A2 — 25-dars: «кото́рый» bilan sifatlovchi ergash gap (…gan / …adigan)
A2 — ELEMENTAR · 25-dars
1. Dars nomi va maqsad
O'tgan darsda (24-dars) siz sodda gaplarni bog'lovchilar orqali uladingiz: Я не пришёл, потому́ что был бо́лен (Kelmadim, chunki kasal edim). U yerda ikki gap sabab, shart, payt munosabati bilan bog'landi. Bugun esa boshqacha bog'lanishni o'rganamiz — bir narsa yoki odam haqida qo'shimcha ma'lumot beruvchi, uni tasvirlab, ikki gapni ulaydigan so'z: кото́рый.
Buni yashash misolida ko'ring. Ikki alohida fikringiz bor: Э́то челове́к. Он рабо́тает в ба́нке ("Bu — odam. U bankda ishlaydi"). Bu — quruq, uzuq. Endi ularni кото́рый bilan ulaymiz: Э́то челове́к, кото́рый рабо́тает в ба́нке ("Bu — bankda ishlaydigan odam"). Bir og'iz so'z — кото́рый — ikkinchi gapni birinchisiga yopishtirdi va "он" (u) o'rniga turib, "odam"ni tasvirlab berdi.
O'zbek tilida biz buni sifatlovchi qo'shimcha bilan ifodalaymiz: "…gan / …adigan / …ayotgan" — ishlaydigan odam, men o'qiyotgan kitob, kecha kelgan mehmon. Rus tilida esa alohida so'z bor — кото́рый — va u to'liq bir ergash gap boshlaydi. Ingliz tilida bu — which / who / that.
Bu darsda siz кото́рый so'zining ikkita ALOHIDA qoidasini o'rganasiz: (1) u rodi va soni bo'yicha qaysi otga bog'lansa, o'shanga moslashadi (мужчи́на кото́рый, же́нщина кото́рая, окно́ кото́рое, лю́ди кото́рые); (2) uning kelishigi esa ergash gapdagi roliga qarab tanlanadi. Bu ikki qoida bir-biridan mustaqil — aynan shu yeri eng chalkash joyi, shuning uchun ularni alohida-alohida, aniq ko'rib chiqamiz. Dars oxirida siz кото́рый orqali odam va narsalarni erkin tasvirlab, ikki gapni bir butunga bog'lay olasiz.
2. Avvalgi darslardan takror (kelishiklar + sifat mosligi)
кото́рый aslida bir sifat kabi turlanadi (но́вый kabi) va u bir gapda ot o'rnida (olmoshdek) turadi. Shuning uchun ikki eski bilim bugun to'g'ridan-to'g'ri kerak bo'ladi.
2.1. Sifat rod va songa moslashadi (16 va 17-dars)
Esingizdami — sifat otning rodiga moslashadi: но́в*ый дом, но́вая маши́на, но́вое окно́, но́вые дома́*. кото́рый ham xuddi shunday oxir oladi:
| Rod / son | Sifat (но́вый) | кото́рый |
|---|---|---|
| erkak (m) | но́вый | кото́рый |
| ayol (ж) | но́вая | кото́рая |
| o'rta (с) | но́вое | кото́рое |
| ko'plik (mn.) | но́вые | кото́рые |
2.2. Kelishiklar — rolga qarab (2–7-dars)
Otning gapdagi roli uning kelishigini belgilaydi (7-darsdagi algoritm): ega bo'lsa — Имени́тельный (И.), to'g'ridan-to'g'ri obyekt bo'lsa — Вини́тельный (В.), egalik/yo'qlik — Роди́тельный (Р.), kimga — Да́тельный (Д.) va hokazo. кото́рый ning kelishigi ham aynan shu tamoyil bilan — uning ergash gapdagi roli bilan aniqlanadi.
