A2 — 11-dars: Aspekt o'tgan zamonda — де́лал / сде́лал, чита́л / прочита́л
A2 — ELEMENTAR · 11-dars
1. Dars nomi va maqsad
O'tgan darsda (10-dars) siz aspekt (вид — o'qilishi: vid) tushunchasi bilan tanishdingiz: rus tilida deyarli har bir fe'lning ikkita "juftligi" bor — несоверше́нный вид (tugallanmagan, НСВ) va соверше́нный вид (tugallangan, СВ). Bugun shu tushunchani o'tgan zamonga olib kiramiz — va aynan shu joyda aspekt eng ko'p va eng amaliy ishlatiladi.
Nega aynan o'tgan zamon? Chunki o'tmish haqida gapirganda ruslar har bir gapda majburan tanlov qiladilar: harakat jarayon bo'lganmi (чита́л — "o'qir edim, o'qiyotgan edim"), yoki natijaga yetganmi (прочита́л — "o'qib tugatdim")? Bu ikki gap o'zbekchada ba'zan bir xil — "o'qidim" — deb tarjima qilinadi, lekin rus tilida ular butunlay boshqa fe'l shakli va boshqa ma'no.
Solishtiring:
Я чита́л э́ту кни́гу. — Men bu kitobni o'qidim / o'qiyotgan edim. (jarayon — tugatdimmi, noma'lum)
Я прочита́л э́ту кни́гу. — Men bu kitobni o'qib tugatdim. (natija — oxirigacha)Ikkalasi ham "o'qidim", lekin birinchisida jarayonga, ikkinchisida natijaga urg'u. Bu darsning maqsadi — shu nozik farqni his qilib, o'tgan zamonda qaysi aspektni tanlashni o'rganish. Bu — rus tilidagi eng amaliy ko'nikmalardan biri: uni egallasangiz, nutqingiz darhol "tabiiy" eshitiladi.
Dars oxirida siz Я до́лго де́лал уро́ки, но не сде́лал ("uzoq bajardim, lekin tugatmadim") kabi nozik gaplarni bemalol qura olasiz.
2. Avvalgi darsdan takror
Bugungi mavzu ikki poydevorga tayanadi — ikkalasini ham qisqa yangilaymiz.
A) Aspekt tushunchasi (10-dars):
- Har fe'lning ikki vidi bor: НСВ (jarayon, davomiylik, takror) va СВ (natija, bir martalik, tugallik).
- СВ ko'pincha НСВ ga prefiks qo'shib yasaladi: *чита́ть прочита́ть*, *де́лать сде́лать*, *писа́ть написа́ть*.
- СВ ning hozirgi zamoni yo'q — u faqat o'tgan yoki kelasi zamonda bo'ladi (chunki tugallangan harakat "hozir davom etmaydi").
B) O'tgan zamon yasalishi (A1, 24-dars):
- Fe'ldan -ть olib tashlanadi, o'zakka -л / -ла / -ло / -ли qo'shiladi (rod va songa qarab).
- Bu qoida ikkala aspektga ham bir xil ishlaydi:
НСВ: чита́ть чита́л / чита́ла / чита́ло / чита́ли
СВ: прочита́ть прочита́л / прочита́ла / прочита́ло / прочита́лиMuhim bog'lanish: o'tgan zamonni yasash allaqachon bilasiz — bu darsda hech qanday yangi qo'shimcha yo'q. Yangi bo'lgan yagona narsa — qaysi fe'lni (НСВ yoki СВ) tanlash. Ya'ni bugungi qiyinchilik grammatikada emas, ma'noni his qilishda.
Tez mashq: ikkala shaklda ayting — де́лать он ... / сде́лать он ...; писа́ть она́ ... / написа́ть она́ .... (Javob: де́лал / сде́лал; писа́ла / написа́ла.)
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Ikki savol: "nima qildi?" emas, "qanday qildi?"
O'tgan zamonda aspektni tanlash uchun o'zingizga bitta savol bering: men jarayonni tasvirlayapmanmi, yoki natijani e'lon qilyapmanmi?
