A2 — 7-dars: Oltita kelishik — JAMLASH (birlik son)
A2 — ELEMENTAR · 7-dars (jamlash / mustahkamlash)
1. Dars nomi va maqsad
Siz A1 va A2 davomida rus tilining oltita kelishigini (паде́ж, o'qilishi: padej) birma-bir o'rgandingiz. Endi ular boshingizda alohida-alohida "qutichalar" bo'lib turibdi: bir joyda Роди́тельный, boshqa joyda Да́тельный, yana bir joyda Твори́тельный. Bu dars — o'sha qutichalarni bitta tizimga yig'ish darsi.
Bu dars — oddiy 12-bo'limli yangi mavzu emas. Bu — jamlash + mustahkamlash (обобще́ние) to'liq darsi. Maqsadi:
- Bitta xaritaga jamlash: barcha 6 kelishikni birlik sonda, uch rod bo'yicha, bitta katta jadvalda ko'rish. Shunda tizim yaxlit ko'rinadi.
- Tanlash mahoratini shakllantirish: gap ichida qaysi kelishikni ishlatishni sekundlarda hal qila olish. Buning kaliti — savol berish va predlogga qarash.
- Intensiv amaliyot: ko'p mashq bilan kelishik shakllarini "avtomatga" chiqarish.
Qanday ishlash kerak: avval 3-bo'limdagi to'liq jadvalni sinchiklab o'rganing (unutmang: bu — sizning asosiy shpargalkangiz). So'ng 4-bo'limdagi savol xaritasi va 5-bo'limdagi algoritm bilan tanlash usulini o'zlashtiring. Keyin 9-bo'limdagi katta mashq to'plamini kitobga qaramay yeching. Faqat tugatgach 11-bo'limdan tekshiring. Bu dars — amaliyot darsi: qancha ko'p mashq qilsangiz, shuncha yaxshi.
2. Nima jamlaymiz — 6 kelishikning qisqacha xaritasi
Kelishik — bu otning gapdagi vazifasiga qarab o'zgaradigan shakli. O'zbek tilida ham kelishiklar bor (kitobni, kitobga, kitobda), shuning uchun bu tushuncha siz uchun tanish. Farqi — rus tilida qo'shimcha rodga ham, ba'zan predlogga ham bog'liq.
Quyida har bir kelishikning "pasporti" — nomi, savoli, asosiy vazifasi:
| № | Kelishik (ruscha) | O'zbekcha nomi | Asosiy savol | Nima uchun kerak |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Имени́тельный | bosh kelishik | кто? что? | ega (gapning egasi) — lug'atdagi shakl |
| 2 | Роди́тельный | qaratqich | кого́? чего́? | yo'qlik (нет), egalik, "-dan", predloglar |
| 3 | Да́тельный | jo'nalish | кому́? чему́? | "-ga" (kimga bermoq, kimga bormoq) |
| 4 | Вини́тельный | tushum | кого́? что? | vositasiz to'ldiruvchi ("-ni") |
| 5 | Твори́тельный | vosita | кем? чем? | "kim/nima bilan", vosita, kasb |
| 6 | Предло́жный | o'rin | о ком? о чём? где? | joy, mavzu — doim predlog bilan |
Eslatma: kelishiklarning an'anaviy tartibi — И-Р-Д-В-Т-П (rus maktabida shunday o'rgatiladi). Bu tartibni yod oling — jadvallar doim shu ketma-ketlikda beriladi. Yodlash uchun ruscha jumla (har so'z bosh harfi kelishik tartibini beradi): Иван Роди́л Де́вочку, Веле́л Таща́ть Пелёнку.
3. TO'LIQ JADVAL — 6 kelishik × 3 rod (birlik son)
Bu — darsning yuragi. Butun jadvalni bitta ko'zga jamladik. Ustunlar: kelishik, savoli, erkak rod (jonsiz стол va jonli студе́нт), ayol rod (кни́га, ма́ма), o'rta rod (окно́), qo'shimchalar va asosiy predloglar.
