WisarWisar
Rus tili kursi/A2 Elementar21 daqiqa

A2 — 24-dars: Bog'lovchilar (сою́зы) — qo'shma gap qurish

A2 — ELEMENTAR · 24-dars


1. Dars nomi va maqsad

Shu paytgacha siz asosan sodda gaplar tuzib keldingiz: Я рабо́таю (ishlayapman), Я был бо́лен (kasal edim), Бу́дет дождь (yomg'ir bo'ladi). Har biri — bitta tugallangan fikr. Endi ikki yoki undan ortiq sodda gapni bir-biriga bog'lab, ular orasidagi mantiqiy aloqani ko'rsatishni o'rganamiz: bir voqea nega ikkinchisiga sabab bo'ldi, qaysi shartda sodir bo'ladi, qachon yuz beradi, qanday maqsadda qilinadi. Buni bog'lovchilar (сою́зы — soyuzy) bajaradi.

Misolni solishtiring. Ikki alohida fikr: Я не пришёл. Я был бо́лен ("Kelmadim. Kasal edim"). Bu — quruq, uzuq-yuluq. Endi ularni bog'lovchi bilan ulaymiz: Я не пришёл, потому́ что был бо́лен ("Kelmadim, chunki kasal edim"). Bir og'iz so'z — потому́ что — ikki fikrni sabab-natija zanjiriga bog'ladi, gap tirik va tabiiy bo'ldi. Ana shu bog'lovchilar — sizning nutqingizni "bolalarcha qisqa gaplar"dan "kattalarcha bog'langan fikr"ga o'tkazadigan ko'prik.

Bu darsda siz eng ko'p ishlatiladigan yettita bog'lovchini o'rganasiz, ularni ma'nosiga qarab guruhlab: sabab (потому́ что — chunki, поэ́тому — shuning uchun), shart (е́сли — agar), payt (когда́ — qachonki), maqsad (что́бы — uchun), to'ldiruv (что — ...ligini, deb), zidlik (хотя́ — garchi). Har biri gapga o'z "rangini" beradi.

Va bitta juda muhim texnik qoidani ham o'zlashtirasiz — vergul qoidasi. Rus tilida ergash gap (bog'lovchidan boshlanadigan qism) deyarli doim vergul bilan ajratiladi. Bu — o'zbek tilidan farqli, mexanik, lekin istisnosiz qoida. Dars oxirida siz sodda gaplarni erkin bog'lab, sabab, shart, maqsad va payt munosabatlarini to'g'ri ifodalay olasiz.


2. Avvalgi darsdan takror (е́сли бы — shartli mayl)

O'tgan darsda (23-dars) siz shartli mayl bilan tanishdingiz — бы zarrasi orqali real bo'lmagan shartni ifodaladingiz:

  • Е́сли бы у меня́ бы́ло вре́мя, я пошёл бы в кино́. — Agar vaqtim bo'lganida (lekin yo'q), kinoga borardim.
  • Bu yerda shart bajarilmaydi — vaqt yo'q, shuning uchun kino ham yo'q. Ikkala qismda ham бы turadi.

Bugun biz aynan shu е́сли ni, lekin бы SIZ — ya'ni real, bajarilishi mumkin shart ma'nosida ishlatamiz:

Shart turi Misol Ma'no
Real (bugun) е́сли (бы siz) Е́сли бу́дет вре́мя, приду́. Vaqt bo'lsa, kelaman. (mumkin)
Real bo'lmagan (23-dars) е́сли бы Е́сли бы бы́ло вре́мя, пришёл бы. Vaqt bo'lganida, kelardim. (yo'q)

Muhim bog'lanish: е́сли ikki xil ishlaydi. бы bilan — xayoliy shart ("bo'lganida"); быsiz — real shart ("bo'lsa"). Bugun asosan real е́сли ni o'rganamiz. Ikkalasini yonma-yon ko'rish farqni mustahkamlaydi.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Bog'lovchi nima? Sodda gap va qo'shma gap

Sodda gap — bitta grammatik asosga (ega + kesim) ega bo'lgan tugallangan fikr: Я был бо́лен (Men kasal edim). Qo'shma gap — ikki (yoki undan ko'p) sodda gapning bir butunga bog'langani: Я не пришёл, потому́ что был бо́лен. Bu ikkini bog'lab turgan so'z — bog'lovchi (сою́з).

text
    [SODDA GAP 1]  +  BOG'LOVCHI  +  [SODDA GAP 2]  =  QO'SHMA GAP
    Я не пришёл    +  потому́ что   +  был бо́лен      =  Kelmadim, chunki kasal edim

Bog'lovchi shunchaki "yopishtiruvchi" emas — u ikki fikr orasidagi munosabat turini aytadi: sababmi, shartmi, maqsadmi, paytmi. Shu bois ularni ma'nosiga qarab o'rganamiz.