- НСВ (чита́л, де́лал, писа́л) = kamera harakatni jarayonda suratga oladi. "Nima bo'layotgan edi?" Tugadimi-yo'qmi — muhim emas yoki noma'lum.
- СВ (прочита́л, сде́лал, написа́л) = kamera harakatning natijasini, so'nggi nuqtasini suratga oladi. "Nima bo'lib bo'ldi?" Harakat oxiriga yetdi, natija bor.
НСВ — jarayon СВ — natija
├───────────────────────► ├──────────────────●
"o'qir edim" (davom etardi) "o'qib bo'ldim" (nuqta qo'yildi)O'zbekcha nozik farq:
Я писа́л письмо́. — Men xat yozar edim / yozayotgan edim. (jarayon)
Я написа́л письмо́. — Men xatni yozib bo'ldim. (tayyor, natija bor)3.2. НСВ o'tgan zamon — uch asosiy holat
НСВ ni quyidagi uch holatda tanlaymiz:
1) Jarayon ("o'qiyotgan edim"): harakat qanday kechayotganini tasvirlaysiz, natija haqida gapirmaysiz.
Вчера́ ве́чером я чита́л. — Kecha kechqurun o'qir edim.
Когда́ ты позвони́л, я рабо́тал. — Sen qo'ng'iroq qilganingda, men ishlayotgan edim.2) Takroriy / odat ("har kuni o'qirdim"): harakat bir necha bor yoki muntazam takrorlangan.
Ра́ньше я ка́ждый день чита́л газе́ту. — Avvallari har kuni gazeta o'qirdim.
Он ча́сто писа́л пи́сьма. — U tez-tez xat yozardi.3) Fakt / umumiy ma'lumot ("umuman qilganmisiz?"): harakat umuman bo'lgan-bo'lmaganini so'raysiz yoki aytasiz; natija emas, faqat fakti muhim.
Вы чита́ли Толсто́го? — Siz Tolstoyni o'qiganmisiz? (umuman, hayotda)
— Да, чита́л. — Ha, o'qiganman.
Ты смотре́л э́тот фильм? — Bu filmni ko'rganmisiz?Diqqat — "davomiylik" НСВ ni talab qiladi: agar gapda harakat qancha vaqt davom etganini aytsangiz (два часа́, весь день, до́лго), bu jarayonga urg'u — НСВ ishlatiladi: Я чита́л два часа́ ("ikki soat o'qidim" — ikki soat davomida jarayon ketdi). Bu o'zbekchada "ikki soat o'qidim" — tugatdim degani emas, balki ikki soat o'qish bilan band bo'ldim.
3.3. СВ o'tgan zamon — uch asosiy holat
СВ ni quyidagi uch holatda tanlaymiz:
1) Natija / tugallik ("o'qib tugatdim"): harakat oxiriga yetdi, natija bor.
Я прочита́л кни́гу за два дня. — Men kitobni ikki kunda o'qib tugatdim.
Она́ написа́ла письмо́. — U xatni yozib bo'ldi. (xat tayyor)
Я сде́лал уро́ки. — Men uy vazifasini bajardim. (tayyor)2) Bir martalik, yakuniy ("kecha qildim va bitdi"): bir marta sodir bo'lgan va tugagan aniq harakat.
Вчера́ я наконе́ц реши́л э́ту зада́чу. — Kecha nihoyat bu masalani yechdim.
Он вдруг откры́л дверь. — U to'satdan eshikni ochdi.3) Ketma-ket harakatlar ("keldi, o'tirdi, o'qidi"): bir-birini quvib, ketma-ket yakunlangan harakatlar — hikoyaning "suyagi". Har biri tugab, keyingisi boshlanadi.
Он пришёл домо́й, поу́жинал и лёг спать.
— U uyga keldi, kechki ovqat yedi va uxlashga yotdi.
Я встал, оде́лся и вы́шел.
— Men turdim, kiyindim va chiqib ketdim.Kalit farq: НСВ — bu "fon" (nima kechayotgan edi), СВ — bu "voqea" (nima sodir bo'ldi). Ko'p hikoyalarda ikkalasi birga: Я чита́л (fon), когда́ вдруг зазвони́л (voqea) телефо́н — "O'qib o'tirgan edim (fon), birdan telefon jiringladi (voqea)".