3.1. Asosiy jadval
| Kelishik | Savol | Erkak (стол / студе́нт) | Ayol (кни́га / ма́ма) | O'rta (окно́) | Tugash (m / f / n) | Asosiy predloglar |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. Имени́тельный | кто? что? | стол / студе́нт | кни́га / ма́ма | окно́ | — / -а,-я / -о,-е | — (predlogsiz) |
| 2. Роди́тельный | кого́? чего́? | стола́ / студе́нта | кни́ги / ма́мы | окна́ | -а,-я / -ы,-и / -а | у, от, до, из, с, без, для, о́коло |
| 3. Да́тельный | кому́? чему́? | столу́ / студе́нту | кни́ге / ма́ме | окну́ | -у,-ю / -е,-и / -у | к, по |
| 4. Вини́тельный | кого́? что? | стол / студе́нта | кни́гу / ма́му | окно́ | =И yoki =Р / -у,-ю / =И | в, на, за, че́рез, про |
| 5. Твори́тельный | кем? чем? | столо́м / студе́нтом | кни́гой / ма́мой | окно́м | -ом,-ем / -ой,-ей / -ом | с, над, под, за, пе́ред, ме́жду |
| 6. Предло́жный | о ком? о чём? где? | (о) столе́ / студе́нте | (о) кни́ге / ма́ме | (об) окне́ | -е / -е / -е | в, на, о (об), при |
Jadvalni qanday o'qish kerak: chapdan o'ngga — «bu kelishik qaysi savolga javob beradi, uch rodda qanday tugaydi, qaysi predloglar bilan keladi». Yuqoridan pastga — «bitta so'z (masalan кни́га) oltita kelishikda qanday o'zgaradi: кни́га — кни́ги — кни́ге — кни́гу — кни́гой — (о) кни́ге».
3.2. Jonli–jonsiz farqi — Вини́тельный kelishigi (juda muhim!)
Tushum kelishigida (Вини́тельный) erkak rodda ot jonli yoki jonsiz ekaniga qarab ikki xil ko'rinadi. Bu — A2 darajaning eng muhim nozikligi:
JONSIZ erkak ot Вини́тельный = Имени́тельный (o'zgarmaydi)
Я ви́жу стол. (Men stolni ko'ryapman.) стол = стол
Я чита́ю журна́л. (Men jurnalni o'qiyapman.) журна́л = журна́л
JONLI erkak ot Вини́тельный = Роди́тельный (qaratqichga o'xshaydi)
Я ви́жу студе́нта. (Men talabani ko'ryapman.) студе́нт студе́нта
Я зна́ю бра́та. (Men akani taniyman.) брат бра́таNega shunday? Rus tili jonli (одушевлённый — odam, hayvon) va jonsiz (неодушевлённый — predmet) otlarni ajratadi. Erkak rodda bu farq tushum kelishigida ko'rinadi: кого́ ви́жу? (jonli) -а; что ви́жу? (jonsiz) o'zgarmaydi.
Diqqat: ayol va o'rta rodda bu farq yo'q. Ayol rodda tushum har doim -у/-ю (кни́гу, ма́му), o'rta rodda har doim bosh kelishik kabi (окно́). Faqat erkak rodda jonli/jonsiz muhim.
3.3. Bir so'z — olti shaklda (to'liq "aylanish")
Bir otni oltita kelishik bo'ylab aylantirib ko'ring — bu склоне́ние (turlanish) deyiladi:
кни́га (f):
И. кни́га — Э́то кни́га. (Bu kitob.)
Р. кни́ги — У меня́ нет кни́ги. (Menda kitob yo'q.)
Д. кни́ге — Я рад кни́ге. (Men kitobdan xursandman.)
В. кни́гу — Я чита́ю кни́гу. (Men kitobni o'qiyapman.)
Т. кни́гой — Я горжу́сь кни́гой. (Men kitobdan faxrlanaman.)
