A2 — 8-dars: Ko'plik kelishiklar (падежи́ во мно́жественном числе́)
A2 — ELEMENTAR · 8-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu darsda otlarni ko'plikda oltita kelishik bo'yicha o'zgartirishni o'rganasiz. A1 kursida siz otlarni birlikda kelishiklarga qo'ygansiz (стол стола́ столу́...) va ko'plikning faqat bosh shaklini yasagansiz (стол столы́, кни́га кни́ги). Endi bu ikki bilimni birlashtiramiz: ko'p predmet + kelishik.
Xushxabar shuki, ko'plikda kelishiklar birlikka qaraganda osonroq va bir xilroq — chunki ko'plikda uch rod (erkak/ayol/o'rta) o'rtasidagi farq deyarli yo'qoladi. Masalan Vosita kelishigida hamma rod bir xil: столами, книгами, окнами — barchasi -ами/-ями.
Dars oxirida siz:
- ko'plik otni oltita kelishikning har biriga qo'ya olasiz;
- eng qiyin Qaratqich ko'plik (Родительный) — -ов / -ей / nol tugash — ni farqlaysiz (столо́в, книг, о́кон);
- много, нет, пять so'zlaridan keyin Qaratqich ko'plik kelishini bilasiz (мно́го студе́нтов, нет книг);
- jonli va jonsiz otda Tushum ko'plik farqini qo'llaysiz (ви́жу студе́нтов, lekin ви́жу столы́);
- predlog + ko'plik gaplarni tuzasiz (в города́х, с друзья́ми, о кни́гах);
- ko'plik kelishiklarda urg'uni to'g'ri qo'yasiz.
Eslatma: bu dars — kirish. Barcha nozik istisnolarni yopmaydi (ular B1da chuqurlashadi). Bu yerda asosiy naqshni — muntazam takrorlanadigan qo'shimchalarni — mustahkam o'rnatamiz.
Urg'u belgisi: urg'uli unlini biz ´ bilan ko'rsatamiz — masalan столо́в. Rus yozuvida bu belgi odatda yozilmaydi, ammo talaffuz uchun juda muhim.
2. Avvalgi darsdan takror (ko'plik bosh kelishik -ы/-и)
Kelishiklarga o'tishdan oldin ko'plik bosh shaklini (Именительный мно́жественного числа́) eslaymiz — chunki qolgan besh kelishik shundan boshlanadi.
| Rod | Birlik | Ko'plik (И.) | Qo'shimcha |
|---|---|---|---|
| erkak (undosh) | стол | столы́ | -ы |
| erkak (-й / -ь) | музе́й, слова́рь | музе́и, словари́ | -и |
| ayol (-а) | кни́га | кни́ги | -ы/-и |
| ayol (-я) | неде́ля | неде́ли | -и |
| o'rta (-о) | окно́ | о́кна | -а |
| o'rta (-е) | мо́ре | моря́ | -я |
Orfografiya qoidasi (takror): г, к, х, ж, ш, ч, щ dan keyin hech qachon ы yozilmaydi — doim и: кни́га кни́ги ( книгы), рука́ ру́ки.
Tez mashq: ko'plik bosh shaklini ayting — студе́нт ___, кни́га ___, окно́ ___. (Javob: студе́нты, кни́ги, о́кна.)
Nega bu muhim? Barcha kelishik qo'shimchalari (-ам, -ами, -ах...) aynan shu ko'plik o'zagiga ulanadi. Bosh ko'plikni bilmasangiz, qolganini yasay olmaysiz.
3. Asosiy tushuntirish
Rus tilida oltita kelishik bor. A1 kursidan ularning nomini va savolini eslaysiz:
| Kelishik | Ruscha nomi | Savol | O'zbekcha yaqin ma'no |
|---|---|---|---|
| Bosh | Имени́тельный | кто? что? | kim? nima? (ega) |
| Qaratqich | Роди́тельный | кого́? чего́? | kimning? nimaning? / yo'q |
| Jo'nalish | Да́тельный | кому́? чему́? | kimga? nimaga? |
| Tushum | Вини́тельный | кого́? что? | kimni? nimani? |
| Vosita | Твори́тельный | кем? чем? | kim bilan? nima bilan? |
| O'rin | Предло́жный | о ком? о чём? где? | kim haqda? qayerda? |
Endi har birining ko'plik qo'shimchasini ko'ramiz.