3.4. Yonma-yon solishtirish — bir gap, ikki aspekt
Xuddi shu fe'lni ikki aspektda qo'yib, ma'no qanday o'zgarishini ko'ring. Bu — darsning yuragi:
| НСВ (jarayon / takror / fakt) | СВ (natija / bir martalik) |
|---|---|
| Я чита́л кни́гу. — O'qidim / o'qiyotgan edim. | Я прочита́л кни́гу. — O'qib tugatdim. |
| Я де́лал уро́ки два часа́. — Ikki soat qildim. | Я сде́лал уро́ки. — Bajarib bo'ldim. |
| Она́ писа́ла письмо́. — Xat yozayotgan edi. | Она́ написа́ла письмо́. — Xatni yozib bitirdi. |
| Он реша́л зада́чу. — Masalani yechayotgan edi. | Он реши́л зада́чу. — Masalani yechdi (topdi). |
| Я у́жинал, когда́ ты пришёл. — Ovqatlanayotgandim. | Я поу́жинал и пошёл гуля́ть. — Ovqatlanib bo'lib, sayrga ketdim. |
Eng muhim juftlik — yodda tuting: де́лал сде́лал, чита́л прочита́л, писа́л написа́л. Bu uch juftlikni urg'usi bilan mustahkam yodlang — ular kunlik nutqda eng ko'p uchraydi.
3.5. НСВ va СВ ni sezdiruvchi signal so'zlar
Ba'zi so'zlar deyarli har doim ma'lum aspektni "chaqiradi". Ularni bilsangiz, tanlov osonlashadi:
| НСВ ni chaqiradi (jarayon / takror) | СВ ni chaqiradi (natija / yakun) |
|---|---|
| до́лго — uzoq | уже́ — allaqachon |
| ча́сто — tez-tez | вдруг — to'satdan |
| обы́чно — odatda | наконе́ц — nihoyat |
| ка́ждый день — har kuni | за час / за два дня — bir soatda / ikki kunda (tugatish muddati) |
| всё вре́мя — doim | сра́зу — darhol |
| иногда́ — ba'zan | бы́стро (yakun ma'nosida) — tez (qilib bo'ldi) |
Я до́лго реша́л зада́чу. — Masalani uzoq yechayotgan edim. (до́лго НСВ)
Я уже́ реши́л зада́чу. — Masalani allaqachon yechib bo'ldim. (уже́ СВ)
Он за час написа́л статью́. — U bir soatda maqolani yozib tugatdi. (за час СВ)Eng nozik juftlik — за час vs час: за час ("bir soat ичида tugatdi") СВ; ammo shunchaki час / два часа́ ("bir soat davomida qildi") НСВ. Solishtiring: Я писа́л письмо́ час (bir soat yozdim, jarayon) vs Я написа́л письмо́ за час (bir soatda yozib bitkazdim, natija).
4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)
НСВ — jarayon:
Весь ве́чер я смотре́л телеви́зор. — Butun kechqurun televizor ko'rdim.
Она́ гото́вила у́жин, когда́ я пришёл. — Men kelganimda u kechki ovqat tayyorlayotgan edi.
Мы гуля́ли в па́рке. — Biz parkda sayr qilardik.НСВ — takroriy / odat:
В де́тстве я ча́сто боле́л. — Bolalikda tez-tez kasal bo'lardim.
Ка́ждое у́тро он де́лал заря́дку. — Har kuni ertalab u mashq qilardi.
Ра́ньше мы жи́ли в дере́вне. — Avvallari qishloqda yashardik.НСВ — fakt (umuman):
— Ты чита́л «Войну́ и мир»? — «Urush va tinchlik»ни o'qiganmisan?
— Да, чита́л, но давно́. — Ha, o'qiganman, lekin ancha oldin.
Вы ви́дели э́тот го́род ра́ньше? — Bu shaharni ilgari ko'rganmisiz?СВ — natija:
Я наконе́ц прочита́л э́ту кни́гу. — Bu kitobni nihoyat o'qib tugatdim.