челове́к: И. челове́к · Р. челове́ка · Д. челове́ку · В. челове́ка · Т. челове́ком · П. (о) челове́кеMuhim bog'lanish: кото́рый — sifat kabi turlanadi (rod-son-kelishik oxirlari), lekin ot kabi ishlaydi (gapda ega, obyekt yoki ega bo'ladi). Shuning uchun bugun ikki eski bilim birga ishlaydi: rod-son — 16/17-darsdan, kelishik roli — 7-darsdan.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. кото́рый nima qiladi? Ikki gapni bittaga ulaydi
Ko'pincha biz bir ot haqida gapirib, keyin yana o'sha ot haqida qo'shimcha ma'lumot bermoqchi bo'lamiz. Ikkinchi gapda o'sha otni takrorlamaslik uchun uning o'rniga кото́рый qo'yamiz — u "o'sha narsa/odam"ga ishora qiladi va ikki gapni bir butunga bog'laydi.
[GAP 1: ot bor] + кото́рый + [GAP 2: o'sha ot haqida]
Э́то челове́к. Он рабо́тает.
(он o'rnida)
Э́то челове́к, кото́рый рабо́тает. — Bu — ishlaydigan odam.O'zbekcha bilan solishtiring — biz "u ishlaydi"ni "ishlaydigan"ga aylantiramiz:
Bu odam. U ishlaydi. Bu — ishlaydigan odam.
Э́то челове́к. Он рабо́тает. Э́то челове́к, кото́рый рабо́тает.кото́рый boshlagan qism — ergash gap (o'zicha to'liq fikr emas, u "челове́к" so'ziga tayanadi). U qaysi otni tasvirlasa, o'sha otdan keyin darrov turadi va oldida doim vergul bo'ladi.
3.2. BIRINCHI QOIDA — ROD va SON: bog'langan OTdan olinadi
кото́рый ning oxiri (-ый / -ая / -ое / -ые) uning qaysi otga bog'langaniga qarab tanlanadi. Bu ot — кото́рый dan oldingi so'z. Uning rodi va soni кото́рый ga o'tadi:
| Bog'langan ot | Rod / son | кото́рый shakli | Misol |
|---|---|---|---|
| мужчи́на (erkak) | m | кото́рый | мужчи́на, кото́рый рабо́тает |
| же́нщина (ayol) | ж | кото́рая | же́нщина, кото́рая рабо́тает |
| окно́ (deraza) | с | кото́рое | окно́, кото́рое откры́то |
| лю́ди (odamlar) | mn. | кото́рые | лю́ди, кото́рые рабо́тают |
Э́то ма́льчик, кото́рый чита́ет. — Bu — o'qiyotgan bola. (ма́льчик m кото́рый)
Э́то де́вочка, кото́рая чита́ет. — Bu — o'qiyotgan qiz. (де́вочка ж кото́рая)
Э́то письмо́, кото́рое лежи́т на столе́. — Bu — stolda yotgan xat. (письмо́ с кото́рое)
Э́то студе́нты, кото́рые чита́ют. — Bu — o'qiyotgan talabalar. (студе́нты mn. кото́рые)Kalit qoida (1-qoida): кото́рый ning oxirini tanlash uchun bitta savol bering — qaysi so'z haqida gapiryapman? O'sha so'zning rodi va soni кото́рый ga ko'chadi. Ot erkak bo'lsa кото́рый, ayol кото́рая, o'rta кото́рое, ko'plik кото́рые.
3.3. IKKINCHI QOIDA — KELISHIK: ergash gapdagi ROLga qarab
Endi eng muhim va eng chalkash nuqta. кото́рый ning kelishigi bog'langan otdan OLINMAYDI. U кото́рый ning o'z ergash gapidagi roli bilan aniqlanadi. O'zingizga savol bering: кото́рый shu ergash gapda kim / nima — ega mi, obyekt mi, egalik mi?
┌── ROD + SON bog'langan OTdan (челове́к m)
кото́рый
└── KELISHIK ergash gapdagi ROLdan (ega? obyekt? ...)Ikki eng asosiy holatni solishtiring:
A) кото́рый ergash gapda EGA (kim ishlaydi? — o'zi) И. (Имени́тельный):
Челове́к, кото́рый рабо́тает, — мой брат.
— Ishlaydigan odam — mening akam.
(kim ishlaydi? — КОТО́РЫЙ o'zi ishlaydi u EGA И. shakli: кото́рый)B) кото́рый ergash gapda OBYEKT (nimani o'qiyman? — kitobni) В. (Вини́тельный):
Кни́га, кото́рую я чита́ю, о́чень интере́сная.