Muhim tushuncha: bog'lovchidan boshlanadigan, o'zi mustaqil turolmaydigan qismni ergash gap deymiz. ...потому́ что был бо́лен — o'zicha to'liq fikr emas, u bosh gapga ("Я не пришёл") tayanadi. Bu tushuncha vergul qoidasini tushunish uchun kerak bo'ladi (3.8-bo'lim).

3.2. SABAB — потому́ что (chunki)

потому́ что = o'zbekcha "chunki". Bog'lovchidan keyin sabab keladi. Tuzilishi o'zbekchaga aynan mos:

text
    [NATIJA],  потому́ что  [SABAB]
    Я не пришёл, потому́ что был бо́лен.
    Kelmadim,    chunki      kasal edim.

Ya'ni: avval natija (nima bo'ldi), keyin потому́ что, keyin sabab (nima uchun). Yana misollar:

text
Я не пришёл, потому́ что был бо́лен.      — Kelmadim, chunki kasal edim.
Он опозда́л, потому́ что проспа́л.        — U kechikdi, chunki uxlab qoldi.
Я не купи́л э́то, потому́ что до́рого.    — Buni sotib olmadim, chunki qimmat.
Она́ ра́да, потому́ что сдала́ экза́мен.  — U xursand, chunki imtihon topshirdi.

Savolga javob: потому́ чтопочему́? ("nega?") savoliga javob beradi. — Почему́ ты не пришёл?Потому́ что был бо́лен. E'tibor bering: qisqa javobda gap to'g'ridan-to'g'ri Потому́ что... bilan boshlanishi mumkin.

3.3. SABAB — поэ́тому (shuning uchun) va uning потому́ что dan farqi

поэ́тому = o'zbekcha "shuning uchun". U ham sabab-natija bog'laydi, LEKIN tartibi teskari: avval sabab, keyin поэ́тому, keyin natija.

text
    [SABAB],  поэ́тому  [NATIJA]
    Я был бо́лен, поэ́тому не пришёл.
    Kasal edim,  shuning uchun  kelmadim.

Bu — bugungi darsning eng muhim farqi. Bir xil fikrni ikki bog'lovchi bilan aytish mumkin, faqat qismlar o'rin almashadi:

text
Я не пришёл, потому́ что был бо́лен.    NATIJA + потому́ что + SABAB
Я был бо́лен, поэ́тому не пришёл.       SABAB + поэ́тому + NATIJA

Ikkalasi ham bir xil ma'noni beradi ("kasal edim kelmadim"), faqat urg'u va tartib boshqa. Solishtirish jadvali:

Bog'lovchi O'zbekcha Tartib Misol
потому́ что chunki natija sabab Я уста́л, потому́ что мно́го рабо́тал.
поэ́тому shuning uchun sabab natija Я мно́го рабо́тал, поэ́тому уста́л.
text
Бы́ло хо́лодно, поэ́тому я наде́л ку́ртку.   — Sovuq edi, shuning uchun kurtka kiydim.
Магази́н был закры́т, поэ́тому я ушёл.       — Do'kon yopiq edi, shuning uchun ketdim.
Он хорошо́ учи́лся, поэ́тому сдал экза́мен.  — U yaxshi o'qidi, shuning uchun imtihon topshirdi.

Kalit qoida: o'zingizga savol bering — sabab oldindami yoki keyinmi? Sabab oldinda bo'lsa поэ́тому. Sabab keyinda bo'lsa потому́ что. Buni chalkashtirmaslik uchun: потому́ что ("что" bor) — sabab so'ng keladi; поэ́тому — sabab avval.

3.4. SHART — е́сли (agar)

е́сли = o'zbekcha "agar". Shartni ifodalaydi: bir narsa bo'lsa, ikkinchisi bo'ladi. Real, bajarilishi mumkin shart uchun (23-darsdagi е́сли бы — xayoliy shart edi):

text
    Е́сли  [SHART],  [NATIJA]
    Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́.
    Agar   vaqt bo'lsa,  kelaman.

Diqqat: rus tilida shart qismida ko'pincha kelasi zamon (бу́дет) ishlatiladi, o'zbekcha "bo'lsa" (hozirgi shakl) bilan tarjima qilinsa ham:

text
Е́сли бу́дет дождь, я оста́нусь до́ма.      — Yomg'ir bo'lsa, uyda qolaman.
Е́сли ты хо́чешь, пойдём в кино́.           — Xohlasang, kinoga boramiz.
Е́сли уви́дишь Ива́на, переда́й приве́т.     — Ivanni ko'rsang, salom ayt.
Е́сли не спеши́шь, вы́пьем ко́фе.           — Shoshmayotgan bo'lsang, kofe ichamiz.