Она́ пригото́вила вку́сный у́жин. — U mazali kechki ovqat tayyorladi. (tayyor)
Мы купи́ли но́вую маши́ну. — Biz yangi mashina sotib oldik.СВ — bir martalik / to'satdan:
Вдруг он всё по́нял. — To'satdan u hammasini tushundi.
Я сра́зу отве́тил на письмо́. — Xatga darhol javob berdim.
Она́ откры́ла окно́ и вы́шла. — U derazani ochdi va chiqib ketdi.СВ — ketma-ket harakatlar (hikoya):
Он проснулся, встал, у́мылся и пошёл на рабо́ту.
— U uyg'ondi, turdi, yuvindi va ishga ketdi.НСВ + СВ birga (fon + voqea):
Я чита́л кни́гу, когда́ вдруг вы́ключили свет.
— Kitob o'qib o'tirgandim, birdan chiroqni o'chirib qo'yishdi.
Мы у́жинали, и в э́то вре́мя позвони́ла ма́ма.
— Kechki ovqat qilib o'tirgandik, shu payt onam qo'ng'iroq qildi.E'tibor bering: inkor ba'zan aspektni o'zgartiradi. Я не чита́л э́ту кни́гу (НСВ — umuman o'qimadim, faktni inkor) tabiiy; Я не прочита́л кни́гу (СВ — o'qishga urindim, lekin tugatolmadim) — natijaga yetmaganlikni bildiradi. Ikki xil inkor, ikki xil ma'no.
5. Talaffuz bo'limi
- чита́л /chi-TAL/ — urg'u o'zakda (-та-). "chi-tal".
- прочита́л /pra-chi-TAL/ — prefiks про- urg'usiz, "pra" bo'lib o'qiladi; urg'u baribir **-та-**да: "pra-chi-tal". Prefiks urg'uni ko'chirmaydi.
- де́лал /DYE-lal/ — urg'u boshda (де-): "dye-lal".
- сде́лал /ZDYE-lal/ — prefiks с- bu yerda "z" bo'lib o'qiladi (keyingi jarangli "д" ta'sirida): "zdye-lal", "sdyelal" emas. Urg'u baribir boshda.
- писа́л /pi-SAL/ — urg'u oxirda: "pi-sal".
- написа́л /na-pi-SAL/ — prefiks на- urg'usiz "na"; urg'u baribir **-са-**да: "na-pi-sal".
Asosiy talaffuz qoidasi: СВ prefikslari (про-, на-, с-, по-, при-) deyarli hech qachon urg'uni o'ziga tortmaydi — urg'u НСВ dagi joyida qoladi. Shuning uchun чита́л va прочита́лда urg'u bir xil joyda (-та-). Faqat prefiksni oldiga "yopishtiring" va o'sha urg'u bilan ayting.
с- prefiksi: yozuvda "с", lekin jarangli undoshdan oldin "z" bo'lib eshitiladi: сде́лал "zdyelal", сда́л "zdal". Bu — rus tilining jaranglashuv qoidasi.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| де́лал | де́-лал | qildi/qilardi (НСВ) | Я де́лал уро́ки. — Vazifa qilardim. |
| сде́лал | сде́-лал | qildi/bajardi (СВ) | Я сде́лал уро́ки. — Vazifani bajardim. |
| чита́л | чи-та́л | o'qidi/o'qirdi (НСВ) | Я чита́л газе́ту. — Gazeta o'qidim. |
| прочита́л | про-чи-та́л | o'qib tugatdi (СВ) | Я прочита́л кни́гу. — Kitobni o'qib bitdim. |
| писа́л | пи-са́л | yozdi/yozardi (НСВ) | Он писа́л письмо́. — Xat yozardi. |
| написа́л | на-пи-са́л | yozib tugatdi (СВ) | Он написа́л письмо́. — Xatni yozib bitdi. |
| реша́л | ре-ша́л | yechayotgan edi (НСВ) | Я реша́л зада́чу. — Masala yechardim. |
| реши́л | ре-ши́л | yechdi/hal qildi (СВ) | Я реши́л зада́чу. — Masalani yechdim. |
| гото́вил | го-то́-вил | tayyorlayotgan edi (НСВ) | Она́ гото́вила у́жин. — Ovqat tayyorlardi. |
| пригото́вил | при-го-то́-вил | tayyorlab bo'ldi (СВ) | Она́ пригото́вила у́жин. — Ovqatni tayyorladi. |