3.1. Bosh kelishik (Имени́тельный) — takrorladik
-ы / -и / -а / -я (yuqoridagi 2-bo'lim). Bu — gapning egasi: Столы́ но́вые. (Stollar yangi.) Кни́ги на по́лке. (Kitoblar javonda.)
3.2. Qaratqich kelishigi (Роди́тельный) — ENG QIYIN
Bu — ko'plik kelishiklarning eng murakkabi. Uch xil tugash bor va uni alohida yodlash kerak.
a) Erkak rod (undosh) -ов / -ев:
стол столо́в (stollarning / stollar yo'q)
студе́нт студе́нтов (talabalarning)
дом домо́в
го́род городо́вAgar erkak so'z -й bilan tugasa -ев: музе́й музе́ев, трамва́й трамва́ев. Agar -ь / -ж / -ш / -ч / -щ bilan tugasa -ей: слова́рь словаре́й, нож ноже́й, врач враче́й.
b) Ayol rod (-а/-я) va o'rta rod (-о/-е) NOL tugash (Ø):
Bu eng g'alati qism: qo'shimcha umuman qo'shilmaydi — aksincha oxirgi unli tushib qoladi:
кни́га книг (kitoblarning — hech qanday qo'shimcha yo'q!)
маши́на маши́н
газе́та газе́т
окно́ о́кон* (o'rta rod, nol tugash)
сло́во слов
ме́сто местDiqqat — "yugurib chiquvchi unli": ba'zi so'zlarda nol tugashda oxirida ikki undosh to'qnashadi, shuning uchun orasiga о yoki е "yuguradi": окно́ о́кон (не окн!), де́вушка де́вушек, сестра́ сестёр. Bu — tabiiy, talaffuzni yengillashtirish uchun.
c) Ayol rod (-я) va -ь bilan tugagan ayol -ей:
неде́ля неде́ль (-я -ь, nol tugash)
пе́сня пе́сен
но́чь ноче́й (-ь ayol -ей)
дверь двере́йNega Qaratqich ko'plik shunchalik muhim? Chunki u juda ko'p qo'llaniladi:
- много / мало / сколько (ko'p / kam / qancha) dan keyin: мно́го студе́нтов, ма́ло книг, ско́лько окон;
- нет (yo'q) dan keyin: нет книг, нет столо́в;
- 5 va undan katta sonlar dan keyin: пять столо́в, де́сять книг, два́дцать окон;
- у predlogidan keyin egalik: у мои́х друзе́й.
3.3. Jo'nalish kelishigi (Да́тельный) — -ам / -ям
Bu yerdan boshlab oson bo'ladi: barcha rod uchun bir xil.
столы́ стола́м (stollarga)
кни́ги кни́гам
о́кна о́кнам
друзья́ друзья́мAgar ko'plik bosh shakli -и/-я bilan tugasa -ям: неде́ли неде́лям, моря́ моря́м. Qoida oddiy: qattiq o'zak -ам, yumshoq o'zak -ям. Qo'llanishi: Я звоню́ друзья́м. (Do'stlarga qo'ng'iroq qilaman.) Иду́ к роди́телям. (Ota-onaga boryapman.)
3.4. Tushum kelishigi (Вини́тельный) — JONLI va JONSIZ farqi
Bu kelishikning o'z qo'shimchasi yo'q — u ikki boshqa kelishikdan nusxa oladi:
| Ot turi | Tushum ko'plik = | Misol |
|---|---|---|
| jonsiz (что?) | Bosh ko'plikka teng | Я ви́жу столы́, кни́ги, о́кна |
| jonli (кого?) | Qaratqich ko'plikka teng | Я ви́жу студе́нтов, друзе́й, соба́к |
JONSIZ: Я ви́жу столы́. (Stollarni ko'ryapman — = Bosh)
Я чита́ю кни́ги. (Kitoblarni o'qiyapman)
JONLI: Я ви́жу студе́нтов. (Talabalarni ko'ryapman — = Qaratqich!)
Я зна́ю враче́й. (Shifokorlarni bilaman)Muhim qoida: jonli ot (odam, hayvon) Tushum ko'plikda Qaratqich shaklini oladi. Shuning uchun ви́жу студе́нтов ( ви́жу студе́нты). Jonsiz ot esa Bosh shaklda qoladi: ви́жу столы́. Bu — o'zbek o'quvchi uchun yangi mantiq.
3.5. Vosita kelishigi (Твори́тельный) — -ами / -ями
Yana barcha rod uchun bir xil — eng oson kelishiklardan biri.