— Men o'qiyotgan kitob juda qiziq.
(nimani men o'qiyman? — men КНИ́ГУ (kitobni) o'qiyman кото́рый OBYEKT В. shakli: кото́рую)E'tibor bering: B misolda ergash gapning o'z egasi bor — я (men). Demak кото́рый ega bo'la olmaydi, u obyekt — shuning uchun В. kelishigida (кото́рую). A misolda esa ergash gapda boshqa ega yo'q, кото́рый ning o'zi ishni bajaradi — shuning uchun И. (кото́рый).
Ikki qoidani ajrating: rod-son bir savol (qaysi otga bog'langan?), kelishik butunlay boshqa savol (ergash gapda qanday rol?). Ular bir-biriga bog'liq emas! Кни́га, кото́рую я чита́ю — rod-son: кни́га (ayol) кото́ра-; kelishik: obyekt (я — ega) В. кото́рую.
3.4. Erkak rod — asosiy kelishiklarda
Bitta ot (челове́к, erkak, jonli) uchun кото́рый ergash gapdagi roliga qarab qanday o'zgarishini ko'ring:
| Rol / kelishik | кото́рый (m) | Misol | Tarjima |
|---|---|---|---|
| ega — И. | кото́рый | Челове́к, кото́рый здесь рабо́тает | shu yerda ishlaydigan odam |
| obyekt — В. (jonli =Р.) | кото́рого | Челове́к, кото́рого я ви́жу | men ko'rayotgan odam |
| egalik — Р. | у кото́рого | Челове́к, у кото́рого есть маши́на | mashinasi bor odam |
| kimga — Д. | кото́рому | Друг, кото́рому я звоню́ | men qo'ng'iroq qilayotgan do'st |
| kim bilan — Т. | с кото́рым | Друг, с кото́рым я рабо́таю | men birga ishlaydigan do'st |
| kim haqida — П. | о кото́ром | Друг, о кото́ром я говорю́ | men gapirayotgan do'st |
Diqqat: erkak jonli otda obyekt (В.) shakli кото́рого — xuddi qaratqich (Р.) kabi (7-darsdagi "jonli erkak: В. = Р." qoidasi). Челове́к, кото́рого я жду — men kutayotgan odam.
3.5. Ayol rod — asosiy kelishiklarda
Namuna: кни́га (ayol, jonsiz) va же́нщина (ayol, jonli):
| Rol / kelishik | кото́рый (ж) | Misol | Tarjima |
|---|---|---|---|
| ega — И. | кото́рая | Кни́га, кото́рая лежи́т здесь | shu yerda turgan kitob |
| obyekt — В. | кото́рую | Кни́га, кото́рую я чита́ю | men o'qiyotgan kitob |
| egalik — Р. | у кото́рой | Же́нщина, у кото́рой есть де́ти | bolasi bor ayol |
| kimga — Д. | кото́рой | Же́нщина, кото́рой я помога́ю | men yordam berayotgan ayol |
| kim/nima haqida — П. | о кото́рой | Кни́га, о кото́рой я говорю́ | men gapirayotgan kitob |
Же́нщина, кото́рая рабо́тает в шко́ле, — моя́ ма́ма. — Maktabda ishlaydigan ayol — onam. (ega И.)
Пе́сня, кото́рую я слу́шаю, о́чень краси́вая. — Men tinglayotgan qo'shiq juda chiroyli. (obyekt В.)3.6. O'rta rod va ko'plik
O'rta rod (окно́, письмо́): ega кото́рое, obyekt кото́рое (o'rta rodda И. = В.):
Окно́, кото́рое выхо́дит в сад, — большо́е. — Bog'ga qaraydigan deraza — katta. (ega И.)
