WisarWisar
Rus tili kursi/A2 Elementar17 daqiqa

A2 — 11-dars: Aspekt o'tgan zamonda — де́лал / сде́лал, чита́л / прочита́л

A2 — ELEMENTAR · 11-dars


1. Dars nomi va maqsad

O'tgan darsda (10-dars) siz aspekt (вид — o'qilishi: vid) tushunchasi bilan tanishdingiz: rus tilida deyarli har bir fe'lning ikkita "juftligi" bor — несоверше́нный вид (tugallanmagan, НСВ) va соверше́нный вид (tugallangan, СВ). Bugun shu tushunchani o'tgan zamonga olib kiramiz — va aynan shu joyda aspekt eng ko'p va eng amaliy ishlatiladi.

Nega aynan o'tgan zamon? Chunki o'tmish haqida gapirganda ruslar har bir gapda majburan tanlov qiladilar: harakat jarayon bo'lganmi (чита́л — "o'qir edim, o'qiyotgan edim"), yoki natijaga yetganmi (прочита́л — "o'qib tugatdim")? Bu ikki gap o'zbekchada ba'zan bir xil — "o'qidim" — deb tarjima qilinadi, lekin rus tilida ular butunlay boshqa fe'l shakli va boshqa ma'no.

Solishtiring:

text
Я чита́л э́ту кни́гу.       — Men bu kitobni o'qidim / o'qiyotgan edim.  (jarayon — tugatdimmi, noma'lum)
Я прочита́л э́ту кни́гу.    — Men bu kitobni o'qib tugatdim.            (natija — oxirigacha)

Ikkalasi ham "o'qidim", lekin birinchisida jarayonga, ikkinchisida natijaga urg'u. Bu darsning maqsadi — shu nozik farqni his qilib, o'tgan zamonda qaysi aspektni tanlashni o'rganish. Bu — rus tilidagi eng amaliy ko'nikmalardan biri: uni egallasangiz, nutqingiz darhol "tabiiy" eshitiladi.

Dars oxirida siz Я до́лго де́лал уро́ки, но не сде́лал ("uzoq bajardim, lekin tugatmadim") kabi nozik gaplarni bemalol qura olasiz.


2. Avvalgi darsdan takror

Bugungi mavzu ikki poydevorga tayanadi — ikkalasini ham qisqa yangilaymiz.

A) Aspekt tushunchasi (10-dars):

  • Har fe'lning ikki vidi bor: НСВ (jarayon, davomiylik, takror) va СВ (natija, bir martalik, tugallik).
  • СВ ko'pincha НСВ ga prefiks qo'shib yasaladi: *чита́ть прочита́ть*, *де́лать сде́лать*, *писа́ть написа́ть*.
  • СВ ning hozirgi zamoni yo'q — u faqat o'tgan yoki kelasi zamonda bo'ladi (chunki tugallangan harakat "hozir davom etmaydi").

B) O'tgan zamon yasalishi (A1, 24-dars):

  • Fe'ldan -ть olib tashlanadi, o'zakka -л / -ла / -ло / -ли qo'shiladi (rod va songa qarab).
  • Bu qoida ikkala aspektga ham bir xil ishlaydi:
text
НСВ:  чита́ть   чита́л / чита́ла / чита́ло / чита́ли
СВ:   прочита́ть  прочита́л / прочита́ла / прочита́ло / прочита́ли

Muhim bog'lanish: o'tgan zamonni yasash allaqachon bilasiz — bu darsda hech qanday yangi qo'shimcha yo'q. Yangi bo'lgan yagona narsa — qaysi fe'lni (НСВ yoki СВ) tanlash. Ya'ni bugungi qiyinchilik grammatikada emas, ma'noni his qilishda.

Tez mashq: ikkala shaklda ayting — де́лать он ... / сде́лать он ...; писа́ть она́ ... / написа́ть она́ .... (Javob: де́лал / сде́лал; писа́ла / написа́ла.)


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Ikki savol: "nima qildi?" emas, "qanday qildi?"

O'tgan zamonda aspektni tanlash uchun o'zingizga bitta savol bering: men jarayonni tasvirlayapmanmi, yoki natijani e'lon qilyapmanmi?