столы́ стола́ми (stollar bilan)
кни́ги кни́гами
о́кна о́кнами
друзья́ друзья́ми (do'stlar bilan)Yumshoq o'zak -ями: неде́ли неде́лями, моря́ моря́ми. Qo'llanishi: с (bilan) predlogi bilan ko'p keladi: Я иду́ с друзья́ми. (Do'stlar bilan boryapman.) Пишу́ карандаша́ми. (Qalamlar bilan yozaman.)
3.6. O'rin kelishigi (Предло́жный) — -ах / -ях
Har doim predlog bilan ishlatiladi (в, на, о) va barcha rod uchun bir xil.
города́ в города́х (shaharlarda)
столы́ на стола́х (stollar ustida)
кни́ги о кни́гах (kitoblar haqida)
друзья́ о друзья́х (do'stlar haqida)Yumshoq o'zak -ях: неде́ли о неде́лях, моря́ в моря́х. Qo'llanishi: Мы живём в города́х. (Biz shaharlarda yashaymiz.) Я ду́маю о друзья́х. (Do'stlar haqida o'ylayapman.)
3.7. To'liq jadval — bitta o'zakda oltala kelishik
Bir so'zni to'liq ko'ring — naqshni his qilasiz:
| Kelishik | erkak: стол | ayol: кни́га | o'rta: окно́ |
|---|---|---|---|
| Bosh (И.) | столы́ | кни́ги | о́кна |
| Qaratqich (Р.) | столо́в | книг | о́кон |
| Jo'nalish (Д.) | стола́м | кни́гам | о́кнам |
| Tushum (В.) | столы́* | кни́ги* | о́кна* |
| Vosita (Т.) | стола́ми | кни́гами | о́кнами |
| O'rin (П.) | (о) стола́х | (о) кни́гах | (об) о́кнах |
Naqshni ko'ring: Jo'nalish, Vosita, O'rin — uchala rodda bir xil oxir (-ам/-ами/-ах). Faqat Qaratqich har rodda boshqacha (-ов / Ø / Ø). Shuning uchun kuchni aynan Qaratqichga bering. (* Tushum = jonsizda Bosh, jonlida Qaratqich.)
4. Misollar (gaplarda)
На стола́х лежа́т кни́ги. — Stollar ustida kitoblar yotibdi. (П. + И.)
В магази́не мно́го книг. — Do'konda ko'p kitob bor. (Р. ko'plik)
У нас нет свобо́дных мест. — Bizda bo'sh joylar yo'q. (нет + Р.)
Я ви́жу студе́нтов в аудито́рии. — Auditoriyada talabalarni ko'ryapman. (В. jonli = Р.)
Я даю́ кни́ги друзья́м. — Kitoblarni do'stlarga beryapman. (Д. ko'plik)
Мы гуля́ем с друзья́ми по у́лицам. — Ko'chalar bo'ylab do'stlar bilan sayr qilamiz. (Т. + Д.)
Они́ живу́т в ра́зных города́х. — Ular turli shaharlarda yashaydi. (П. ko'plik)
На у́лице пять магази́нов. — Ko'chada beshta do'kon bor. (5 + Р.)
Я ду́маю о свои́х пла́нах. — O'z rejalarim haqida o'ylayapman. (П. ko'plik)5. Talaffuz bo'limi
Ko'plik kelishiklarda ikki narsaga e'tibor bering: urg'u ko'chishi va qo'shimchani to'liq aytish.
Urg'u ko'pincha qo'shimchaga ko'chadi:
сто́л столо́в "sto´l stalo´f" (urg'u -ов ga)
сто́л стола́ми "sto´l stala´mi" (urg'u -ами ga)
го́род города́х "go´rad garada´h" (urg'u oxirga)
кни́га кни́гам "kni´ga kni´gam" (kitobda urg'u o'zakda qoladi)Qo'shimchani yutib yubormang — o'zbek o'quvchi oxirini kaltalashtirishga moyil:
столами to'liq "stala´-mi", "stala´m" emas
книгах to'liq "kni´-gah", "kni´g" emas
студентов to'liq "studye´ntaf", oxirgi "в" jarangsiz "f" bo'lib eshitiladiReduksiya eslatmasi: urg'usiz о har doim "a" bo'lib o'qiladi: столо́в "stalo´f", городо́в "garado´f". Yozuvda esa о turadi.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting, urg'uni to'g'ri joyga qo'ying:
столо́в, книг, о́кон, друзья́ми, в города́х, о кни́гах, студе́нтов.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| столо́в | сто-ло́в | stollarning (Р. ko'p) | мно́го столо́в |
| книг | книг | kitoblarning (Р. ko'p) | пять книг |
| о́кон | о́-кон | derazalarning (Р. ko'p) | шесть о́кон |
| студе́нтов | сту-де́н-тов | talabalarni (В. jonli) | ви́жу студе́нтов |
| друзе́й | дру-зе́й | do'stlarning (Р. ko'p) | у друзе́й |
| друзья́ми | друзья́-ми | do'stlar bilan (Т.) | с друзья́ми |
| города́х | го-ро-да́х | shaharlarda (П.) | в города́х |
| места́х | мес-та́х | joylarda (П.) | в ра́зных места́х |
| мно́го | мно́-го | ko'p (+ Р. ko'p) | мно́го люде́й |
| ма́ло | ма́-ло | oz, kam (+ Р. ko'p) | ма́ло вре́мени |
| нет | нет | yo'q (+ Р.) | нет книг |
| ра́зный | ра́з-ный | turli, har xil | в ра́зных места́х |
Maslahat: Qaratqich ko'plik shakllarini (столо́в, книг, о́кон, друзе́й) alohida karta qilib yodlang — ular eng ko'p xato qilinadigan joy.