е́сли ergash gapi bosh gapdan keyin ham kelishi mumkin: Я приду́, е́сли бу́дет вре́мя. (Kelaman, agar vaqt bo'lsa.) Ma'no o'zgarmaydi.

3.5. PAYT — когда́ (qachonki)

когда́ = o'zbekcha "qachonki / ...ganda". Ikki voqeaning vaqt bo'yicha aloqasini bog'laydi:

text
    Когда́  [VAQT/VOQEA],  [ASOSIY VOQEA]
    Когда́ я пришёл, он спал.
    Men kelganimda,  u uxlab yotardi.
text
Когда́ я был ма́леньким, я жил в дере́вне.  — Kichkina bo'lganimda, qishloqda yashardim.
Когда́ бу́дет ле́то, мы пое́дем на мо́ре.    — Yoz bo'lganda, dengizga boramiz.
Позвони́ мне, когда́ придёшь домо́й.        — Uyga kelganingda menga qo'ng'iroq qil.
Когда́ идёт дождь, я чита́ю кни́ги.         — Yomg'ir yog'ayotganda, kitob o'qiyman.

когда́ ikki vazifada: когда́ — ham savol so'zi ("qachon?"), ham bog'lovchi ("qachonki"). Savol: Когда́ ты придёшь? (Qachon kelasan?). Bog'lovchi: Позвони́, когда́ придёшь (Kelganingda qo'ng'iroq qil). Ikkinchisida savol emas — u ikki gapni bog'laydi.

3.6. MAQSAD — что́бы (uchun / deb)

что́бы = o'zbekcha "...uchun / ...deb"maqsadni bildiradi (nima maqsadda?). Bu bog'lovchining ikki xil ishlatilishi bor, ular orasidagi farq — eng nozik nuqta, uni yaxshi tushuning:

A) Bir ega bo'lsa (kim o'qisa, o'sha biladi) что́бы + INFINITIV (noaniq shakl):

text
Я учу́ ру́сский, что́бы говори́ть свобо́дно.
   — Erkin gapirish uchun rus tilini o'rganyapman.
   (o'qiyotgan HAM men, gapiradigan HAM men  что́бы + говори́ть, infinitiv)

B) Ikki xil ega bo'lsa (men xohlayman, lekin BOSHQA kishi qilsin) что́бы + O'TGAN ZAMON shakli:

text
Я хочу́, что́бы ты пришёл.
   — Sen kelishingni xohlayman.
   (xohlayotgan — men, keladigan — sen  что́бы + пришёл, o'tgan zamon shakli!)

Ya'ni:

text
    Bir ega:   [ega] ..., что́бы + INFINITIV        Я чита́ю, что́бы знать.
    Ikki ega:  [ega1] ..., что́бы + [ega2] O'TGAN    Я хочу́, что́бы он знал.

Diqqat: B holatdagi пришёл, зналo'tgan zamon emas! (o'tmish haqida emas). Bu — что́бы dan keyin talab qilinadigan maxsus shakl, aynan бы zarrasi ichida borligi uchun (что́бы = что + бы). Yana misollar:

text
Я рабо́таю, что́бы жить.                     — Yashash uchun ishlayman. (bir ega  infinitiv)
Она́ пришла́, что́бы помо́чь.                 — U yordam berish uchun keldi. (bir ega  infinitiv)
Мы у́чимся, что́бы найти́ хоро́шую рабо́ту.   — Yaxshi ish topish uchun o'qiyapmiz. (bir ega)
Учи́тель хо́чет, что́бы мы чита́ли.           — O'qituvchi biz o'qishimizni xohlaydi. (ikki ega  o'tgan)
Роди́тели хотя́т, что́бы я стал врачо́м.      — Ota-onam shifokor bo'lishimni xohlaydi. (ikki ega)

Nazorat savoli: что́бы dan keyin kim harakat qiladi? Bosh gapdagi ega bilan bir bo'lsa infinitiv (говори́ть, знать). Boshqa kishi bo'lsa o'tgan shakl (говори́л, знал). Bu — mexanik, aniq qoida.