П. (о) кни́ге — Я говорю́ о кни́ге. (Men kitob haqida gapiryapman.)
студе́нт (m, jonli):
И. студе́нт — Э́то студе́нт.
Р. студе́нта — Нет студе́нта.
Д. студе́нту — Я звоню́ студе́нту.
В. студе́нта — Я ви́жу студе́нта. (jonli =Р.)
Т. студе́нтом — Я говорю́ со студе́нтом.
П. (о) студе́нте — Я ду́маю о студе́нте.
окно́ (n):
И. окно́ — Э́то окно́.
Р. окна́ — У окна́ стои́т стол.
Д. окну́ — Я подошёл к окну́.
В. окно́ — Я откры́л окно́. (o'rta =И.)
Т. окно́м — Над окно́м — ла́мпа.
П. (об) окне́ — Я ду́маю об окне́.4. SAVOL XARITASI — kelishikning kaliti
Kelishikni to'g'ri savol orqali topasiz. Bir so'zning oltita kelishik savoli — bu sizning eng kuchli qurolingiz. Ularni yoddan biling:
| Kelishik | Jonli (кто) | Jonsiz (что) | O'zbekcha savol |
|---|---|---|---|
| 1. Имени́тельный | кто? | что? | kim? nima? |
| 2. Роди́тельный | кого́? | чего́? | kimning? nimaning? kimdan? |
| 3. Да́тельный | кому́? | чему́? | kimga? nimaga? |
| 4. Вини́тельный | кого́? | что? | kimni? nimani? |
| 5. Твори́тельный | кем? | чем? | kim bilan? nima bilan? |
| 6. Предло́жный | о ком? | о чём? | kim haqida? qayerda? |
кто? кого́? кому́? кого́? кем? о ком?
(И.) (Р.) (Д.) (В.) (Т.) (П.)
ega yo'qlik "-ga" "-ni" "bilan" "haqida/qayerda"Diqqat — "кого́" ikki marta uchraydi! Ham Роди́тельный (кого́ нет? — kim yo'q?), ham Вини́тельный (кого́ ви́жу? — kimni ko'raman?) savoli кого́. Ularni farqlash uchun fe'lga yoki predlogga qarang: нет кого́ (Р.) vs ви́жу кого́ (В.). Shakli ham bir xil bo'lishi mumkin (студе́нта — ham Р., ham В.), lekin vazifasi boshqacha.
Amaliy usul: har qanday gapda otni topib, unga fe'ldan savol bering. Я пишу́ (кому́?) дру́гу — «кому́» = Да́тельный. Я пишу́ (чем?) ру́чкой — «чем» = Твори́тельный. Savol — kelishikning nomi.
5. Kelishikni QANDAY tanlash — algoritm
Gap qurayotganda «qaysi kelishik?» degan savolga javob berish uchun quyidagi 3 qadamli algoritm bilan ishlang:
┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
│ QADAM 1. Otdan oldin PREDLOG bormi? │
│ HA predlog qaysi kelishikni "boshqaradi"? │
│ (6.2 jadvaliga qarang: уР, кД, оП, ...) │
│ YO'Q 2-qadamga o'ting. │
├─────────────────────────────────────────────────────────┤
│ QADAM 2. Ot gapda qanday VAZIFA bajaryapti? │
│ • ega (kim/nima ish qilyapti) И. (кто? что?) │
│ • vositasiz obyekt ("-ni") В. (кого́? что?) │
│ • "kimga" (yo'nalish) Д. (кому́?) │
│ • "kim/nima bilan" (vosita) Т. (кем? чем?) │
│ • yo'qlik / egalik ("-ning") Р. (кого́? чего́?) │
├─────────────────────────────────────────────────────────┤
│ QADAM 3. Kelishik + ROD to'g'ri qo'shimchani qo'y. │
│ (3.1 jadvaliga qarang) │
└─────────────────────────────────────────────────────────┘Misol bilan ishlaymiz — «Men do'stimga kitob haqida telefon qildim» gapini quramiz:
"do'stimga" predlog yo'q, vazifa: kimga? Д. дру́гу
"kitob haqida" predlog "о" bor о П. о кни́ге
Natija: Я позвони́л дру́гу о кни́ге.Yana bir misol — «Talaba onasi bilan parkda» :
"talaba" ega, kim? И. студе́нт
"onasi bilan" predlog "с" bor с Т. с ма́мой
"parkda" predlog "в" + qayerda? П. в па́рке
Natija: Студе́нт с ма́мой в па́рке.Oltin qoida: avval predlogni qidiring (u kelishikni deyarli har doim aniqlab beradi), predlog bo'lmasa — savol bering. Ikkalasi ham kelishikni bir xil ko'rsatadi.