7. Dialog
— Приве́т! Куда́ ты идёшь с таки́ми су́мками?
(Salom! Bunday sumkalar bilan qayerga ketyapsan?)
— В библиоте́ку. Я беру́ мно́го книг для экза́менов.
(Kutubxonaga. Imtihonlar uchun ko'p kitob olyapman.)
— Ско́лько книг тебе́ ну́жно?
(Senga qancha kitob kerak?)
— Пять или шесть. У нас нет э́тих книг до́ма.
(Besh yoki olti. Uyimizda bu kitoblar yo'q.)
— А ты ви́дишь там на́ших студе́нтов?
(U yerda bizning talabalarni ko'ryapsanmi?)
— Да, они́ сидя́т за стола́ми и говоря́т о пла́нах.
(Ha, ular stollar ortida o'tirib rejalar haqida gaplashyapti.)
— Тогда́ идём к ним! Я хочу́ поговори́ть с друзья́ми.
(Unda ularning oldiga boraylik! Do'stlar bilan gaplashmoqchiman.)Topshiriq: dialogdagi ko'plik kelishiklarni toping — книг (Р.), студе́нтов (В.), стола́ми (Т.), о пла́нах (П.), с друзья́ми (Т.) — va har birining savolini ayting.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Qaratqich ko'plikda erkak so'zga qo'shimcha qo'ymaslik yoki ayolga qo'shish: мно́го столы, мно́го книгов. мно́го столо́в (erkak -ов), мно́го книг (ayol nol tugash). Sabab: erkak rod -ов oladi, ayol rod esa hech narsa olmaydi — faqat unli tushadi.
Nol tugashda "yugurib chiquvchi" unlini unutish: мно́го окн, мало девушк. мно́го о́кон, ма́ло де́вушек. Sabab: ikki undosh to'qnashsa, orasiga о/е yuguradi.
Jonli otni Tushum ko'plikda Bosh shaklda qoldirish: ви́жу студе́нты, зна́ю врачи́. ви́жу студе́нтов, зна́ю враче́й (jonli Qaratqich shakli). Sabab: jonli ot Tushumda Qaratqichdan nusxa oladi.
много / нет / пять dan keyin Bosh shakl: нет кни́ги, пять сту́лья. нет книг, пять сту́льев (bu so'zlardan keyin doim Qaratqich ko'plik). Sabab: miqdor so'zlari Qaratqich talab qiladi.
Jo'nalish/Vosita/O'rinni rodga qarab o'zgartirishga urinish: книгом, окнами lekin столоми. кни́гам / о́кнам / стола́м (Д.), кни́гами / о́кнами / стола́ми (Т.) — barcha rod bir xil. Sabab: ko'plikda bu uch kelishik roddan qat'i nazar bir xil.
Qo'shimchani kaltalashtirish (talaffuz): в город deb, в города́х o'rniga. в города́х — oxirni to'liq ayting. Sabab: o'zbek talaffuzida so'z oxiri kuchsizlanadi, rus tilida esa aniq aytiladi.
Mini-mashq: to'g'ri shaklni tanlang —
мно́го (столы́ / столо́в), ви́жу (друзья́ / друзе́й), с (друзья́м / друзья́ми), в (города́х / города́ми).