  • НСВ (чита́л, де́лал, писа́л) = kamera harakatni jarayonda suratga oladi. "Nima bo'layotgan edi?" Tugadimi-yo'qmi — muhim emas yoki noma'lum.
  • СВ (прочита́л, сде́лал, написа́л) = kamera harakatning natijasini, so'nggi nuqtasini suratga oladi. "Nima bo'lib bo'ldi?" Harakat oxiriga yetdi, natija bor.
text
        НСВ — jarayon                       СВ — natija
   ├───────────────────────►          ├──────────────────●
   "o'qir edim" (davom etardi)        "o'qib bo'ldim" (nuqta qo'yildi)

O'zbekcha nozik farq:

text
Я писа́л письмо́.       — Men xat yozar edim / yozayotgan edim.   (jarayon)
Я написа́л письмо́.     — Men xatni yozib bo'ldim.                (tayyor, natija bor)

3.2. НСВ o'tgan zamon — uch asosiy holat

НСВ ni quyidagi uch holatda tanlaymiz:

1) Jarayon ("o'qiyotgan edim"): harakat qanday kechayotganini tasvirlaysiz, natija haqida gapirmaysiz.

text
Вчера́ ве́чером я чита́л.          — Kecha kechqurun o'qir edim.
Когда́ ты позвони́л, я рабо́тал.  — Sen qo'ng'iroq qilganingda, men ishlayotgan edim.

2) Takroriy / odat ("har kuni o'qirdim"): harakat bir necha bor yoki muntazam takrorlangan.

text
Ра́ньше я ка́ждый день чита́л газе́ту.  — Avvallari har kuni gazeta o'qirdim.
Он ча́сто писа́л пи́сьма.               — U tez-tez xat yozardi.

3) Fakt / umumiy ma'lumot ("umuman qilganmisiz?"): harakat umuman bo'lgan-bo'lmaganini so'raysiz yoki aytasiz; natija emas, faqat fakti muhim.

text
Вы чита́ли Толсто́го?     — Siz Tolstoyni o'qiganmisiz? (umuman, hayotda)
— Да, чита́л.            — Ha, o'qiganman.
Ты смотре́л э́тот фильм?  — Bu filmni ko'rganmisiz?

Diqqat — "davomiylik" НСВ ni talab qiladi: agar gapda harakat qancha vaqt davom etganini aytsangiz (два часа́, весь день, до́лго), bu jarayonga urg'u — НСВ ishlatiladi: Я чита́л два часа́ ("ikki soat o'qidim" — ikki soat davomida jarayon ketdi). Bu o'zbekchada "ikki soat o'qidim" — tugatdim degani emas, balki ikki soat o'qish bilan band bo'ldim.

3.3. СВ o'tgan zamon — uch asosiy holat

СВ ni quyidagi uch holatda tanlaymiz:

1) Natija / tugallik ("o'qib tugatdim"): harakat oxiriga yetdi, natija bor.

text
Я прочита́л кни́гу за два дня.   — Men kitobni ikki kunda o'qib tugatdim.
Она́ написа́ла письмо́.          — U xatni yozib bo'ldi. (xat tayyor)
Я сде́лал уро́ки.               — Men uy vazifasini bajardim. (tayyor)

2) Bir martalik, yakuniy ("kecha qildim va bitdi"): bir marta sodir bo'lgan va tugagan aniq harakat.

text
Вчера́ я наконе́ц реши́л э́ту зада́чу.  — Kecha nihoyat bu masalani yechdim.
Он вдруг откры́л дверь.               — U to'satdan eshikni ochdi.

3) Ketma-ket harakatlar ("keldi, o'tirdi, o'qidi"): bir-birini quvib, ketma-ket yakunlangan harakatlar — hikoyaning "suyagi". Har biri tugab, keyingisi boshlanadi.

text
Он пришёл домо́й, поу́жинал и лёг спать.
— U uyga keldi, kechki ovqat yedi va uxlashga yotdi.
Я встал, оде́лся и вы́шел.
— Men turdim, kiyindim va chiqib ketdim.

