юсь. — Ha, bilaman. Shuning uchun ko'p shug'ullanyapman.
— Е́сли хо́чешь, мы мо́жем зани́маться вме́сте. — Xohlasang, birga shug'ullansak bo'ladi.
— Отли́чно! Я как раз хоте́л, что́бы ты помо́г. — Zo'r! Aynan sen yordam berishingni xohlagandim.
— Договори́лись. Когда́ ко́нчится уро́к, пойдём в библиоте́ку. — Kelishdik. Dars tugagach, kutubxonaga boramiz.
— Дава́й! Хотя́ я уста́л, я хочу́ сдать тест хорошо́. — Kelishdik! Charchagan bo'lsam-da, testni yaxshi topshirmoqchiman.E'tibor bering: bir dialogda deyarli barcha bog'lovchilar ishlatildi — потому́ что (sabab), поэ́тому (natija), что (to'ldiruv: "test borligini"), е́сли (shart), что́бы (maqsad: "yordam berishingni"), когда́ (payt), хотя́ (zidlik). Har birining oldida vergul turibdi. что́бы ты помо́г — ikki ega (men xohladim, sen yordam ber) o'tgan shakl помо́г.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
потому́ что va поэ́тому ni chalkashtirish: Я был бо́лен, потому́ что не пришёл (teskari mantiq!). Я был бо́лен, поэ́тому не пришёл. Sabab: sabab oldinda (kasal edim) поэ́тому; sabab keyinda bo'lganda потому́ что. Mantiqni tekshiring: qaysi qism sabab, qaysi natija?
Bog'lovchi oldida vergul qo'ymaslik: Я ду́маю что он до́ма. / Приду́ е́сли бу́дет вре́мя. Я ду́маю, что он до́ма. / Приду́, е́сли бу́дет вре́мя. Sabab: rus tilida ergash gap doim vergul bilan ajratiladi — istisnosiz. Bog'lovchi = vergul.
что́бы dan keyin ikki ega bo'lsa infinitiv ishlatish: Я хочу́, что́бы ты прийти́. Я хочу́, что́бы ты пришёл. Sabab: ega boshqa (men xohlayman, sen kelasan) что́бы + o'tgan shakl (пришёл), infinitiv emas. Infinitiv faqat bir ega bo'lganda: Я хочу́ прийти́ (bunda что́бы ishlatilmaydi).
Savol что́ va bog'lovchi что ni farqlamaslik / bog'lovchi что ni tushirib qoldirish: Я зна́ю ты прав. Я зна́ю, что ты прав. Sabab: o'zbekchada "bilaman haqligingni" — bog'lovchisiz mumkin, lekin rus tilida что shart va oldida vergul turadi.
потому́ что ni to'liq gap boshida ishlatish: Потому́ что был бо́лен, я не пришёл. Я не пришёл, потому́ что был бо́лен. Sabab: потому́ что ergash gapi bosh gapdan keyin keladi. Gap boshida faqat qisqa javobda mumkin: — Почему́? — Потому́ что бо́лен.
Mini-mashq (og'zaki): quyidagi ikki sodda gapni ikki xil bog'lang — avval потому́ что, keyin поэ́тому bilan:
Бы́ло хо́лодно. / Я наде́л ку́ртку.
(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Mos bog'lovchini qo'ying (потому́ что / поэ́тому):
Я уста́л, ___ мно́го рабо́тал.
Шёл дождь, ___ мы оста́лись до́ма.
Он не сдал экза́мен, ___ не учи́лся.
Магази́н был закры́т, ___ я не купи́л хлеб.Mashq 2. Bog'lovchini tanlang (е́сли / когда́ / хотя́):
___ бу́дет вре́мя, я позвоню́.
___ я пришёл, все уже́ спа́ли.
Он пришёл, ___ был бо́лен.
___ ты хо́чешь, пойдём гуля́ть.Mashq 3. что́бы + to'g'ri shakl — infinitiv (bir ega) yoki o'tgan shakl (ikki ega)?
Я учу́сь, что́бы ___ (знать) ру́сский.
Ма́ма хо́чет, что́бы я ___ (помы́ть) посу́ду.
Она́ пришла́, что́бы ___ (помо́чь).
Учи́тель про́сит, что́бы мы ___ (чита́ть) гро́мче.Mashq 4. что́ (savol) yoki что (bog'lovchi)? Farqlang va vergul kerakmi belgilang:
___ ты де́лаешь?
Я ду́маю ___ он прав.
___ он сказа́л?
Я зна́ю ___ ты за́нят.Mashq 5. Ikki sodda gapni bitta qo'shma gapga bog'lang (qavsdagi bog'lovchi bilan), vergulni unutmang:
Я не пришёл. Я был бо́лен. (потому́ что)
Бу́дет со́лнце. Мы пойдём в парк. (е́сли)
Я пришёл домо́й. Все спа́ли. (когда́)
Я рабо́таю. Я хочу́ купи́ть маши́ну. (что́бы)Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
Я ду́маю что он до́ма.
Я был бо́лен, потому́ что не пришёл.
Я хочу́, что́бы ты прийти́.