3.7. TO'LDIRUV — что (...ligini, deb)

что (urg'usiz!) = o'zbekcha "...ligini / deb / ...ini". Fikr, gap, bilishni bildiruvchi fe'llardan keyin (ду́мать — o'ylamoq, знать — bilmoq, говори́ть — aytmoq, ви́деть — ko'rmoq) ikkinchi gapni ulaydi:

text
    [FIKR FE'LI],  что  [FIKR MAZMUNI]
    Я ду́маю, что он до́ма.
    O'ylashimcha,  u uyda.  (u uydaLIGINI o'ylayman)
text
Я ду́маю, что э́то пра́вда.            — Menimcha, bu rost. (rostLIGINI o'ylayman)
Он сказа́л, что придёт за́втра.        — U ertaga kelishini aytdi.
Я зна́ю, что ты прав.                 — Sen haqligingni bilaman.
Я ви́жу, что ты уста́л.               — Charchaganingni ko'ryapman.
Хорошо́, что ты пришёл.               — Kelganing yaxshi bo'ldi.

MUHIM — ikki xil "что": что ikki butunlay boshqa vazifada keladi, ularni farqlang:

что Ma'no Misol
Savol so'zi что́ (urg'uli) nima? Что́ ты де́лаешь? — Nima qilyapsan?
Bog'lovchi что (urg'usiz) ...ligini / deb Я зна́ю, что ты здесь. — Bu yerdaligingni bilaman.
text
Что́ он сказа́л?          — U NIMA dedi?              (savol — urg'uli что́)
Я зна́ю, что он сказа́л.  — U aytgan narsaNI bilaman. / Aytdi DEB bilaman.  (bog'lovchi)

Farqni ajratish: что savol bo'lsa, uning o'rniga "nima" qo'yib bo'ladi (Что́ это? = "Bu nima?"). Bog'lovchi bo'lsa, u ikki gapni ulaydi va oldida vergul turadi (Я зна́ю, что...). Talaffuzda ham farq bor: savol что́ urg'uli va aniq, bog'lovchi что urg'usiz, tez o'tib ketadi.

3.8. ZIDLIK — хотя́ (garchi) va VERGUL QOIDASI

хотя́ = o'zbekcha "garchi / ...sa-da"kutilmagan zidlikni bildiradi (bir narsa bo'lsa ham, boshqasi teskari):

text
Он пришёл, хотя́ был бо́лен.        — U keldi, garchi kasal bo'lsa-da.
Хотя́ бы́ло по́здно, мы гуля́ли.     — Kech bo'lsa-da, sayr qildik.
Я по́нял, хотя́ он говори́л бы́стро. — Tez gapirsa ham, tushundim.

VERGUL QOIDASI — bugungi darsning texnik yuragi:

Rus tilida bog'lovchi qo'shgan ergash gap DOIM vergul bilan ajratiladi. Bu — istisnosiz, mexanik qoida. Vergul bog'lovchidan oldin turadi:

text
Я не пришёл ▸,◂ потому́ что был бо́лен.
Я ду́маю ▸,◂ что он до́ма.
Позвони́ мне ▸,◂ когда́ придёшь.
Я учу́сь ▸,◂ что́бы знать.

Agar ergash gap oldinda kelsa, vergul ikki qism orasiga qo'yiladi:

text
Е́сли бу́дет вре́мя ▸,◂ я приду́.
Когда́ я пришёл ▸,◂ он спал.
Хотя́ бы́ло по́здно ▸,◂ мы гуля́ли.

DIQQAT — o'zbek tilidan asosiy farq: o'zbek tilida "chunki", "agar", "shuning uchun" oldida vergul har doim ham qo'yilmaydi. Rus tilida esa — DOIM qo'yiladi, istisnosiz. Я ду́маю,* что...* — vergulsiz yozsangiz, bu xato. Qoidani mexanik yodlang: bog'lovchi = vergul. Har bir что, потому́ что, е́сли, когда́, что́бы, хотя́ oldida (yoki ergash gap oldinda bo'lsa — orasida) vergul.

3.9. Barcha bog'lovchilar — jamlangan jadval

Bog'lovchi O'zbekcha Munosabat Namuna
потому́ что chunki sabab (keyin) Не пришёл, потому́ что бо́лен.
поэ́тому shuning uchun sabab (oldin) Был бо́лен, поэ́тому не пришёл.
е́сли agar shart Е́сли бу́дет вре́мя, приду́.
когда́ qachonki payt Когда́ пришёл, он спал.
что́бы uchun / deb maqsad Учу́сь, что́бы знать.
что ...ligini / deb to'ldiruv Ду́маю, что он до́ма.
хотя́ garchi zidlik Пришёл, хотя́ бо́лен.