6. Talaffuz bo'limi
Kelishik qo'shimchalarida bir necha muhim talaffuz nozikligi bor. Ularni bilmasangiz, to'g'ri yozib, noto'g'ri o'qiysiz.
6.1. Eng muhim: -ого / -его "-ovo / -evo"
Sifat va olmoshlarning qaratqich (Р.) qo'shimchasi -ого/-его yozilib, "-ово/-ево" o'qiladi. Bu yerdagi г "v" bo'ladi:
но́вого yozilishi "novogo", o'qilishi /NO-va-va/ (yangi — Р.)
ста́рого yozilishi "starogo", o'qilishi /STA-ra-va/ (eski — Р.)
его́ yozilishi "yego", o'qilishi /yi-VO/ (uning)
сего́дня yozilishi "segodnya", o'qilishi /si-VOD-nya/ (bugun)Qoida: -ого/-его ko'rsangiz — doim "г"ni "v" deb o'qing. Bu — rus tilining eng mashhur "yozadi bir xil, o'qiydi boshqacha" hodisasi.
6.2. Boshqa kelishik talaffuzlari
- столо́м /sta-LOM/ — urg'u qo'shimchada, birinchi urg'usiz "о" "a" bo'lib ketadi: "stalom".
- кни́гой /KNI-gay/ — oxirgi urg'usiz "ой" qisqa "-ay" kabi eshitiladi.
- об окне́ /ab ak-NYE/ — "об" ("o" o'rniga) unlidan oldin ishlatiladi; urg'usiz "о"lar "a" bo'ladi.
- студе́нта /stu-DYEN-ta/ — oxirgi "-а" urg'usiz, biroz "-a" bo'lib qisqaradi.
- к окну́ /ka ak-NU/ — "к" oldingi so'zga qo'shilib ketadi, "к окну" birga aytiladi.
- с ма́мой /s MA-may/ — "с" jarangsiz, keyingi so'zga yopishadi.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting — но́вого до́ма (/NOvava DOma/), его́ кни́га (/yiVO KNIga/), я говорю́ о студе́нте (/…a studYENtye/). "-ого -ovo" qoidasini avtomatga chiqaring.
7. Yangi so'zlar (Anki jadvali) — kelishik so'roqlari + asosiy predloglar
Bu darsda yodlanadigan asosiy narsa — so'roqlar va predloglar. Ularni kelishigi bilan birga yodlang.