Kalit farq: НСВ — bu "fon" (nima kechayotgan edi), СВ — bu "voqea" (nima sodir bo'ldi). Ko'p hikoyalarda ikkalasi birga: Я чита́л (fon), когда́ вдруг зазвони́л (voqea) телефо́н — "O'qib o'tirgan edim (fon), birdan telefon jiringladi (voqea)".

3.4. Yonma-yon solishtirish — bir gap, ikki aspekt

Xuddi shu fe'lni ikki aspektda qo'yib, ma'no qanday o'zgarishini ko'ring. Bu — darsning yuragi:

НСВ (jarayon / takror / fakt) СВ (natija / bir martalik)
Я чита́л кни́гу. — O'qidim / o'qiyotgan edim. Я прочита́л кни́гу. — O'qib tugatdim.
Я де́лал уро́ки два часа́. — Ikki soat qildim. Я сде́лал уро́ки. — Bajarib bo'ldim.
Она́ писа́ла письмо́. — Xat yozayotgan edi. Она́ написа́ла письмо́. — Xatni yozib bitirdi.
Он реша́л зада́чу. — Masalani yechayotgan edi. Он реши́л зада́чу. — Masalani yechdi (topdi).
Я у́жинал, когда́ ты пришёл. — Ovqatlanayotgandim. Я поу́жинал и пошёл гуля́ть. — Ovqatlanib bo'lib, sayrga ketdim.

Eng muhim juftlik — yodda tuting: де́лал сде́лал, чита́л прочита́л, писа́л написа́л. Bu uch juftlikni urg'usi bilan mustahkam yodlang — ular kunlik nutqda eng ko'p uchraydi.

3.5. НСВ va СВ ni sezdiruvchi signal so'zlar

Ba'zi so'zlar deyarli har doim ma'lum aspektni "chaqiradi". Ularni bilsangiz, tanlov osonlashadi:

НСВ ni chaqiradi (jarayon / takror) СВ ni chaqiradi (natija / yakun)
до́лго — uzoq уже́ — allaqachon
ча́сто — tez-tez вдруг — to'satdan
обы́чно — odatda наконе́ц — nihoyat
ка́ждый день — har kuni за час / за два дня — bir soatda / ikki kunda (tugatish muddati)
всё вре́мя — doim сра́зу — darhol
иногда́ — ba'zan бы́стро (yakun ma'nosida) — tez (qilib bo'ldi)
text
Я до́лго реша́л зада́чу.        — Masalani uzoq yechayotgan edim.  (до́лго  НСВ)
Я уже́ реши́л зада́чу.          — Masalani allaqachon yechib bo'ldim.  (уже́  СВ)
Он за час написа́л статью́.     — U bir soatda maqolani yozib tugatdi.  (за час  СВ)

Eng nozik juftlik — за час vs час: за час ("bir soat ичида tugatdi") СВ; ammo shunchaki час / два часа́ ("bir soat davomida qildi") НСВ. Solishtiring: Я писа́л письмо́ час (bir soat yozdim, jarayon) vs Я написа́л письмо́ за час (bir soatda yozib bitkazdim, natija).


4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)

НСВ — jarayon:

text
Весь ве́чер я смотре́л телеви́зор.   — Butun kechqurun televizor ko'rdim.
Она́ гото́вила у́жин, когда́ я пришёл. — Men kelganimda u kechki ovqat tayyorlayotgan edi.
Мы гуля́ли в па́рке.                 — Biz parkda sayr qilardik.

НСВ — takroriy / odat:

text
В де́тстве я ча́сто боле́л.          — Bolalikda tez-tez kasal bo'lardim.
Ка́ждое у́тро он де́лал заря́дку.     — Har kuni ertalab u mashq qilardi.
Ра́ньше мы жи́ли в дере́вне.         — Avvallari qishloqda yashardik.

НСВ — fakt (umuman):

text
— Ты чита́л «Войну́ и мир»?         — «Urush va tinchlik»ни o'qiganmisan?
— Да, чита́л, но давно́.             — Ha, o'qiganman, lekin ancha oldin.
Вы ви́дели э́тот го́род ра́ньше?     — Bu shaharni ilgari ko'rganmisiz?

СВ — natija:

text
Я наконе́ц прочита́л э́ту кни́гу.    — Bu kitobni nihoyat o'qib tugatdim.
Она́ пригото́вила вку́сный у́жин.    — U mazali kechki ovqat tayyorladi.  (tayyor)
Мы купи́ли но́вую маши́ну.          — Biz yangi mashina sotib oldik.