4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)

SABAB — потому́ что (natija sabab):

text
Я не пришёл, потому́ что был бо́лен.        — Kelmadim, chunki kasal edim.
Она́ пла́чет, потому́ что потеря́ла ключи́.  — U yig'layapti, chunki kalitini yo'qotdi.
Мы оста́лись до́ма, потому́ что шёл дождь.   — Uyda qoldik, chunki yomg'ir yog'ardi.

SABAB — поэ́тому (sabab natija):

text
Я был бо́лен, поэ́тому не пришёл.           — Kasal edim, shuning uchun kelmadim.
Шёл дождь, поэ́тому мы оста́лись до́ма.      — Yomg'ir yog'ardi, shuning uchun uyda qoldik.
Он не учи́лся, поэ́тому не сдал экза́мен.    — O'qimadi, shuning uchun imtihon topshirmadi.

SHART — е́сли (agar):

text
Е́сли бу́дет вре́мя, я тебе́ помогу́.        — Vaqt bo'lsa, senga yordam beraman.
Е́сли ты уста́л, отдохни́.                   — Charchagan bo'lsang, dam ol.
Е́сли за́втра со́лнце, пойдём в парк.        — Ertaga quyoshli bo'lsa, parkka boramiz.

PAYT — когда́ (qachonki):

text
Когда́ я пришёл домо́й, все спа́ли.         — Uyga kelganimda, hamma uxlar edi.
Когда́ ко́нчится дождь, мы вы́йдем.         — Yomg'ir tugagach, chiqamiz.
Я был рад, когда́ уви́дел тебя́.            — Seni ko'rganimda xursand bo'ldim.

MAQSAD — что́бы (uchun / deb):

text
Я мно́го рабо́таю, что́бы купи́ть маши́ну.   — Mashina olish uchun ko'p ishlayman. (bir ega)
Она́ пришла́, что́бы поговори́ть со мной.     — U men bilan gaplashish uchun keldi. (bir ega)
Я хочу́, что́бы ты был сча́стлив.            — Baxtli bo'lishingni xohlayman. (ikki ega  был)
Ма́ма про́сит, что́бы я помы́л посу́ду.       — Onam idish yuvishimni so'rayapti. (ikki ega  помы́л)

TO'LDIRUV — что (...ligini):

text
Я ду́маю, что за́втра бу́дет тепло́.         — Menimcha, ertaga issiq bo'ladi.
Он сказа́л, что не смо́жет прийти́.          — U kelolmasligini aytdi.
Я наде́юсь, что всё бу́дет хорошо́.          — Hammasi yaxshi bo'lishiga umid qilaman.

ZIDLIK — хотя́ (garchi):

text
Он пошёл на рабо́ту, хотя́ был бо́лен.       — U ishga bordi, garchi kasal bo'lsa-da.
Хотя́ бы́ло хо́лодно, де́ти игра́ли на у́лице. — Sovuq bo'lsa-da, bolalar ko'chada o'ynardi.

E'tibor bering: har bir misolda bog'lovchidan oldin vergul (yoki ergash gap oldinda bo'lsa — orasida vergul) turibdi. Bu — istisnosiz. O'qiyotganda vergullarga alohida qarang, ular qoidani mustahkamlaydi.


5. Talaffuz bo'limi

  • потому́ что /pa-ta-MU shta/ — urg'u -му da (uchinchi bo'g'in). MUHIM: что bu yerda "shto" emas, "shta" o'qiladi — urg'usiz "о" "a". Butun ibora bir oqimda: "patamú-shta".
  • поэ́тому /pa-E-ta-mu/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda (-э-): "paétamu". "поэ" qismini "pa-e" deb ajratib boshlang.
  • е́сли /YES-li/ — urg'u boshda; "е" so'z boshida "ye" bo'lib o'qiladi: "yésli".
  • когда́ /kag-DA/ — urg'u oxirda; urg'usiz "о" "a": "kagdá", "kogda" emas.
  • что́бы /SHTO-bı/ — urg'u boshda (што́-); bu yerda что urg'uli, shuning uchun "што" (aniq "o"). бы urg'usiz, ergashadi: "shtó-bı".
  • что (bog'lovchi) /shta/ — urg'usiz, tez: "shta". Solishtiring: что́ (savol) /shto/ — urg'uli, aniq "shto".
  • хотя́ /xa-TYA/ — urg'u oxirda; "хо" urg'usiz "xa": "xatyá".