7.1. Kelishik so'roqlari
| Ruscha | Urg'u | Kelishik | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| кто? что? | кто, что | Имени́тельный | kim? nima? |
| кого́? чего́? | ко-го́, че-го́ | Роди́тельный | kimning? nimadan? |
| кому́? чему́? | ко-му́, че-му́ | Да́тельный | kimga? nimaga? |
| кого́? что? | ко-го́, что | Вини́тельный | kimni? nimani? |
| кем? чем? | кем, чем | Твори́тельный | kim/nima bilan? |
| о ком? о чём? | о ком, о чём | Предло́жный | kim/nima haqida? |
7.2. Asosiy predloglar (kelishigi bilan)
| Predlog | Urg'u | Kelishik | Ma'nosi | Misol |
|---|---|---|---|---|
| у | у | Р. | yonida, -nikida | у до́ма (uy yonida) |
| из | из | Р. | -dan (ichidan) | из го́рода (shahardan) |
| от | от | Р. | -dan (yonidan) | от дру́га (do'stdan) |
| до | до | Р. | -gacha | до конца́ (oxirigacha) |
| без | без | Р. | -siz | без са́хара (shakarsiz) |
| для | для | Р. | uchun | для ма́мы (ona uchun) |
| к | к | Д. | -ga (tomon) | к до́му (uyga) |
| по | по | Д. | bo'ylab | по у́лице (ko'cha bo'ylab) |
| в | в | В. / П. | -ga / -da | в парк / в па́рке |
| на | на | В. / П. | -ga / -da (ust) | на стол / на столе́ |
| за | за | В. / Т. | orqasiga / orqasida | за дом / за до́мом |
| с | с | Т. | bilan | с дру́гом (do'st bilan) |
| над | над | Т. | ustida | над столо́м (stol ustida) |
| под | под | Т. | ostida | под столо́м (stol ostida) |
| пе́ред | пе́-ред | Т. | oldida | пе́ред до́мом (uy oldida) |
| о (об) | о, об | П. | haqida | о кни́ге (kitob haqida) |
| при | при | П. | qoshida, davrida | при университе́те |
Eng muhim moslik: har bir predlogni kelishigi bilan birga yodlang — «у + Р.», «к + Д.», «с + Т.», «о + П.». Predlog o'zi kelishikni «chaqiradi». Bu — to'g'ri gap qurishning kaliti.
8. Predlog kelishik moslik jadvali
Ba'zi predloglar faqat bitta kelishik bilan, ba'zilari ikkita kelishik bilan (ma'noga qarab) ishlaydi. Quyida to'liq manzara:
8.1. Bir kelishikli predloglar
| Kelishik | Predloglar | Umumiy ma'no |
|---|---|---|
| Роди́тельный (Р.) | из, у, от, до, без, для, о́коло, по́сле | -dan, -siz, uchun, yonida |
| Да́тельный (Д.) | к, по | -ga tomon, bo'ylab |
| Твори́тельный (Т.) | с, над, под, пе́ред, ме́жду | bilan, ustida, ostida, oldida |
| Предло́жный (П.) | о (об), при | haqida, qoshida |
8.2. Ikki kelishikli predloglar (ma'noga qarab o'zgaradi)
Bu — A2 darajaning eng muhim nozikligi. Ba'zi predloglar harakat (qayerga?) va joy (qayerda?) ma'nosiga qarab kelishikni o'zgartiradi:
| Predlog | + Вини́тельный (кудá? qayerga?) | + Предло́жный (где? qayerda?) |
|---|---|---|
| в | Я иду́ в парк (parkka) | Я в па́рке (parkda) |
| на | Я иду́ на рабо́ту (ishga) | Я на рабо́те (ishda) |
| Predlog | + Вини́тельный (kudá?) | + Твори́тельный (где?) |
|---|---|---|
| за | Со́лнце за́шло за́ гору (tog' orqasiga) | Я за до́мом (uy orqasida) |
| под | Кот побежа́л под стол (stol ostiga) | Кот под столо́м (stol ostida) |
Sodda qoida: harakat, yo'nalish ("qayerga?") bo'lsa Вини́тельный. Turgan joy, holat ("qayerda?") bo'lsa Предло́жный (в/на bilan) yoki Твори́тельный (за/под bilan). Fe'lga qarang: идти́, е́хать (bormoq) yo'nalish; быть, жить, стоя́ть (turmoq) joy.
9. Dialog — bitta gapda bir necha kelishik
Quyidagi dialogda deyarli har gapda bir necha kelishik birga ishlatilgan. Har birini ajratib ko'ring:
— Приве́т, Ди́ма! Куда́ ты идёшь? — Salom, Dima! Qayoqqa ketyapsan?