| до́лго | до́л-го | uzoq (НСВ signali) | Я до́лго ждал. — Uzoq kutdim. |
| ча́сто | ча́с-то | tez-tez (НСВ signali) | Он ча́сто опа́здывал. — Tez-tez kechikardi. |
| обы́чно | о-бы́ч-но | odatda (НСВ signali) | Обы́чно я вставал ра́но. — Odatda erta turardim. |
| уже́ | у-же́ | allaqachon (СВ signali) | Я уже́ прочита́л. — Allaqachon o'qib bo'ldim. |
| вдруг | вдруг | to'satdan (СВ signali) | Вдруг он замолча́л. — U to'satdan jim bo'ldi. |
| наконе́ц | на-ко-не́ц | nihoyat (СВ signali) | Наконе́ц я поня́л. — Nihoyat tushundim. |
| ка́ждый день | ка́ж-дый день | har kuni (НСВ signali) | Ка́ждый день я гуля́л. — Har kuni sayr qilardim. |
| за час | за час | bir soatda (СВ signali) | Я сде́лал э́то за час. — Buni bir soatda bajardim. |
Yodlash qoidasi: har fe'lni juftlik bilan yodlang — "де́лал / сде́лал", "чита́л / прочита́л". НСВ ni yolg'iz yodlash yarim ish; СВ jufti bilan birga yodlansa, o'tgan zamonda tanlov avtomatik bo'ladi.
7. Dialog
— Приве́т! Что ты де́лал вчера́ ве́чером? — Salom! Kecha kechqurun nima qilding?
— Я де́лал дома́шнее зада́ние. — Uy vazifasi qilardim.
— И сде́лал? — Bajardingmi (tugatdingmi)?
— Нет, не сде́лал. Бы́ло сли́шком тру́дно. — Yo'q, tugatmadim. Juda qiyin edi.
— А я вчера́ прочита́л всю кни́гу за день! — Men esa kecha butun kitobni bir kunda o'qib tashladim!
— Пра́вда? Я то́же чита́л её, но не дочита́л. — Rostdanmi? Men ham o'qigandim, lekin tugatmadim.
— Кста́ти, ты писа́л сочине́ние? — Aytgancha, insho yozdingmi?
— Да, писа́л весь ве́чер и наконе́ц написа́л. — Ha, butun kechqurun yozdim va nihoyat yozib bitdim.
— Молоде́ц! Зна́чит, ты его́ зако́нчил. — Barakalla! Demak, tugatibsan.E'tibor bering: де́лал (jarayon) va сде́лал (natija) bir dialogda yonma-yon: "де́лал, lekin не сде́лал" — "qilar edim, lekin tugatmadim". Xuddi shunday писа́л ... и написа́л — "yozdim (jarayon) va yozib bitdim (natija)". Bu — НСВ dan СВ ga tabiiy o'tishning klassik namunasi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Davomiylik (два часа́, до́лго) bilan СВ ishlatish: Я прочита́л два часа́. Я чита́л два часа́. Sabab: "ikki soat davomida" — bu jarayonga urg'u, natija emas. Davomiylik НСВ.
Natija aniq bo'lsa ham НСВ qoldirish: Я де́лал уро́ки, тепе́рь они́ гото́вы. Я сде́лал уро́ки, тепе́рь они́ гото́вы. Sabab: "endi tayyor" — natija bor, demak СВ (сде́лал).
Ketma-ket yakunlangan harakatlarni НСВ bilan berish: Он приходи́л, у́жинал и ложи́лся (bir martalik voqea sifatida). Он пришёл, поу́жинал и лёг спать. Sabab: bir marta ketma-ket bo'lgan, tugagan harakatlar СВ. (НСВ shakli faqat "har kuni takrorlanardi" ma'nosida to'g'ri bo'lardi.)
"Umuman o'qiganmisiz?" savoliga СВ ishlatish: Вы прочита́ли Толсто́го? (umumiy tajriba haqida). Вы чита́ли Толсто́го? Sabab: hayotda umuman bo'lgan-bo'lmaganini so'raganda — fakt, НСВ. (прочита́ли — "aynan o'sha kitobni tugatdingizmi" degan aniq natija ma'nosini beradi.)