Urg'u — muhim eslatma: что so'zi ikki xil o'qiladi! Bog'lovchi чтоurg'usiz "shta" (Я ду́маю, что... "dúmayu-shta"). Savol что́urg'uli "shto" (Что́ э́то? "shto éta?"). Yana: потому́ что ichidagi что ham urg'usiz "shta". Bir "ч" harfi ikki tovush — kontekstga qarab tinglang.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
потому́ что по-то-му́ что chunki Не пришёл, потому́ что бо́лен. — Kelmadim, chunki kasal.
поэ́тому по-э́-то-му shuning uchun Был бо́лен, поэ́тому не пришёл. — Kasal edim, shuning uchun kelmadim.
е́сли е́с-ли agar Е́сли бу́дет вре́мя, приду́. — Vaqt bo'lsa, kelaman.
когда́ ког-да́ qachonki / ...ganda Когда́ пришёл, он спал. — Kelganimda, u uxlardi.
что́бы что́-бы uchun / deb (maqsad) Учу́сь, что́бы знать. — Bilish uchun o'qiyman.
что что ...ligini / deb Ду́маю, что он до́ма. — Menimcha, u uyda.
хотя́ хо-тя́ garchi / ...sa-da Пришёл, хотя́ бо́лен. — Keldi, kasal bo'lsa-da.
сою́з со-ю́з bog'lovchi «Е́сли» — сою́з. — "Agar" — bog'lovchi.
бо́лен бо́-лен kasal (erkak, qisqa shakl) Я был бо́лен. — Kasal edim.
проспа́ть про-спа́ть uxlab qolmoq Он проспа́л. — Uxlab qoldi.
опозда́ть о-поз-да́ть kechikmoq Я опозда́л. — Kechikdim.
наде́яться на-де́-ять-ся umid qilmoq Наде́юсь, что всё хорошо́. — Hammasi yaxshi deb umid qilaman.
потеря́ть по-те-ря́ть yo'qotmoq Я потеря́л ключи́. — Kalitni yo'qotdim.
помо́чь по-мо́чь yordam bermoq Она́ пришла́, что́бы помо́чь. — Yordam berish uchun keldi.
свобо́дно сво-бо́д-но erkin / ravon Говорю́ свобо́дно. — Ravon gapiraman.
пра́вда пра́в-да rost / haqiqat Ду́маю, что э́то пра́вда. — Menimcha, bu rost.

Yodlash qoidasi: bog'lovchilarni juftlab, ma'no bo'yicha yodlang: sabab — потому́ что / поэ́тому (birga, tartibiga qarab); maqsad — что́бы; to'ldiruv — что. Va bitta oltin qoidani: har bir bog'lovchi oldida vergul. Bu ikki blok — dars mazmunining asosi.


7. Dialog

text
— Приве́т! Почему́ ты не был на уро́ке вчера́?   — Salom! Nega kecha darsda bo'lmading?
— Я не пришёл, потому́ что был бо́лен.            — Kelmadim, chunki kasal edim.
— Жаль. А сего́дня как ты?                        — Achinarli. Bugun ahvoling qanday?
— Уже́ лу́чше. Поэ́тому я реши́л прийти́.          — Yaxshiroq. Shuning uchun kelishga qaror qildim.
— Хорошо́, что ты здесь! Ты зна́ешь, что за́втра тест? — Kelganing yaxshi! Ertaga test borligini bilasanmi?
— Да, зна́ю. Поэ́тому я мно́го занима́юсь.         — Ha, bilaman. Shuning uchun ko'p shug'ullanyapman.
— Е́сли хо́чешь, мы мо́жем зани́маться вме́сте.     — Xohlasang, birga shug'ullansak bo'ladi.
— Отли́чно! Я как раз хоте́л, что́бы ты помо́г.    — Zo'r! Aynan sen yordam berishingni xohlagandim.
— Договори́лись. Когда́ ко́нчится уро́к, пойдём в библиоте́ку. — Kelishdik. Dars tugagach, kutubxonaga boramiz.
— Дава́й! Хотя́ я уста́л, я хочу́ сдать тест хорошо́. — Kelishdik! Charchagan bo'lsam-da, testni yaxshi topshirmoqchiman.

E'tibor bering: bir dialogda deyarli barcha bog'lovchilar ishlatildi — потому́ что (sabab), поэ́тому (natija), что (to'ldiruv: "test borligini"), е́сли (shart), что́бы (maqsad: "yordam berishingni"), когда́ (payt), хотя́ (zidlik). Har birining oldida vergul turibdi. что́бы ты помо́г — ikki ega (men xohladim, sen yordam ber) o'tgan shakl помо́г.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • потому́ что va поэ́тому ni chalkashtirish: Я был бо́лен, потому́ что не пришёл (teskari mantiq!). Я был бо́лен, поэ́тому не пришёл. Sabab: sabab oldinda (kasal edim) поэ́тому; sabab keyinda bo'lganda потому́ что. Mantiqni tekshiring: qaysi qism sabab, qaysi natija?