— Иду́ к дру́гу. — Do'stimnikiga ketyapman. (к дру́гу — Д.)
— А что у тебя́ в рука́х? — Qo'lingda nima bor? (у тебя́ — Р., в рука́х — П.)
— Э́то пода́рок для ма́мы. — Bu ona uchun sovg'a. (для ма́мы — Р.)
— Краси́во! Ты купи́л его́ в магази́не? — Chiroyli! Uni do'kondan sotib oldingmi?
(его́ — В., в магази́не — П.)
— Да, в но́вом магази́не за па́рком. — Ha, park orqasidagi yangi do'kondan.
(в … магази́не — П., за па́рком — Т.)
— А чем ты его́ укра́сил? — Uni nima bilan bezading? (чем — Т.)
— Ле́нтой. Я говори́л с продавцо́м об э́том. — Lenta bilan. Sotuvchi bilan bu haqda gaplashdim.
(ле́нтой — Т., с продавцо́м — Т., об э́том — П.)
— Молоде́ц! Ма́ма бу́дет ра́да пода́рку. — Barakalla! Onang sovg'adan xursand bo'ladi.
(пода́рку — Д.)Diqqat qiling: bitta qisqa dialogda beshta kelishik ishlatildi — Р. (у тебя́, для ма́мы), Д. (к дру́гу, пода́рку), В. (его́), Т. (ле́нтой, с продавцо́м), П. (в рука́х, в магази́не, об э́том). Haqiqiy nutq — kelishiklarning aralashmasi. Shuning uchun ularni tizim sifatida bilish kerak.
10. Tipik xatolar + mini-mashq
Eng ko'p uchraydigan 6 xato — o'zbek tilida so'zlashuvchilar aynan shularda adashadi:
Predlogdan keyin bosh kelishik qoldirish: у дом, к дом, о кни́га. у до́ма (Р.), к до́му (Д.), о кни́ге (П.). Sabab: predlog har doim kelishikni «chaqiradi» — ot o'zgarishi shart.
Jonli erkak otni tushumda o'zgartirmaslik: Я ви́жу брат. Я зна́ю студе́нт. Я ви́жу бра́та. Я зна́ю студе́нта. Sabab: jonli erkak ot tushumda = qaratqich (-а).
в/на dan keyin harakat va joyni chalkashtirish: Я иду́ в па́рк*е. Я живу́ в го́род.* Я иду́ в парк (kudá? — В.), Я живу́ в го́роде (где? — П.). Sabab: yo'nalish В., joy П.
с (bilan) o'rniga qaratqich yoki bosh kelishik: Я иду́ с друг. Ко́фе с молоко́. с дру́гом, с молоко́м (Т.). Sabab: "bilan" ma'nosida с + Твори́тельный.
нет / у меня́ нет dan keyin tushum ishlatish: У меня́ нет маши́ну. У меня́ нет маши́ны (Р.). Sabab: yo'qlik (нет) — doim Роди́тельный.
-огоni «-ogo» deb o'qish: но́вого "novogo". o'qilishi "novovo" — «г» bu yerda «v». Sabab: -ого/-его qo'shimchasida г v.
Mini-mashq (darhol tekshiring — javoblar 11.7 da)
To'g'ri kelishikni qo'ying:
1. Я иду́ к (врач) ___.
2. У меня́ нет (вре́мя) ___.
3. Я ви́жу (брат) ___.
4. Ко́фе с (са́хар) ___.
5. Мы говори́м о (пого́да) ___.11. KATTA mashq to'plami
Qoida: kitobga qaramay yeching, javoblaringizni daftaringizga yozing. Tugatgach 11.8-bo'limdan tekshiring. Har mashq bitta kelishikka yo'naltirilgan.