Письмо́, кото́рое я получи́л, — от дру́га. — Men olgan xat — do'stimdan. (obyekt В. = кото́рое)Ko'plik (лю́ди, кни́ги) — barcha rodlar uchun bir xil:
| Rol / kelishik | кото́рый (mn.) | Misol |
|---|---|---|
| ega — И. | кото́рые | Лю́ди, кото́рые здесь живу́т |
| obyekt — В. | кото́рые (jonsiz) / кото́рых (jonli) | Кни́ги, кото́рые я чита́ю / Лю́ди, кото́рых я зна́ю |
| kimga — Д. | кото́рым | Друзья́, кото́рым я звоню́ |
| kim bilan — Т. | с кото́рыми | Лю́ди, с кото́рыми я рабо́таю |
Лю́ди, кото́рые здесь живу́т, о́чень до́брые. — Bu yerda yashaydigan odamlar juda mehribon. (ega И.)
Кни́ги, кото́рые я чита́ю, — на ру́сском. — Men o'qiyotgan kitoblar — rus tilida. (obyekt jonsiz В. = кото́рые)3.7. VERGUL QOIDASI — кото́рый oldida DOIM vergul
24-darsdan yodingizda — rus tilida ergash gap doim vergul bilan ajratiladi. кото́рый uchun bu qoida ayni-aynan ishlaydi: кото́рый dan oldin doim vergul turadi. Agar ergash gap gap o'rtasida bo'lsa, uning ikki tomoniga ham vergul qo'yiladi:
Э́то дом ▸,◂ кото́рый постро́ил мой оте́ц. — вергул кото́рый oldida
Дом ▸,◂ кото́рый постро́ил мой оте́ц ▸,◂ о́чень ста́рый. — ikki tomondan vergul (o'rtada)Oltin qoida: har bir кото́рый (va uning barcha shakllari — кото́рая, кото́рое, кото́рые, кото́рого, кото́рую...) oldida vergul bo'ladi. Agar кото́рый oldida predlog bo'lsa (с кото́рым, о кото́рой, у кото́рого), vergul predlogdan oldin turadi: друг, ▸,◂ с кото́рым я рабо́таю.
3.8. Jamlangan mantiq — ikki savol algoritmi
кото́рый ning to'g'ri shaklini topish uchun doim ikki savol bering:
1-SAVOL (rod + son): "Qaysi so'z haqida?" o'sha so'zning rodi/soni
(челове́к m, кни́га ж, окно́ с, лю́ди mn.)
2-SAVOL (kelishik): "Ergash gapda qanday rol?" И. (ega) / В. (obyekt) / Р / Д / Т / ПMisol: Кни́га, кото́р__ я чита́ю.
- 1-savol: qaysi so'z? кни́га (ayol) кото́ра-
- 2-savol: rol? men (я) o'qiyman, кни́га — obyekt В. кото́рую
- Natija: Кни́га, кото́рую я чита́ю.
4. Ko'p misollar (ruscha + o'zbekcha)
EGA — И. (kim/nima o'zi harakat qiladi) — eng ko'p uchraydi:
Челове́к, кото́рый рабо́тает в ба́нке, — мой сосе́д. — Bankda ishlaydigan odam — qo'shnim.
Же́нщина, кото́рая поёт, — изве́стная певи́ца. — Qo'shiq aytayotgan ayol — mashhur xonanda.
Соба́ка, кото́рая живёт у нас, о́чень до́брая. — Biznikida yashaydigan it juda yuvosh.
Де́ти, кото́рые игра́ют во дворе́, — мои́ сосе́ди. — Hovlida o'ynayotgan bolalar — qo'shnilarim.
По́езд, кото́рый идёт в Москву́, уже́ ушёл. — Moskvaga ketadigan poyezd allaqachon ketdi.OBYEKT — В. (harakat unga tushadi):
Кни́га, кото́рую я чита́ю, о́чень интере́сная. — Men o'qiyotgan kitob juda qiziq. (кни́га ж)
Фильм, кото́рый мы смотре́ли, был ску́чный. — Biz ko'rgan film zerikarli edi. (фильм m, jonsiz кото́рый)
Челове́к, кото́рого я встре́тил, — врач. — Men uchratgan odam — shifokor. (челове́к m, jonli кото́рого)
Пе́сня, кото́рую она́ поёт, мне нра́вится. — U aytayotgan qo'shiq menga yoqadi. (пе́сня ж)EGALIK — Р. (u yerda "bor / yo'q"):
Челове́к, у кото́рого есть маши́на, — бога́тый. — Mashinasi bor odam — boy.