  • Bog'lovchi oldida vergul qo'ymaslik: Я ду́маю что он до́ма. / Приду́ е́сли бу́дет вре́мя. Я ду́маю, что он до́ма. / Приду́, е́сли бу́дет вре́мя. Sabab: rus tilida ergash gap doim vergul bilan ajratiladi — istisnosiz. Bog'lovchi = vergul.

  • что́бы dan keyin ikki ega bo'lsa infinitiv ishlatish: Я хочу́, что́бы ты прийти́. Я хочу́, что́бы ты пришёл. Sabab: ega boshqa (men xohlayman, sen kelasan) что́бы + o'tgan shakl (пришёл), infinitiv emas. Infinitiv faqat bir ega bo'lganda: Я хочу́ прийти́ (bunda что́бы ishlatilmaydi).

  • Savol что́ va bog'lovchi что ni farqlamaslik / bog'lovchi что ni tushirib qoldirish: Я зна́ю ты прав. Я зна́ю, что ты прав. Sabab: o'zbekchada "bilaman haqligingni" — bog'lovchisiz mumkin, lekin rus tilida что shart va oldida vergul turadi.

  • потому́ что ni to'liq gap boshida ishlatish: Потому́ что был бо́лен, я не пришёл. Я не пришёл, потому́ что был бо́лен. Sabab: потому́ что ergash gapi bosh gapdan keyin keladi. Gap boshida faqat qisqa javobda mumkin: — Почему́? — Потому́ что бо́лен.

Mini-mashq (og'zaki): quyidagi ikki sodda gapni ikki xil bog'lang — avval потому́ что, keyin поэ́тому bilan: Бы́ло хо́лодно. / Я наде́л ку́ртку. (Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Mos bog'lovchini qo'ying (потому́ что / поэ́тому):

Я уста́л, ___ мно́го рабо́тал.
Шёл дождь, ___ мы оста́лись до́ма.
Он не сдал экза́мен, ___ не учи́лся.
Магази́н был закры́т, ___ я не купи́л хлеб.

Mashq 2. Bog'lovchini tanlang (е́сли / когда́ / хотя́):

___ бу́дет вре́мя, я позвоню́.
___ я пришёл, все уже́ спа́ли.
Он пришёл, ___ был бо́лен.
___ ты хо́чешь, пойдём гуля́ть.

Mashq 3. что́бы + to'g'ri shakl — infinitiv (bir ega) yoki o'tgan shakl (ikki ega)?

Я учу́сь, что́бы ___ (знать) ру́сский.
Ма́ма хо́чет, что́бы я ___ (помы́ть) посу́ду.
Она́ пришла́, что́бы ___ (помо́чь).
Учи́тель про́сит, что́бы мы ___ (чита́ть) гро́мче.

Mashq 4. что́ (savol) yoki что (bog'lovchi)? Farqlang va vergul kerakmi belgilang:

___ ты де́лаешь?
Я ду́маю ___ он прав.
___ он сказа́л?
Я зна́ю ___ ты за́нят.

Mashq 5. Ikki sodda gapni bitta qo'shma gapga bog'lang (qavsdagi bog'lovchi bilan), vergulni unutmang:

Я не пришёл. Я был бо́лен.            (потому́ что)
Бу́дет со́лнце. Мы пойдём в парк.      (е́сли)
Я пришёл домо́й. Все спа́ли.          (когда́)
Я рабо́таю. Я хочу́ купи́ть маши́ну.   (что́бы)

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:

Я ду́маю что он до́ма.
Я был бо́лен, потому́ что не пришёл.
Я хочу́, что́бы ты прийти́.
Приду́ е́сли бу́дет вре́мя.

Mashq 7. Savolga to'liq javob bering (ruschada, bog'lovchi ishlating):

Почему́ ты не пришёл?               (— chunki kasal edim)
Что ты ду́маешь о пого́де?          (— menimcha, ertaga issiq bo'ladi)
Заче́м ты у́чишь ру́сский?           (— erkin gapirish uchun)