Mashq 1. Имени́тельный shakllarni tanish
Berilgan shakl qaysi kelishik? (И / Р / Д / В / Т / П):
столу́ = ___, кни́гой = ___, студе́нта = ___, окно́ = ___, о ма́ме = ___, чего́ = ___
Mashq 2. Роди́тельный (кого́? чего́?)
Otni qaratqichga qo'ying:
У меня́ нет (маши́на) ___.
Я прие́хал из (Москва́) ___.
Э́то пода́рок для (друг) ___.
Стака́н (вода́) ___.
Он ушёл от (врач) ___.Mashq 3. Да́тельный (кому́? чему́?)
Otni jo'nalish kelishigiga qo'ying:
Я звоню́ (ма́ма) ___.
Мы идём к (дом) ___.
Я пишу́ письмо́ (брат) ___.
Ребёнок рад (пода́рок) ___.
Мы гуля́ем по (го́род) ___.Mashq 4. Вини́тельный (кого́? что?) — jonli/jonsizga diqqat!
Otni tushum kelishigiga qo'ying:
Я чита́ю (кни́га) ___.
Я ви́жу (студе́нт) ___. jonli!
Я откры́л (окно́) ___.
Я люблю́ (ма́ма) ___.
Я зна́ю (брат) ___. jonli!Mashq 5. Твори́тельный (кем? чем?)
Otni vosita kelishigiga qo'ying:
Я пишу́ (ру́чка) ___.
Ко́фе с (молоко́) ___.
Я горжу́сь (сын) ___.
Ла́мпа над (стол) ___.
Я говори́л с (друг) ___.Mashq 6. Предло́жный (о ком? о чём? где?)
Otni o'rin kelishigiga qo'ying:
Я ду́маю о (рабо́та) ___.
Кни́га в (стол) ___.
Мы говори́м о (кни́га) ___.
Я живу́ в (го́род) ___.
Ла́мпа на (стол) ___.Mashq 7. Predlog + kelishik — to'g'ri predlogni tanlang
Я иду́ ___ дру́гу. (к / у / о)
Пода́рок ___ ма́мы. (для / к / с)
Я живу́ ___ Ташке́нте. (в / на / к)
Ко́фе ___ молоко́м. (с / из / о)
Мы говори́м ___ фи́льме. (о / к / за)Mashq 8. Bir so'zni oltita kelishikda turlang
дом (m) so'zini И-Р-Д-В-Т-П bo'yicha yozing:
И. ___, Р. ___, Д. ___, В. ___, Т. ___, П. (о) ___
Mashq 9. Xatoni toping va to'g'rilang
1. Я иду́ к дом.
2. У меня́ нет маши́ну.
3. Я ви́жу брат.
4. Ко́фе с молоко́.
5. Я живу́ в го́род.Mashq 10. Tarjima qiling (o'zbekchadan ruschaga)
1. Men do'stimga (dugona emas, o'g'il) telefon qildim.
2. Menda vaqt yo'q.
3. Men park orqasidagi do'kondan sovg'a sotib oldim.
4. Biz ob-havo haqida gaplashyapmiz.
5. Men akamni ko'ryapman.Mashq 11. Aralash — dialogni to'ldiring
— Куда́ ты идёшь? — Я иду́ к (врач) ___.
— А что у тебя́ в (рука́) ___? — Пода́рок для (сестра́) ___.
— Чем ты его́ укра́сил? — (Ле́нта) ___.12. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Kelishik-mashg'ulot: Wisar AIdan sizga 12 ta gap berishni so'rang, har birida bitta ot qavs ichida bosh kelishikda tursin. Siz to'g'ri kelishikka qo'ying, AI tekshirsin va xatoni tushuntirsin.
- "Qaysi kelishik?" o'yini: AIdan tayyor gaplarni berib, har bir otning kelishigini (И/Р/Д/В/Т/П) va nega aynan shu ekanini aytishingizni so'rang.
- Predlog-drill: AIdan 10 ta predlog berishini so'rang; siz har biriga uni boshqaradigan kelishikni va bitta misol gap ayting.