Же́нщина, у кото́рой тро́е дете́й, живёт ря́дом. — Uch farzandi bor ayol yonimizda yashaydi.
Дом, о́коло кото́рого стои́т маши́на, — наш. — Yonida mashina turgan uy — bizniki.KIMGA — Д.:
Друг, кото́рому я звоню́, живёт в Ки́еве. — Men qo'ng'iroq qilayotgan do'st Kiyevda yashaydi.
Учи́тель, кото́рому мы ве́рим, о́чень до́брый. — Biz ishonadigan o'qituvchi juda mehribon.KIM BILAN — Т.:
Друг, с кото́рым я рабо́таю, — о́чень у́мный. — Men birga ishlaydigan do'st juda aqlli.
Ру́чка, кото́рой я пишу́, — си́няя. — Men yozayotgan ruchka — ko'k.KIM/NIMA HAQIDA — П.:
Фильм, о кото́ром все говоря́т, — но́вый. — Hamma gapiradigan film — yangi.
Друг, о кото́ром я расска́зывал, — прие́хал. — Men aytib bergan do'st keldi.E'tibor bering: har bir misolda кото́рый ikki narsani birdan bajarmoqda — (1) rodi-soni oldingi otga mos (кни́га кото́ру-, друг кото́р-), (2) oxirgi kelishik oxiri esa ergash gapdagi roliga mos (obyekt -ую, kim bilan с кото́рым). Va har birida oldidan vergul.
5. Talaffuz bo'limi
- кото́рый /ka-TO-ryj/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda (-то́-); birinchi "о" urg'usiz "a": "katóryj", "kotoryj" emas.
- кото́рая /ka-TO-ra-ya/ — "katóraya", oxiri "-aya" bir oqimda.
- кото́рое /ka-TO-ra-ye/ — "katóraye"; urg'usiz "-ое" "-aye".
- кото́рые /ka-TO-ry-ye/ — "katóryye", ko'plik oxiri.
- кото́рого /ka-TO-ra-va/ — DIQQAT: -ого "-ava", ya'ni г "v" (17-darsdagi qoida bu yerda ham!): "katórava".
- кото́рую /ka-TO-ru-yu/ — "katóruyu", ayol obyekt shakli; urg'u o'zgarmaydi.
- с кото́рым /s ka-TO-rym/ — "s katórym"; predlog с qisqa, so'zga yopishadi.
Urg'u — muhim eslatma: кото́рый ning barcha shakllarida urg'u doim ikkinchi bo'g'inda (-то́-) qoladi — shakl o'zgarsa ham urg'u ko'chmaydi: катó-рый, катó-рая, катó-рого, катó-рым. Va yana: кото́рого dagi -ого — "-ava" (г v), xuddi но́вого "novava" kabi. Bu qoidani avtomatga chiqaring.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| кото́рый | ко-то́-рый | qaysiki / …gan (erkak) | челове́к, кото́рый рабо́тает — ishlaydigan odam |
| кото́рая | ко-то́-ра-я | qaysiki / …gan (ayol) | же́нщина, кото́рая поёт — qo'shiq aytayotgan ayol |
| кото́рое | ко-то́-ро-е | qaysiki / …gan (o'rta) | окно́, кото́рое откры́то — ochiq turgan deraza |
| кото́рые | ко-то́-ры-е | qaysiki / …gan (ko'plik) | лю́ди, кото́рые живу́т — yashaydigan odamlar |
| кото́рого | ко-то́-ро-го | (obyekt/egalik, m) | челове́к, кото́рого я ви́жу — men ko'rayotgan odam |
| кото́рую | ко-то́-ру-ю | (obyekt, ayol) | кни́га, кото́рую я чита́ю — men o'qiyotgan kitob |
| сосе́д | со-се́д | qo'shni | сосе́д, кото́рый живёт ря́дом — yonimda yashaydigan qo'shni |
| певи́ца | пе-ви́-ца | xonanda (ayol) | изве́стная певи́ца — mashhur xonanda |
| изве́стный | из-ве́ст-ный | mashhur | изве́стный писа́тель — mashhur yozuvchi |
| встре́тить | встре́-тить | uchratmoq | Я встре́тил дру́га. — Do'stni uchratdim. |
| ве́рить | ве́-рить | ishonmoq | Я ве́рю тебе́. — Senga ishonaman. |
| стро́ить | стро́-ить | qurmoq | Оте́ц постро́ил дом. — Ota uy qurdi. |
| выходи́ть | вы-хо-ди́ть | qaramoq / chiqmoq | Окно́ выхо́дит в сад. — Deraza bog'ga qaraydi. |
| у́мный | у́м-ный | aqlli | о́чень у́мный друг — juda aqlli do'st |
| до́брый | до́б-рый | mehribon / yuvosh | до́брые лю́ди — mehribon odamlar |
Yodlash qoidasi: кото́рый ni ikki blok bilan yodlang. 1-blok — rod/son oxirlari: -ый / -ая / -ое / -ые (sifat kabi). 2-blok — ikki eng ko'p ishlaydigan holat: ega И. (кото́рый) va obyekt В. (кото́рого / кото́рую / кото́рое). Qolgan kelishiklar predlog bilan keladi (у кото́рого, с кото́рым, о кото́ром) — ularni tayyor ibora sifatida yodlang.