СВ — bir martalik / to'satdan:

text
Вдруг он всё по́нял.                — To'satdan u hammasini tushundi.
Я сра́зу отве́тил на письмо́.       — Xatga darhol javob berdim.
Она́ откры́ла окно́ и вы́шла.        — U derazani ochdi va chiqib ketdi.

СВ — ketma-ket harakatlar (hikoya):

text
Он проснулся, встал, у́мылся и пошёл на рабо́ту.
— U uyg'ondi, turdi, yuvindi va ishga ketdi.

НСВ + СВ birga (fon + voqea):

text
Я чита́л кни́гу, когда́ вдруг вы́ключили свет.
— Kitob o'qib o'tirgandim, birdan chiroqni o'chirib qo'yishdi.
Мы у́жинали, и в э́то вре́мя позвони́ла ма́ма.
— Kechki ovqat qilib o'tirgandik, shu payt onam qo'ng'iroq qildi.

E'tibor bering: inkor ba'zan aspektni o'zgartiradi. Я не чита́л э́ту кни́гу (НСВ — umuman o'qimadim, faktni inkor) tabiiy; Я не прочита́л кни́гу (СВ — o'qishga urindim, lekin tugatolmadim) — natijaga yetmaganlikni bildiradi. Ikki xil inkor, ikki xil ma'no.


5. Talaffuz bo'limi

  • чита́л /chi-TAL/ — urg'u o'zakda (-та-). "chi-tal".
  • прочита́л /pra-chi-TAL/ — prefiks про- urg'usiz, "pra" bo'lib o'qiladi; urg'u baribir **-та-**да: "pra-chi-tal". Prefiks urg'uni ko'chirmaydi.
  • де́лал /DYE-lal/ — urg'u boshda (де-): "dye-lal".
  • сде́лал /ZDYE-lal/ — prefiks с- bu yerda "z" bo'lib o'qiladi (keyingi jarangli "д" ta'sirida): "zdye-lal", "sdyelal" emas. Urg'u baribir boshda.
  • писа́л /pi-SAL/ — urg'u oxirda: "pi-sal".
  • написа́л /na-pi-SAL/ — prefiks на- urg'usiz "na"; urg'u baribir **-са-**да: "na-pi-sal".

Asosiy talaffuz qoidasi: СВ prefikslari (про-, на-, с-, по-, при-) deyarli hech qachon urg'uni o'ziga tortmaydi — urg'u НСВ dagi joyida qoladi. Shuning uchun чита́л va прочита́лда urg'u bir xil joyda (-та-). Faqat prefiksni oldiga "yopishtiring" va o'sha urg'u bilan ayting.

с- prefiksi: yozuvda "с", lekin jarangli undoshdan oldin "z" bo'lib eshitiladi: сде́лал "zdyelal", сда́л "zdal". Bu — rus tilining jaranglashuv qoidasi.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
де́лал де́-лал qildi/qilardi (НСВ) Я де́лал уро́ки. — Vazifa qilardim.
сде́лал сде́-лал qildi/bajardi (СВ) Я сде́лал уро́ки. — Vazifani bajardim.
чита́л чи-та́л o'qidi/o'qirdi (НСВ) Я чита́л газе́ту. — Gazeta o'qidim.
прочита́л про-чи-та́л o'qib tugatdi (СВ) Я прочита́л кни́гу. — Kitobni o'qib bitdim.
писа́л пи-са́л yozdi/yozardi (НСВ) Он писа́л письмо́. — Xat yozardi.
написа́л на-пи-са́л yozib tugatdi (СВ) Он написа́л письмо́. — Xatni yozib bitdi.
реша́л ре-ша́л yechayotgan edi (НСВ) Я реша́л зада́чу. — Masala yechardim.
реши́л ре-ши́л yechdi/hal qildi (СВ) Я реши́л зада́чу. — Masalani yechdim.
гото́вил го-то́-вил tayyorlayotgan edi (НСВ) Она́ гото́вила у́жин. — Ovqat tayyorlardi.
пригото́вил при-го-то́-вил tayyorlab bo'ldi (СВ) Она́ пригото́вила у́жин. — Ovqatni tayyorladi.
до́лго до́л-го uzoq (НСВ signali) Я до́лго ждал. — Uzoq kutdim.
ча́сто ча́с-то tez-tez (НСВ signali) Он ча́сто опа́здывал. — Tez-tez kechikardi.
обы́чно о-бы́ч-но odatda (НСВ signali) Обы́чно я вставал ра́но. — Odatda erta turardim.
уже́ у-же́ allaqachon (СВ signali) Я уже́ прочита́л. — Allaqachon o'qib bo'ldim.
вдруг вдруг to'satdan (СВ signali) Вдруг он замолча́л. — U to'satdan jim bo'ldi.
наконе́ц на-ко-не́ц nihoyat (СВ signali) Наконе́ц я поня́л. — Nihoyat tushundim.
ка́ждый день ка́ж-дый день har kuni (НСВ signali) Ка́ждый день я гуля́л. — Har kuni sayr qilardim.
за час за час bir soatda (СВ signali) Я сде́лал э́то за час. — Buni bir soatda bajardim.