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Sabab mashqi: Wisar AIdan sizga 6 ta "sabab-natija" juftligini berishni so'rang (masalan: Бы́ло хо́лодно / я наде́л ку́ртку). Har birini ikki xil bog'lang — avval потому́ что, keyin поэ́тому bilan — va tartibga to'g'ri e'tibor bering. AI mantiq va vergulni tekshirsin.
  2. что́бы roli: AIdan 5 ta jumla boshi berishni so'rang (masalan Я учу́сь..., Ма́ма хо́чет..., Я пришёл...), siz har birini что́бы bilan yakunlang. Har safar o'zingizdan so'rang: bir ega ( infinitiv) yoki ikki ega ( o'tgan shakl)? AI shaklni tekshirsin.
  3. Vergul mashqi: AIdan vergullari olib tashlangan 6 ta qo'shma gap berishni so'rang; siz har biriga to'g'ri joyga vergul qo'ying va bog'lovchini toping. Keyin AIdan bir kichik hikoya (5-6 gap) tuzib berishni so'rang — unda потому́ что, е́сли, когда́, что́бы, хотя́ bog'lovchilari bo'lsin — va uni ovoz chiqarib o'qing.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): Бы́ло хо́лодно, поэ́тому я наде́л ку́ртку. / Я наде́л ку́ртку, потому́ что бы́ло хо́лодно.

Mashq 1: Я уста́л, потому́ что мно́го рабо́тал; Шёл дождь, поэ́тому мы оста́лись до́ма; Он не сдал экза́мен, потому́ что не учи́лся; Магази́н был закры́т, поэ́тому я не купи́л хлеб.

Mashq 2: Е́сли бу́дет вре́мя, я позвоню́; Когда́ я пришёл, все уже́ спа́ли; Он пришёл, хотя́ был бо́лен; Е́сли ты хо́чешь, пойдём гуля́ть.

Mashq 3: Я учу́сь, что́бы знать ру́сский (bir ega infinitiv); Ма́ма хо́чет, что́бы я помы́л посу́ду (ikki ega o'tgan); Она́ пришла́, что́бы помо́чь (bir ega infinitiv); Учи́тель про́сит, что́бы мы чита́ли гро́мче (ikki ega o'tgan).

Mashq 4: Что́ ты де́лаешь? (savol, vergul yo'q); Я ду́маю**,** что он прав (bog'lovchi, vergul bor); Что́ он сказа́л? (savol, vergul yo'q); Я зна́ю**,** что ты за́нят (bog'lovchi, vergul bor).

Mashq 5: Я не пришёл, потому́ что был бо́лен; Е́сли бу́дет со́лнце, мы пойдём в парк; Когда́ я пришёл домо́й, все спа́ли; Я рабо́таю, что́бы купи́ть маши́ну.

Mashq 6: Я ду́маю**,** что он до́ма (vergul kerak); Я был бо́лен, поэ́тому не пришёл (mantiq: sabab oldinda поэ́тому); Я хочу́, что́бы ты пришёл (ikki ega o'tgan shakl, infinitiv emas); Приду́**,** е́сли бу́дет вре́мя (vergul kerak).

Mashq 7 (namuna javoblar): — Потому́ что я был бо́лен. / — Я ду́маю, что за́втра бу́дет тепло́. / — Я учу́ ру́сский, что́бы говори́ть свобо́дно.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Bog'lovchilar (сою́зы) sodda gaplarni qo'shma gapga bog'laydi va ular orasidagi munosabatni ko'rsatadi: sabab, shart, payt, maqsad, to'ldiruv, zidlik.
  • SABAB: потому́ что (chunki — natija oldin, sabab keyin) va поэ́тому (shuning uchun — sabab oldin, natija keyin). Tartibga qarab tanlang.
  • SHART: е́сли (agar — real shart, ko'pincha kelasi zamon bilan). PAYT: когда́ (qachonki — payt, ayni vaqtda savol so'zi ham).
  • MAQSAD: что́быbir ega bo'lsa infinitiv (Учу́сь, что́бы знать), ikki ega bo'lsa o'tgan shakl (Хочу́, что́бы ты знал). TO'LDIRUV: что (...ligini — urg'usiz; savol что́ dan farqlang). ZIDLIK: хотя́ (garchi).
  • VERGUL — oltin qoida: rus tilida ergash gap DOIM vergul bilan ajratiladi, istisnosiz. Bog'lovchi = vergul.

Keyingi dars — A2 — 25-dars: Bog'lovchi so'z «кото́рый» (qaysiki). Bugun siz gaplarni bog'lovchilar orqali uladingiz. Keyingi darsda кото́рый (qaysiki, ...gan) so'zini o'rganamiz — u predmetni tasvirlab, ikki gapni bog'laydi: Э́то челове́к, кото́рый живёт ря́дом ("Bu — yonimda yashaydigan odam"). кото́рый rodga, songa va kelishikka moslashadi — bugungi vergul qoidasi u yerda ham davom etadi.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A2 — 24-dars: Bog'lovchilar (сою́зы) — qo'shma gap qurish — Wisar