7. Dialog
— Кто э́тот челове́к, кото́рый стои́т у две́ри? — Eshik oldida turgan bu odam kim?
— Э́то мой сосе́д, кото́рый рабо́тает в ба́нке. — Bu — bankda ishlaydigan qo'shnim.
— А же́нщина, кото́рая ря́дом с ним? — Uning yonidagi ayol-chi?
— Э́то его́ жена́, кото́рую ты ви́дела вчера́. — Bu — sen kecha ko'rgan xotini.
— А, по́мню! Э́то она́ — певи́ца, о кото́рой все говоря́т? — A, esladim! U — hamma gapiradigan xonandami?
— Да, и́менно. У неё есть сын, кото́рому уже́ де́сять лет. — Ha, aynan. Uning o'g'li bor, u endi o'n yoshda.
— А э́то их дом, о́коло кото́рого така́я краси́вая маши́на? — Bu ularning uyimi, yonida shunday chiroyli mashina turgan?
— Да! Э́то маши́на, кото́рую они́ купи́ли неда́вно. — Ha! Bu — ular yaqinda sotib olgan mashina.
— Хоро́шие сосе́ди, с кото́рыми прия́тно жить ря́дом. — Yonida yashash yoqimli bo'lgan yaxshi qo'shnilar.E'tibor bering: dialogda кото́рый ning turli shakllari ishlatildi — кото́рый (ega, m), кото́рая (ega, ж), кото́рую (obyekt, ж), о кото́рой (haqida, ж), кото́рому (kimga, m), о́коло кото́рого (yonida, m/egalik), с кото́рыми (kim bilan, ko'plik). Har birida oldidan vergul, har biri o'z otiga rod-son bo'yicha mos, kelishigi esa roliga qarab.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
кото́рый ni oldingi otning kelishigiga moslashtirish: Я ви́жу челове́ка, кото́рого рабо́тает (челове́ка — В. deb кото́рого qo'ygan). Я ви́жу челове́ка, кото́рый рабо́тает. Sabab: кото́рый ning kelishigi oldingi otdan EMAS, ergash gapdagi rolidan olinadi. Bu yerda кото́рый ishlaydi (o'zi ega) И. кото́рый. Oldingi челове́ка (В.) faqat rodni beradi (erkak), kelishikni emas.
Rod/sonni noto'g'ri moslash: Кни́га, кото́рый я чита́ю. Кни́га, кото́рую я чита́ю. Sabab: кни́га — ayol, shuning uchun кото́ра-; obyekt bo'lgani uchun В. кото́рую.
кото́рый oldida vergul qo'ymaslik: Э́то дом кото́рый постро́ил оте́ц. Э́то дом, кото́рый постро́ил оте́ц. Sabab: кото́рый oldida DOIM vergul — istisnosiz (24-darsdagi qoida).
Predlogni tushirib qoldirish: Друг, кото́рым я рабо́таю ("kim bilan" ma'nosida). Друг, с кото́рым я рабо́таю. Sabab: "kim bilan" — Т. kelishigi predlog с bilan keladi; predlog кото́рым dan oldin, vergul esa predlogdan oldin turadi.