Yodlash qoidasi: har fe'lni juftlik bilan yodlang — "де́лал / сде́лал", "чита́л / прочита́л". НСВ ni yolg'iz yodlash yarim ish; СВ jufti bilan birga yodlansa, o'tgan zamonda tanlov avtomatik bo'ladi.


7. Dialog

text
— Приве́т! Что ты де́лал вчера́ ве́чером?    — Salom! Kecha kechqurun nima qilding?
— Я де́лал дома́шнее зада́ние.               — Uy vazifasi qilardim.
— И сде́лал?                                 — Bajardingmi (tugatdingmi)?
— Нет, не сде́лал. Бы́ло сли́шком тру́дно.    — Yo'q, tugatmadim. Juda qiyin edi.
— А я вчера́ прочита́л всю кни́гу за день!    — Men esa kecha butun kitobni bir kunda o'qib tashladim!
— Пра́вда? Я то́же чита́л её, но не дочита́л.  — Rostdanmi? Men ham o'qigandim, lekin tugatmadim.
— Кста́ти, ты писа́л сочине́ние?             — Aytgancha, insho yozdingmi?
— Да, писа́л весь ве́чер и наконе́ц написа́л. — Ha, butun kechqurun yozdim va nihoyat yozib bitdim.
— Молоде́ц! Зна́чит, ты его́ зако́нчил.        — Barakalla! Demak, tugatibsan.

E'tibor bering: де́лал (jarayon) va сде́лал (natija) bir dialogda yonma-yon: "де́лал, lekin не сде́лал" — "qilar edim, lekin tugatmadim". Xuddi shunday писа́л ... и написа́л — "yozdim (jarayon) va yozib bitdim (natija)". Bu — НСВ dan СВ ga tabiiy o'tishning klassik namunasi.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Davomiylik (два часа́, до́лго) bilan СВ ishlatish: Я прочита́л два часа́. Я чита́л два часа́. Sabab: "ikki soat davomida" — bu jarayonga urg'u, natija emas. Davomiylik НСВ.

  • Natija aniq bo'lsa ham НСВ qoldirish: Я де́лал уро́ки, тепе́рь они́ гото́вы. Я сде́лал уро́ки, тепе́рь они́ гото́вы. Sabab: "endi tayyor" — natija bor, demak СВ (сде́лал).

  • Ketma-ket yakunlangan harakatlarni НСВ bilan berish: Он приходи́л, у́жинал и ложи́лся (bir martalik voqea sifatida). Он пришёл, поу́жинал и лёг спать. Sabab: bir marta ketma-ket bo'lgan, tugagan harakatlar СВ. (НСВ shakli faqat "har kuni takrorlanardi" ma'nosida to'g'ri bo'lardi.)

  • "Umuman o'qiganmisiz?" savoliga СВ ishlatish: Вы прочита́ли Толсто́го? (umumiy tajriba haqida). Вы чита́ли Толсто́го? Sabab: hayotda umuman bo'lgan-bo'lmaganini so'raganda — fakt, НСВ. (прочита́ли — "aynan o'sha kitobni tugatdingizmi" degan aniq natija ma'nosini beradi.)