СВ prefiksini urg'u bilan aytish: про́читал, на́писал. прочита́л, написа́л. Sabab: prefiks urg'uni ko'chirmaydi — u НСВ dagi joyida (-та-, -са-) qoladi.
Mini-mashq (og'zaki): har juftlikni ma'nosiga qarab tanlang — jarayon (НСВ) yoki natija (СВ)?
Я ___ письмо́ час. (yozdim — jarayon) · Я ___ письмо́ и отпра́вил. (yozib bo'ldim) · Она́ ___ суп ка́ждый день. (tayyorlardi) · Она́ ___ суп, он гото́в. (tayyorladi)
(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Qavsdagi juftlikdan to'g'ri aspektni tanlang (НСВ yoki СВ):
Вчера́ я ___ (чита́л / прочита́л) кни́гу два часа́.
Наконе́ц я ___ (чита́л / прочита́л) э́ту кни́гу.
Он ___ (де́лал / сде́лал) уро́ки и пошёл гуля́ть.
Я до́лго ___ (де́лал / сде́лал) э́то зада́ние.Mashq 2. Signal so'ziga qarab to'g'ri aspektni qo'ying:
Ка́ждый день она́ ___ (писа́ла / написа́ла) пи́сьма.
Она́ уже́ ___ (писа́ла / написа́ла) письмо́.
Я ча́сто ___ (реша́л / реши́л) таки́е зада́чи.
Я за час ___ (реша́л / реши́л) зада́чу.Mashq 3. Gapni o'qing va НСВ (jarayon/fon) yoki СВ (voqea) ni tanlang:
Я ___ (у́жинал / поу́жинал), когда́ ты позвони́л.
Я ___ (у́жинал / поу́жинал) и пошёл спать.
Мы ___ (смотре́ли / посмотре́ли) фильм, и вдруг вы́ключили свет.
Мы ___ (смотре́ли / посмотре́ли) фильм и легли́ спать.Mashq 4. Fe'lni juftlik bilan yozing (НСВ / СВ, erkak shakli):
де́лать ___ / ___, чита́ть ___ / ___, писа́ть ___ / ___, гото́вить ___ / ___
Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:
Я прочита́л кни́гу два часа́, но не дочита́л.
Вы прочита́ли Толсто́го? (— Ha, umuman o'qiganman.)
Он приходи́л домо́й, поу́жинал и лёг спать. (bir marta, kecha)
Я до́лго сде́лал уро́ки.Mashq 6. O'zbekchani ruschaga o'giring, to'g'ri aspektni tanlab:
Men xatni bir soatda yozib bitdim.
Men bu filmni ko'rganman (umuman).
U to'satdan hammasini tushundi.
Har kuni ertalab mashq qilardim.Mashq 7. Quyidagi mini-hikoyani o'tgan zamonda to'ldiring (aspektni o'zingiz tanlang), so'ng nima uchun shu aspektni tanlaganingizni ayting:
Вчера́ я ___ (весь день / kitob o'qidi — jarayon). Пото́м я ___ (nihoyat tugatdi — natija).
Ве́чером ма́ма ___ (ovqat tayyorlayotgan edi — jarayon), когда́ я ___ (keldi — voqea).10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Juftlik mashqi: Wisar AIdan 8 ta НСВ fe'lni berishni so'rang; har biriga СВ juftini va o'tgan zamon shaklini (m/f) ayting — де́лал сде́лал. AI juftlik va urg'uni tekshirsin.
- Jarayon yoki natija: AIga kecha nima qilganingiz haqida 6 ta gap yozing — uchtasida jarayonni (НСВ: до́лго ..., ка́ждый ...), uchtasida natijani (СВ: наконе́ц ..., уже́ ...) bering. AI aspekt to'g'rimi, tekshirsin.
- Signal so'z o'yini: AIdan tasodifiy signal so'z (до́лго, уже́, вдруг, ка́ждый день, за час) aytishni so'rang; siz o'sha so'z bilan to'g'ri aspektda bitta gap tuzing. Keyin rollarni almashtiring.