(Javob: столо́в, друзе́й, друзья́ми, города́х.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Qaratqich ko'plikka qo'ying (много + ___):
стол мно́го ___, кни́га мно́го ___, окно́ мно́го ___, студе́нт мно́го ___, друг мно́го ___, ме́сто мно́го ___
Mashq 2. Jo'nalish ko'plik (-ам/-ям):
столы́ ___, кни́ги ___, о́кна ___, друзья́ ___, неде́ли ___
Mashq 3. Vosita ko'plik (с + ___, -ами/-ями):
друзья́ с ___, кни́ги с ___, студе́нты со ___, каранда́ш карандаша́ми bilan qiyoslang ___
Mashq 4. O'rin ko'plik (в/о + ___, -ах/-ях):
города́ в ___, столы́ на ___, кни́ги о ___, моря́ в ___
Mashq 5. Tushum ko'plik — jonli yoki jonsiz? To'g'ri shaklni yozing:
Я ви́жу (столы́) ___, Я ви́жу (студе́нты) ___, Я чита́ю (кни́ги) ___, Я зна́ю (врачи́) ___
Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
мно́го книгов, ви́жу студе́нты, нет окн, с друзья́м, в город (shaharlarda ma'nosida)
Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga (urg'u bilan):
ko'p kitob = ___
do'stlar bilan = ___
shaharlarda = ___
talabalarni ko'ryapman = ___
besh stol = ___
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Yozish: o'z shahringiz yoki xonangiz haqida 6 ta gap yozing, har birida ko'plik kelishik ishlating — masalan В на́шем го́роде мно́го па́рков. Я гуля́ю с друзья́ми по у́лицам... — va "tekshir" deb yuboring.
- Qaratqich mashqi: Wisar AIdan ketma-ket 10 ta ot berishni so'rang; siz har biriga мно́го + Qaratqich ko'plik shaklini urg'usi bilan ayting (стол мно́го столо́в), AI xatolaringizni tuzatsin.
- Jonli/jonsiz o'yini: AI sizga ot bersin (стол, студе́нт, кни́га, врач), siz Я ви́жу... gapini to'g'ri Tushum ko'plikda tuzing va nega Bosh yoki Qaratqich ekanini tushuntiring.
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: мно́го столо́в, мно́го книг, мно́го о́кон, мно́го студе́нтов, мно́го друзе́й, мно́го мест. Mashq 2: стола́м, кни́гам, о́кнам, друзья́м, неде́лям. Mashq 3: с друзья́ми, с кни́гами, со студе́нтами, карандаша́ми. Mashq 4: в города́х, на стола́х, о кни́гах, в моря́х. Mashq 5: ви́жу столы́ (jonsiz = Bosh); ви́жу студе́нтов (jonli = Qaratqich); чита́ю кни́ги (jonsiz = Bosh); зна́ю враче́й (jonli = Qaratqich). Mashq 6: мно́го книг ( книгов); ви́жу студе́нтов ( студе́нты); нет о́кон ( окн — unli yuguradi); с друзья́ми ( друзья́м); в города́х ( в город). Mashq 7: мно́го книг / с друзья́ми / в города́х / (я) ви́жу студе́нтов / пять столо́в.
12. Xulosa va keyingi dars
- Ko'plik kelishiklar birlikdan osonroq: Jo'nalish, Vosita, O'rin — barcha rod uchun bir xil (-ам/-ями, -ами/-ями, -ах/-ях).
- Eng qiyin — Qaratqich ko'plik: erkak -ов/-ей (столо́в, словаре́й), ayol/o'rta nol tugash (книг, о́кон), ba'zan unli yuguradi (о́кон, де́вушек).
- много / мало / нет / 5+ dan keyin doim Qaratqich ko'plik: мно́го студе́нтов, нет книг, пять столо́в.
- Tushum ko'plik nusxa oladi: jonsiz = Bosh (ви́жу столы́), jonli = Qaratqich (ви́жу студе́нтов).
- Predlog + ko'plik: в города́х, с друзья́ми, о кни́гах — qo'shimchani to'liq ayting.
- Har bir ko'plik shaklini urg'usi bilan yodlang.
Keyingi dars — A2 — 9-dars: Kelasi zamon (бу́дущее вре́мя). Endi kelajakdagi ish-harakatni ifodalashni o'rganamiz: Я бу́ду чита́ть (o'qiyman), Я прочита́ю (o'qib bo'laman). Ko'rasizki, rus tilida kelasi zamonning ikki turi bor — tugallangan va tugallanmagan fe'l bilan. Bugungi ot bilimingiz ustiga endi fe'l zamonini quramiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!