  • СВ prefiksini urg'u bilan aytish: про́читал, на́писал. прочита́л, написа́л. Sabab: prefiks urg'uni ko'chirmaydi — u НСВ dagi joyida (-та-, -са-) qoladi.

Mini-mashq (og'zaki): har juftlikni ma'nosiga qarab tanlang — jarayon (НСВ) yoki natija (СВ)? Я ___ письмо́ час. (yozdim — jarayon) · Я ___ письмо́ и отпра́вил. (yozib bo'ldim) · Она́ ___ суп ка́ждый день. (tayyorlardi) · Она́ ___ суп, он гото́в. (tayyorladi) (Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Qavsdagi juftlikdan to'g'ri aspektni tanlang (НСВ yoki СВ):

Вчера́ я ___ (чита́л / прочита́л) кни́гу два часа́.
Наконе́ц я ___ (чита́л / прочита́л) э́ту кни́гу.
Он ___ (де́лал / сде́лал) уро́ки и пошёл гуля́ть.
Я до́лго ___ (де́лал / сде́лал) э́то зада́ние.

Mashq 2. Signal so'ziga qarab to'g'ri aspektni qo'ying:

Ка́ждый день она́ ___ (писа́ла / написа́ла) пи́сьма.
Она́ уже́ ___ (писа́ла / написа́ла) письмо́.
Я ча́сто ___ (реша́л / реши́л) таки́е зада́чи.
Я за час ___ (реша́л / реши́л) зада́чу.

Mashq 3. Gapni o'qing va НСВ (jarayon/fon) yoki СВ (voqea) ni tanlang:

Я ___ (у́жинал / поу́жинал), когда́ ты позвони́л.
Я ___ (у́жинал / поу́жинал) и пошёл спать.
Мы ___ (смотре́ли / посмотре́ли) фильм, и вдруг вы́ключили свет.
Мы ___ (смотре́ли / посмотре́ли) фильм и легли́ спать.

Mashq 4. Fe'lni juftlik bilan yozing (НСВ / СВ, erkak shakli): де́лать ___ / ___, чита́ть ___ / ___, писа́ть ___ / ___, гото́вить ___ / ___

Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:

Я прочита́л кни́гу два часа́, но не дочита́л.
Вы прочита́ли Толсто́го? (— Ha, umuman o'qiganman.)
Он приходи́л домо́й, поу́жинал и лёг спать. (bir marta, kecha)
Я до́лго сде́лал уро́ки.

Mashq 6. O'zbekchani ruschaga o'giring, to'g'ri aspektni tanlab:

Men xatni bir soatda yozib bitdim.
Men bu filmni ko'rganman (umuman).
U to'satdan hammasini tushundi.
Har kuni ertalab mashq qilardim.

Mashq 7. Quyidagi mini-hikoyani o'tgan zamonda to'ldiring (aspektni o'zingiz tanlang), so'ng nima uchun shu aspektni tanlaganingizni ayting:

Вчера́ я ___ (весь день / kitob o'qidi — jarayon). Пото́м я ___ (nihoyat tugatdi — natija).
Ве́чером ма́ма ___ (ovqat tayyorlayotgan edi — jarayon), когда́ я ___ (keldi — voqea).

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Juftlik mashqi: Wisar AIdan 8 ta НСВ fe'lni berishni so'rang; har biriga СВ juftini va o'tgan zamon shaklini (m/f) ayting — де́лал сде́лал. AI juftlik va urg'uni tekshirsin.
  2. Jarayon yoki natija: AIga kecha nima qilganingiz haqida 6 ta gap yozing — uchtasida jarayonni (НСВ: до́лго ..., ка́ждый ...), uchtasida natijani (СВ: наконе́ц ..., уже́ ...) bering. AI aspekt to'g'rimi, tekshirsin.
  3. Signal so'z o'yini: AIdan tasodifiy signal so'z (до́лго, уже́, вдруг, ка́ждый день, за час) aytishni so'rang; siz o'sha so'z bilan to'g'ri aspektda bitta gap tuzing. Keyin rollarni almashtiring.
  4. Fon + voqea: AIga "Я ..., когда́ вдруг ..." andozasida 3 ta gap bering — birinchi qism НСВ (fon), ikkinchisi СВ (voqea). AI tekshirsin.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): Я писа́л письмо́ час (jarayon, НСВ); Я написа́л письмо́ и отпра́вил (natija, СВ); Она́ гото́вила суп ка́ждый день (takror, НСВ); Она́ пригото́вила суп, он гото́в (natija, СВ).