- Fon + voqea: AIga "Я ..., когда́ вдруг ..." andozasida 3 ta gap bering — birinchi qism НСВ (fon), ikkinchisi СВ (voqea). AI tekshirsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): Я писа́л письмо́ час (jarayon, НСВ); Я написа́л письмо́ и отпра́вил (natija, СВ); Она́ гото́вила суп ка́ждый день (takror, НСВ); Она́ пригото́вила суп, он гото́в (natija, СВ).
Mashq 1: чита́л (два часа́ — davomiylik, НСВ); прочита́л (наконе́ц — natija, СВ); сде́лал (ketma-ket, yakun, СВ); де́лал (до́лго — jarayon, НСВ).
Mashq 2: писа́ла (ка́ждый день — takror, НСВ); написа́ла (уже́ — natija, СВ); реша́л (ча́сто — takror, НСВ); реши́л (за час — yakun, СВ).
Mashq 3: у́жинал (fon, НСВ); поу́жинал (yakun + keyingi harakat, СВ); смотре́ли (fon — vdrug voqeasigacha davom etardi, НСВ); посмотре́ли (tugadi va yotishdi, СВ).
Mashq 4: де́лать де́лал / сде́лал; чита́ть чита́л / прочита́л; писа́ть писа́л / написа́л; гото́вить гото́вил / пригото́вил.
Mashq 5:
- Я чита́л кни́гу два часа́, но не дочита́л. (два часа́ — davomiylik НСВ.)
- Вы чита́ли Толсто́го? (umuman, fakt НСВ.)
- Он пришёл домо́й, поу́жинал и лёг спать. (bir marta ketma-ket СВ.)
- Я до́лго де́лал уро́ки. (до́лго — jarayon НСВ.)
Mashq 6 (namuna javoblar):
- Я написа́л письмо́ за час.
- Я смотре́л э́тот фильм. (umuman — НСВ.)
- Он вдруг всё по́нял.
- Ка́ждое у́тро я де́лал заря́дку.
Mashq 7 (namuna javoblar): Вчера́ я весь день чита́л (весь день — jarayon, НСВ). Пото́м я наконе́ц прочита́л её (наконе́ц — natija, СВ). Ве́чером ма́ма гото́вила у́жин (fon, НСВ), когда́ я пришёл (voqea, СВ).
12. Xulosa va keyingi dars
- O'tgan zamonda har gapda aspekt tanlash majburiy: harakat jarayonmi (НСВ) yoki natijami (СВ)?
- НСВ o'tgan zamon (чита́л, де́лал, писа́л): jarayon ("o'qiyotgan edim"), takror/odat ("har kuni o'qirdim"), davomiylik ("ikki soat o'qidim"), fakt ("umuman o'qiganmisiz?").
- СВ o'tgan zamon (прочита́л, сде́лал, написа́л): natija ("o'qib bo'ldim"), bir martalik yakun ("nihoyat yechdim"), ketma-ket harakatlar ("keldi, o'tirdi, o'qidi").
- Signal so'zlar: до́лго, ча́сто, обы́чно, ка́ждый день НСВ; уже́, вдруг, наконе́ц, за час, сра́зу СВ.
- Fon + voqea: НСВ — nima kechayotgan edi (fon), СВ — nima sodir bo'ldi (voqea): Я чита́л, когда́ вдруг зазвони́л телефо́н.
- Urg'u: СВ prefikslari (про-, на-, с-, по-) urg'uni ko'chirmaydi — u НСВ dagi joyida qoladi (чита́л прочита́л).
Keyingi dars — A2 — 12-dars: Aspekt kelasi zamonda — бу́ду де́лать / сде́лаю. O'tgan zamonda aspektni his qildingiz; endi shu tanlovni kelasi zamonga olib chiqamiz. Ko'rasiz: НСВ kelasi zamonda murakkab shaklda (бу́ду чита́ть — "o'qiyotgan bo'laman"), СВ esa oddiy shaklda (прочита́ю — "o'qib bo'laman"). Bugungi juftliklar (де́лал/сде́лал) o'sha darsda to'g'ridan-to'g'ri ishga tushadi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!