Приду́ е́сли бу́дет вре́мя.Mashq 7. Savolga to'liq javob bering (ruschada, bog'lovchi ishlating):
Почему́ ты не пришёл? (— chunki kasal edim)
Что ты ду́маешь о пого́де? (— menimcha, ertaga issiq bo'ladi)
Заче́м ты у́чишь ру́сский? (— erkin gapirish uchun)10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Sabab mashqi: Wisar AIdan sizga 6 ta "sabab-natija" juftligini berishni so'rang (masalan: Бы́ло хо́лодно / я наде́л ку́ртку). Har birini ikki xil bog'lang — avval потому́ что, keyin поэ́тому bilan — va tartibga to'g'ri e'tibor bering. AI mantiq va vergulni tekshirsin.
- что́бы roli: AIdan 5 ta jumla boshi berishni so'rang (masalan Я учу́сь..., Ма́ма хо́чет..., Я пришёл...), siz har birini что́бы bilan yakunlang. Har safar o'zingizdan so'rang: bir ega ( infinitiv) yoki ikki ega ( o'tgan shakl)? AI shaklni tekshirsin.
- Vergul mashqi: AIdan vergullari olib tashlangan 6 ta qo'shma gap berishni so'rang; siz har biriga to'g'ri joyga vergul qo'ying va bog'lovchini toping. Keyin AIdan bir kichik hikoya (5-6 gap) tuzib berishni so'rang — unda потому́ что, е́сли, когда́, что́бы, хотя́ bog'lovchilari bo'lsin — va uni ovoz chiqarib o'qing.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): Бы́ло хо́лодно, поэ́тому я наде́л ку́ртку. / Я наде́л ку́ртку, потому́ что бы́ло хо́лодно.
Mashq 1: Я уста́л, потому́ что мно́го рабо́тал; Шёл дождь, поэ́тому мы оста́лись до́ма; Он не сдал экза́мен, потому́ что не учи́лся; Магази́н был закры́т, поэ́тому я не купи́л хлеб.
Mashq 2: Е́сли бу́дет вре́мя, я позвоню́; Когда́ я пришёл, все уже́ спа́ли; Он пришёл, хотя́ был бо́лен; Е́сли ты хо́чешь, пойдём гуля́ть.
Mashq 3: Я учу́сь, что́бы знать ру́сский (bir ega infinitiv); Ма́ма хо́чет, что́бы я помы́л посу́ду (ikki ega o'tgan); Она́ пришла́, что́бы помо́чь (bir ega infinitiv); Учи́тель про́сит, что́бы мы чита́ли гро́мче (ikki ega o'tgan).
Mashq 4: Что́ ты де́лаешь? (savol, vergul yo'q); Я ду́маю**,** что он прав (bog'lovchi, vergul bor); Что́ он сказа́л? (savol, vergul yo'q); Я зна́ю**,** что ты за́нят (bog'lovchi, vergul bor).
Mashq 5: Я не пришёл, потому́ что был бо́лен; Е́сли бу́дет со́лнце, мы пойдём в парк; Когда́ я пришёл домо́й, все спа́ли; Я рабо́таю, что́бы купи́ть маши́ну.
Mashq 6: Я ду́маю**,** что он до́ма (vergul kerak); Я был бо́лен, поэ́тому не пришёл (mantiq: sabab oldinda поэ́тому); Я хочу́, что́бы ты пришёл (ikki ega o'tgan shakl, infinitiv emas); Приду́**,** е́сли бу́дет вре́мя (vergul kerak).
Mashq 7 (namuna javoblar): — Потому́ что я был бо́лен. / — Я ду́маю, что за́втра бу́дет тепло́. / — Я учу́ ру́сский, что́бы говори́ть свобо́дно.
12. Xulosa va keyingi dars
- Bog'lovchilar (сою́зы) sodda gaplarni qo'shma gapga bog'laydi va ular orasidagi munosabatni ko'rsatadi: sabab, shart, payt, maqsad, to'ldiruv, zidlik.
- SABAB: потому́ что (chunki — natija oldin, sabab keyin) va поэ́тому (shuning uchun — sabab oldin, natija keyin). Tartibga qarab tanlang.
- SHART: е́сли (agar — real shart, ko'pincha kelasi zamon bilan). PAYT: когда́ (qachonki — payt, ayni vaqtda savol so'zi ham).
- MAQSAD: что́бы — bir ega bo'lsa infinitiv (Учу́сь, что́бы знать), ikki ega bo'lsa o'tgan shakl (Хочу́, что́бы ты знал). TO'LDIRUV: что (...ligini — urg'usiz; savol что́ dan farqlang). ZIDLIK: хотя́ (garchi).
- VERGUL — oltin qoida: rus tilida ergash gap DOIM vergul bilan ajratiladi, istisnosiz. Bog'lovchi = vergul.
Keyingi dars — A2 — 25-dars: Bog'lovchi so'z «кото́рый» (qaysiki). Bugun siz gaplarni bog'lovchilar orqali uladingiz. Keyingi darsda кото́рый (qaysiki, ...gan) so'zini o'rganamiz — u predmetni tasvirlab, ikki gapni bog'laydi: Э́то челове́к, кото́рый живёт ря́дом ("Bu — yonimda yashaydigan odam"). кото́рый rodga, songa va kelishikka moslashadi — bugungi vergul qoidasi u yerda ham davom etadi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!