Mashq 1: чита́л (два часа́ — davomiylik, НСВ); прочита́л (наконе́ц — natija, СВ); сде́лал (ketma-ket, yakun, СВ); де́лал (до́лго — jarayon, НСВ).

Mashq 2: писа́ла (ка́ждый день — takror, НСВ); написа́ла (уже́ — natija, СВ); реша́л (ча́сто — takror, НСВ); реши́л (за час — yakun, СВ).

Mashq 3: у́жинал (fon, НСВ); поу́жинал (yakun + keyingi harakat, СВ); смотре́ли (fon — vdrug voqeasigacha davom etardi, НСВ); посмотре́ли (tugadi va yotishdi, СВ).

Mashq 4: де́лать де́лал / сде́лал; чита́ть чита́л / прочита́л; писа́ть писа́л / написа́л; гото́вить гото́вил / пригото́вил.

Mashq 5:

  • Я чита́л кни́гу два часа́, но не дочита́л. (два часа́ — davomiylik НСВ.)
  • Вы чита́ли Толсто́го? (umuman, fakt НСВ.)
  • Он пришёл домо́й, поу́жинал и лёг спать. (bir marta ketma-ket СВ.)
  • Я до́лго де́лал уро́ки. (до́лго — jarayon НСВ.)

Mashq 6 (namuna javoblar):

  • Я написа́л письмо́ за час.
  • Я смотре́л э́тот фильм. (umuman — НСВ.)
  • Он вдруг всё по́нял.
  • Ка́ждое у́тро я де́лал заря́дку.

Mashq 7 (namuna javoblar): Вчера́ я весь день чита́л (весь день — jarayon, НСВ). Пото́м я наконе́ц прочита́л её (наконе́ц — natija, СВ). Ве́чером ма́ма гото́вила у́жин (fon, НСВ), когда́ я пришёл (voqea, СВ).


12. Xulosa va keyingi dars

  • O'tgan zamonda har gapda aspekt tanlash majburiy: harakat jarayonmi (НСВ) yoki natijami (СВ)?
  • НСВ o'tgan zamon (чита́л, де́лал, писа́л): jarayon ("o'qiyotgan edim"), takror/odat ("har kuni o'qirdim"), davomiylik ("ikki soat o'qidim"), fakt ("umuman o'qiganmisiz?").
  • СВ o'tgan zamon (прочита́л, сде́лал, написа́л): natija ("o'qib bo'ldim"), bir martalik yakun ("nihoyat yechdim"), ketma-ket harakatlar ("keldi, o'tirdi, o'qidi").
  • Signal so'zlar: до́лго, ча́сто, обы́чно, ка́ждый день НСВ; уже́, вдруг, наконе́ц, за час, сра́зу СВ.
  • Fon + voqea: НСВ — nima kechayotgan edi (fon), СВ — nima sodir bo'ldi (voqea): Я чита́л, когда́ вдруг зазвони́л телефо́н.
  • Urg'u: СВ prefikslari (про-, на-, с-, по-) urg'uni ko'chirmaydi — u НСВ dagi joyida qoladi (чита́л прочита́л).

Keyingi dars — A2 — 12-dars: Aspekt kelasi zamonda — бу́ду де́лать / сде́лаю. O'tgan zamonda aspektni his qildingiz; endi shu tanlovni kelasi zamonga olib chiqamiz. Ko'rasiz: НСВ kelasi zamonda murakkab shaklda (бу́ду чита́ть — "o'qiyotgan bo'laman"), СВ esa oddiy shaklda (прочита́ю — "o'qib bo'laman"). Bugungi juftliklar (де́лал/сде́лал) o'sha darsda to'g'ridan-to'g'ri ishga tushadi.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A2 — 11-dars: Aspekt o'tgan zamonda — де́лал / сде́лал, чита́л / прочита́л — Wisar