Jonli erkak obyektni И. da qoldirish: Челове́к, кото́рый я ви́жу. Челове́к, кото́рого я ви́жу. Sabab: bu yerda ega — я (men), кото́рый — obyekt; jonli erkak obyekt В. = Р. кото́рого (7-darsdagi qoida).
Mini-mashq (og'zaki): har bir gapda кото́рый ning to'g'ri shaklini toping — avval "qaysi so'z?" (rod/son), keyin "qanday rol?" (kelishik):
1. Же́нщина, ___ рабо́тает здесь, — врач. (ega)
2. Кни́га, ___ я купи́л, интере́сная. (obyekt)
3. Друг, ___ я звоню́, живёт далеко́. (kimga)(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. кото́рый ning to'g'ri rod/son shaklini qo'ying (hammasi ega — И.):
Челове́к, ___ рабо́тает, — мой брат.
Же́нщина, ___ поёт, — певи́ца.
Окно́, ___ выхо́дит в сад, — большо́е.
Лю́ди, ___ живу́т здесь, — до́брые.Mashq 2. Ikki savol algoritmi bilan to'g'ri shaklni tanlang (И. ega yoki В. obyekt?):
Кни́га, ___ (я чита́ю) — obyekt, ж.
Фильм, ___ (идёт сейча́с) — ega, m jonsiz.
Челове́к, ___ (я встре́тил) — obyekt, m jonli.
Пе́сня, ___ (звучи́т) — ega, ж.Mashq 3. To'g'ri kelishikni tanlang (qavsdagi rol):
Друг, ___ я звоню́ ка́ждый день. (kimga — Д.)
Челове́к, у ___ есть соба́ка. (egalik — Р.)
Друг, с ___ я учу́сь. (kim bilan — Т.)
Фильм, о ___ все говоря́т. (haqida — П.)Mashq 4. Ikki gapni bittaga кото́рый orqali bog'lang (vergulni unutmang):
Э́то челове́к. Он рабо́тает в ба́нке.
Э́то кни́га. Я чита́ю её.
Э́то же́нщина. Она́ поёт.
Э́то друзья́. Они́ живу́т в Москве́.Mashq 5. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling:
1. Bankda ishlaydigan odam — qo'shnim.
2. Men o'qiyotgan kitob qiziq.
3. Qo'shiq aytayotgan ayol — xonanda.
4. Bog'ga qaraydigan deraza — katta.
5. Bu yerda yashaydigan odamlar mehribon.Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Кни́га, кото́рый я чита́ю, интере́сная.
2. Э́то дом кото́рый постро́ил оте́ц.
3. Челове́к, кото́рого рабо́тает здесь, — врач.
4. Друг, кото́рым я рабо́таю, у́мный.Mashq 7. Savolga кото́рый bilan to'liq javob bering (ruschada):
Кто твой сосе́д? (— bankda ishlaydigan odam)
Кака́я э́то кни́га? (— men kecha o'qigan kitob)
Кто э́та же́нщина? (— hamma gapiradigan xonanda)10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Ikki qoida drilli: Wisar AIdan aralash rodlarda 8 ta ot berishni so'rang (челове́к, кни́га, окно́, лю́ди, маши́на...). Har biriga кото́рый bilan ega gap (И.) va obyekt gap (В.) tuzing. Har safar ovoz chiqarib ayting: "rod/son — otdan, kelishik — roldan". AI ikkala qoidani ham tekshirsin.
- Ulash mashqi: AIdan 6 ta juft sodda gap berishni so'rang (masalan Э́то друг. Он живёт в Москве́). Siz har birini кото́рый bilan bitta gapga uling va vergulni to'g'ri joyga qo'ying. AI mantiq va vergulni tekshirsin.
- Tasvirlash o'yini: AIdan xona yoki ko'chadagi 5 ta narsani nomlashini so'rang, siz har birini кото́рый orqali tasvirlab bering (Э́то стол, за кото́рым я рабо́таю). Keyin AIdan o'zingiz haqingizda kichik matn (5-6 gap) tuzishni so'rang — unda kamida 4 ta кото́рый turli shaklda bo'lsin — va uni ovoz chiqarib o'qing.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Же́нщина, кото́рая рабо́тает здесь (ayol + ega И.). · 2. Кни́га, кото́рую я купи́л (ayol + obyekt В.). · 3. Друг, кото́рому я звоню́ (erkak + kimga Д.).