- O'zingizning gaplaringiz: o'zingiz haqingizda 5 ta gap yozing, har birida kamida ikkita har xil kelishik bo'lsin (masalan: Я живу́ в Ташке́нте с семьёй — П. + Т.). AIdan tekshirishni so'rang.
13. Javoblar kaliti
Mini-mashq (10-bo'lim)
- к врачу́ (Д.) · 2. нет вре́мени (Р., istisno ot) · 3. ви́жу бра́та (В., jonli) · 4. с са́харом (Т.) · 5. о пого́де (П.).
Mashq 1
столу́ = Д; кни́гой = Т; студе́нта = Р yoki В (jonli); окно́ = И yoki В; о ма́ме = П; чего́ = Р.
Mashq 2
нет маши́ны; из Москвы́; для дру́га; стака́н воды́; от врача́. (hammasi Р.)
Mashq 3
звоню́ ма́ме; к до́му; письмо́ бра́ту; рад пода́рку; по го́роду. (hammasi Д.)
Mashq 4
чита́ю кни́гу (f); ви́жу студе́нта (jonli -а); откры́л окно́ (n =И); люблю́ ма́му (f); зна́ю бра́та (jonli -а).
Mashq 5
пишу́ ру́чкой; с молоко́м; горжу́сь сы́ном; над столо́м; с дру́гом. (hammasi Т.)
Mashq 6
о рабо́те; в столе́; о кни́ге; в го́роде; на столе́. (hammasi П.)
Mashq 7
к дру́гу; для ма́мы; в Ташке́нте; с молоко́м; о фи́льме.
Mashq 8 (дом turlanishi)
И. дом · Р. до́ма · Д. до́му · В. дом (jonsiz =И) · Т. до́мом · П. (о) до́ме.
Mashq 9 (xatolar)
- к до́му (Д.) · 2. нет маши́ны (Р.) · 3. ви́жу бра́та (В., jonli) · 4. с молоко́м (Т.) · 5. живу́ в го́роде (П. — где?).
Mashq 10 (tarjima)
- Я позвони́л дру́гу. (Д.) · 2. У меня́ нет вре́мени. (Р.) · 3. Я купи́л пода́рок в магази́не за па́рком. (В.+П.+Т.) · 4. Мы говори́м о пого́де. (П.) · 5. Я ви́жу бра́та. (В., jonli).
Mashq 11 (dialog)
к врачу́ (Д.); в руке́ (П.); для сестры́ (Р.); Ле́нтой (Т.).
14. Xulosa va keyingi dars
- Rus tilida oltita kelishik bor — И-Р-Д-В-Т-П — va har biri o'z savoli bilan aniqlanadi: кто/что — кого́/чего́ — кому́/чему́ — кого́/что — кем/чем — о ком/о чём.
- Kelishikni tanlashning ikki kaliti: predlog (agar bo'lsa, u kelishikni belgilaydi) va savol (predlog bo'lmasa, fe'ldan savol bering).
- Predlog kelishik moslik yod bo'lishi shart: у/из/от/до/без/для Р; к/по Д; с/над/под/пе́ред Т; о (об)/при П; в/на В (qayerga?) yoki П (qayerda?).
- Jonli–jonsiz farqi faqat erkak rodda, faqat Вини́тельныйda: jonli =Р (студе́нта), jonsiz =И (стол).
- Talaffuz: -ого/-его doim "-ovo/-evo" o'qiladi (но́вого "novovo").
Keyingi dars — A2 — 8-dars: Ko'plikda kelishiklar (падежи́ во мно́жественном числе́). Bugun siz birlikdagi 6 kelishikni tizimlashtirdingiz. Keyingi darsda xuddi shu tizimni ko'plik sonda ko'ramiz: столы́ столо́в стола́м столы́ стола́ми о стола́х. Poydevor tayyor — endi uni ko'plikka kengaytiramiz. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!