Mashq 1: Челове́к, кото́рый рабо́тает; Же́нщина, кото́рая поёт; Окно́, кото́рое выхо́дит в сад; Лю́ди, кото́рые живу́т здесь.
Mashq 2: Кни́га, кото́рую я чита́ю (ж, obyekt В.); Фильм, кото́рый идёт сейча́с (m jonsiz, ega И.); Челове́к, кото́рого я встре́тил (m jonli, obyekt В. = Р.); Пе́сня, кото́рая звучи́т (ж, ega И.).
Mashq 3: Друг, кото́рому я звоню́ (Д.); Челове́к, у кото́рого есть соба́ка (Р.); Друг, с кото́рым я учу́сь (Т.); Фильм, о кото́ром все говоря́т (П.).
Mashq 4: Э́то челове́к, кото́рый рабо́тает в ба́нке. · Э́то кни́га, кото́рую я чита́ю. · Э́то же́нщина, кото́рая поёт. · Э́то друзья́, кото́рые живу́т в Москве́.
Mashq 5 (tarjima):
- Челове́к, кото́рый рабо́тает в ба́нке, — мой сосе́д. · 2. Кни́га, кото́рую я чита́ю, интере́сная. · 3. Же́нщина, кото́рая поёт, — певи́ца. · 4. Окно́, кото́рое выхо́дит в сад, — большо́е. · 5. Лю́ди, кото́рые здесь живу́т, — до́брые.
Mashq 6 (xatolar):
- Кни́га, кото́рую я чита́ю (ж + obyekt кото́рую, кото́рый emas). · 2. Э́то дом**,** кото́рый постро́ил оте́ц (vergul kerak). · 3. Челове́к, кото́рый рабо́тает здесь (o'zi ishlaydi ega И., кото́рого emas). · 4. Друг, с кото́рым я рабо́таю (kim bilan predlog с + Т.).
Mashq 7 (namuna javoblar): — Э́то челове́к, кото́рый рабо́тает в ба́нке. / — Э́то кни́га, кото́рую я чита́л вчера́. / — Э́то певи́ца, о кото́рой все говоря́т.
12. Xulosa va keyingi dars
- кото́рый ikki gapni bittaga bog'lab, bir ot (odam/narsa)ni tasvirlaydi — o'zbekcha "…gan / …adigan / …ayotgan" (ishlaydigan odam), inglizcha "which / who / that".
- 1-QOIDA — ROD va SON: кото́рый o'zi bog'langan otdan oladi. челове́к кото́рый, же́нщина кото́рая, окно́ кото́рое, лю́ди кото́рые.
- 2-QOIDA — KELISHIK: кото́рый ning ergash gapdagi rolidan olinadi (otdan EMAS!). Ega И. (кото́рый рабо́тает), obyekt В. (кни́га, кото́рую я чита́ю), egalik Р. (у кото́рого есть), kimga Д. (кото́рому я звоню́), kim bilan Т. (с кото́рым), haqida П. (о кото́ром).
- Ikki qoida mustaqil: doim ikki savol bering — "qaysi so'z?" (rod/son) va "qanday rol?" (kelishik). Ular bir-biriga bog'liq emas.
- VERGUL — oltin qoida: кото́рый oldida DOIM vergul (predlog bo'lsa — predlogdan oldin). Ergash gap o'rtada bo'lsa — ikki tomondan vergul.
Keyingi dars — A2 — 26-dars: Telefon suhbati (телефо́нный разгово́р). Bugun siz odam va narsalarni кото́рый bilan tasvirlashni o'rgandingiz. Keyingi darsda bu ko'nikmani jonli suhbatda ishlatasiz: telefonda o'zingizni tanishtirish, so'rash, kimnidir chaqirish — Здра́вствуйте! Э́то Анна. Мо́жно позва́ть Ива́на, кото́рый рабо́тает в о́фисе? Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!